Chapter 13

अश्वमेधखण्डः - त्रयोदशोऽध्यायः दिग्विजयार्थं यदुसैन्यस्य अभियानम् - श्रीगर्ग उवाच - अथ नत्वा गुरून्सोऽपि प्रायात्प्रष्टुं च देवकीम् ॥ रोहिणीं रुक्मिणीं भामामन्याः सर्वा हरिप्रियाः ॥१॥ नत्वा रतिं रुक्मिवतीमहं गच्छाम्युवाच ह ॥ राज्ञाऽऽदिष्टः पालनार्थं हयस्य सह यादवैः ॥२॥ ताश्च गद्‌गदभाषिण्यस्तं परिष्वज्य कर्ष्णिजम् ॥ आशिषं प्रददू राजंस्तस्मै च प्रणताय वै ॥३॥ नत्वा ताश्च ययौ सोऽपि भार्याणां भवनानि च ॥ तमागतं स्वभर्तारं तिस्त्रः पत्‍न्यो विलोक्य च ॥४॥ आदरं तस्य ताश्चक्रुर्विरहात्खिन्नमानसाः ॥ आश्वासयित्वा ताः सोऽपि चाजगाम सभां किल ॥५॥ आथाध्वरार्थे राजेंद्र मुनिभिः कृतमंगलः ॥ सर्वान्नृषीन्गुरूंश‍चैव नृपेन्द्रं शूरमेव च ॥ ६॥ वसुदेवं च हलिनं कृष्णं स्वपितरं तथा ॥ अन्यांश्च यादवान्पूज्याननिरुद्धः प्रणम्य च ॥७॥ पूजितो नागरैः सर्वैर्धनुष्याणिः शरी नृप ॥ बद्धगोधांगुलित्राणः कवची कुण्डलावृतः ॥८॥ उपानद्‍गूढपादश्च पंचास्यसमविक्रमः ॥ करवालधरश्चर्मी किरीटी शक्तिहस्तकः ॥९॥ महावीरः सुवर्णस्य ह्यलंकारैरलंकृतः ॥ पुरंदररथेनापि निर्ययौ स्वपुराद्बहि: ॥१०॥ गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण कार्ष्णिजम् ॥ यास्यंतं चामरैर्युक्तं ददृशुः पुरवासिनः ॥११॥ ततः श्रीकृष्णचंद्रेण प्रेषिता उद्धवादयः ॥ भोजवृष्ण्यंधकमधुशूरसेनदशार्हकाः ॥१२॥ अथ राजा यदून्प्राहानिरुद्धस्य च यादवाः ॥ सहायार्थं तु प्रधने वदतात्कः प्रयास्यति ॥१३॥ उग्रसेनवचः श्रुत्वा सांबो जांबवतीसुतः ॥ सर्वेषां पश्यतां नत्वा नृपं वचनमब्रवीत् ॥१४॥ सांब उवाच - अनिरुद्धस्य राजेन्द्र सहायमहमेव च ॥ महारणे च शत्रुभ्यः करिष्ये सर्वदा किल ॥१५॥ यद्यहं तस्य रक्षां वै न करिष्ये रणांगणे ॥ प्रतिज्ञां मम राजेंन्द्र शृणुष्व सत्यवादिनः ॥१६॥ त्याज्यां तु दशमीविद्धां यः कृत्वैकादशीं नरः ॥ प्रयाति यां गतिं राजंस्तामहं प्राप्नुयां ध्रुवम् ॥१७॥ गोहन्तॄणां गतिर्या तु या गतिर्ब्रह्मघातिनाम् ॥ सा गतिर्मम भूयाद्वै न कुर्यां कर्म चेदिदिम् ॥१८॥ गर्ग उवाच - इत्युक्त्वा वचनं सोऽपि ययौ चांतःपुरं ततः ॥ नत्वा च मातरं सर्वमभिप्रायं न्यवदेयत् ॥१९॥ श्रुत्वा सा तं परिष्वज्य विरहादाशिषं ददौ ॥ ततो मातॄस्तु ताः सर्वा नत्वा पत्‍नीगृहं गतः ॥२०॥ सा तमायांतमालोक्य लक्ष्मणा वरलक्षणा ॥ दत्त्वासनं बाष्पकंठी न तु किंचिदुवाच ह ॥२१॥ आश्वासयित्वा तां सांबो ह्यभिप्रायमवर्णयत् ॥ इति श्रृत्वा पतिं प्राह विरहात्खिन्नमानसा ॥२२॥ लक्ष्मणोवाच - अनिरुद्धस्य तुरगो रक्षणीयस्त्वया पते ॥ युद्धं हि संमुखं कार्यं विमुखं न कदाचन ॥२३॥ त्वद्‍भ्रातॄणां स्त्रियः संति मानवत्यः सहस्रशः ॥ संग्रामे यदि ते नाथ निशम्य च पराजयम् ॥२४॥ स्मितानना भविष्यंति दृष्ट्वा मां च तव प्रियाम् ॥ तदा दुःखतमेनाथ मरणं तु भविष्यति ॥२५॥ श्रुत्वैतद्वचनं सांबो प्रत्युवाच प्रियां हसन् ॥ सांब उवाच - प्रधने मम संप्राप्तं त्रैलोक्यं संमुखं किल ॥२६॥ श्रोष्यसे त्वं मया भद्रे सर्वं च विदलीकृतम् ॥ यदि सांबो रणाच्छूरो विमुखो जायते शुभे ॥२७॥ तदा सोऽस्तु स्वपापेन ब्रह्मविप्रविनिंदकः ॥ पुनस्त्वहं न पश्यामि चन्द्राकारं तवाननम् ॥२८॥ गर्ग उवाच - इत्याश्वास्य प्रियां सांबो द्वितीयां च प्रयत्‍नतः ॥ अभिमन्युं सुभद्रां च मिलित्वा निर्ययौ गृहात् ॥२९॥ चापी नैस्त्रिंशकः सज्जो स्यंदनी यादवैर्वृतः ॥ प्राप्तश्चोपवने सांबोऽनिरुद्धो यत्र वर्तते ॥३०॥ ततः स्वभ्रातरः सर्वे श्रीकृष्णेन गदादयः ॥ प्रेषिता आत्मजाश्चैव भानुदीप्तिमदादयः ॥३१॥ सर्वे हि धन्विनः शूरा दंशिता युद्धकोविदाः ॥ चतुरंगबलोपेता निर्जग्मुः कोटिशः पुरात् ॥३२॥ तालहंसमीनबर्हिमृगराजध्वजै रथैः ॥ दिव्यैश्च कनकांगैश्च चतुर्वाजिसमन्वितैः ॥३३॥ महोच्चैर्देवधिष्ण्याभैश्छत्रचामरसंयुतैः ॥ सूर्याभैश्च सुवर्णस्य कुम्भैर्जालकतोरणैः ॥३४॥ रेजुः सर्वे कृष्णसुताः कुशस्थल्या विनिर्गताः ॥ ततश्च निर्ययू राजन्हेमनीडाश्च हस्तिनः ॥३५॥ गोमूत्रचयसिंदूरकस्तूरीपत्रभृन्मुखाः ॥ अंजनाभा कज्जलाभा घनश्यामा मदच्युताः ॥३६॥ राजीवमूलसदृशाः शुक्लदंता मृगद्विपाः ॥ महोच्चाः पर्वताकारा रणद्‍घंटा महोद्‌भटाः ॥३७॥ ऐरावतकुलेभाश्च तिस्रः शुण्डाश्च पाण्डुराः ॥ चतुर्दंतास्तु कृष्णेन भौमान्नीताश्च निर्ययुः ॥३८॥ ध्वजयुक्ता लक्षगजा लक्षदुंदुभिसंयुताः ॥ लक्षाः शून्या महामात्यैः स्वर्णकंबलमंडिताः ॥३९॥ ततः शूरैश्च संयुक्ता गजेंद्रा एककोटयः ॥ इतस्ततो विरेजुस्ते बलेऽब्धौ मकरा यथा ॥४०॥ उत्पाट्य गुल्माञ्छुंडैश्च क्षेपयंतो नभस्तले ॥ महीं पादैः कपयंत आर्द्रीकृत्य मदैरपि ॥४१॥ प्रासाददुर्गशैलांगान्पातयंतः शिरःस्थलैः ॥ रिपूणां च बलं सर्वं खण्डयंतो महबलाः ॥४२॥ श्यामपीतकृष्णशुक्लरक्तवर्णैश्च कंबलैः ॥ सुवर्णशृङ्खलैर्युक्ता रेजुरेतादृशा गजाः ॥४३॥ ततस्तुरंगमा ये वै नारदेन विलोकिताः ॥ ते सर्वे निर्गता राजन्स्वर्णहारैश्च संयुताः ॥४४॥ केचिद्वै चंचलांगाश्च धूम्रवर्णा मनोहराः ॥ श्यामवर्णाः पद्मवर्णाः कृष्णवर्णाः सुकंधराः ॥४५॥ दुग्धाभा घोटकाः केचित्तथा कीलालसन्निभाः ॥ हरिद्राभाः कुंकुमाभाः पालाशकुसुमप्रभाः ॥४६॥ केचिच्चित्रविचित्रांगाः स्फटिकांगा मनोजवाः ॥ हरिद्वर्णास्ताम्रवर्णाः कौसुंभाभाः शुकप्रभाः ॥४७॥ इन्द्रगोपनिभा गौरा दिव्याः पूर्णेंदुसन्निभाः ॥ सिन्दूरांगाश्चाग्निवर्णा रविबालसमप्रभाः ॥४८॥ एते तुरंगमा राजन्सर्वदेशात्समागताः ॥ पुर्यां कृष्णप्रतापेन ते तु सर्वे विनिर्गताः ॥४९॥ कृष्णस्य वाजिशालासु ये वर्तंते च ते हयाः ॥ वैकुण्ठवासिनश्चैव श्वेतद्वीपनिवासिनः ॥५०॥ केचिन्मयूरवर्णाश्च नीलकण्ठनिभास्तथा ॥ विद्युद्वर्णास्तार्क्ष्यवर्णाः सर्वे पक्षैरलंकृताः ॥५१॥ शिखामणिधराः शुक्लचामरैः समलंकृताः ॥ स्रग्भिर्मुक्ताफलानां च रक्तवस्त्रैर्विभूषिताः ॥५२॥ स्वर्णेन मंडिताः पुच्छमुखपट्टस्फुरत्प्रभाः ॥ सर्वांगसुन्दरा दिव्या निर्गतास्ते सहस्रशः ॥५३॥ न स्पृशन्तः पदैर्भूमिं ह्येते कृष्णहया नृप ॥ चंचला वायुवेगाश्च मनोवेगा मनोहराः ॥५४॥ बुद्‍बुदेष्वतिगाश्चैव पक्वसूत्रेषु भूपते ॥ लूताजालेषु केचिद्वै चलंतः पारदं ह्यनु ॥५५॥ स्फारा वारिषु दृश्यंते निराधारा नृपेश्वर ॥ अन्येऽपि निर्गता राजन्म्लेच्छदेशभवा हयाः ॥५६॥ शतयोजनगाश्चैव कोटिशः कोटिशो नृप ॥ गर्तदुर्गनदीसौधशैलादींश्च हरेर्हयाः ॥ उल्लंघयंतो नृपते सवीरास्ते तुरंगमाः ॥५७॥ ततश्च निर्ययुः सर्वे द्वारकायाः पदातिनः ॥ धन्विनो दंशिताः शूरा महाबलपराक्रमाः ॥५८॥ खड्गचर्मधरा उच्चा लौहकंचुकमंडिताः ॥ संग्रामे बहुशत्रूणां जेतारो गजसन्निभाः ॥५९॥ इत्थं विनिर्गतं सैन्यं यादवानां निरीक्ष्य च ॥ देवदैत्यनराः सर्वे विस्मयं परमं गताः ॥६०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे यदुसैन्यनिर्गमनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - trayodaśo'dhyāyaḥ digvijayārthaṃ yadusainyasya abhiyānam - śrīgarga uvāca - atha natvā gurūnso'pi prāyātpraṣṭuṃ ca devakīm || rohiṇīṃ rukmiṇīṃ bhāmāmanyāḥ sarvā haripriyāḥ ||1|| natvā ratiṃ rukmivatīmahaṃ gacchāmyuvāca ha || rājñā''diṣṭaḥ pālanārthaṃ hayasya saha yādavaiḥ ||2|| tāśca gad‌gadabhāṣiṇyastaṃ pariṣvajya karṣṇijam || āśiṣaṃ pradadū rājaṃstasmai ca praṇatāya vai ||3|| natvā tāśca yayau so'pi bhāryāṇāṃ bhavanāni ca || tamāgataṃ svabhartāraṃ tistraḥ pat‍nyo vilokya ca ||4|| ādaraṃ tasya tāścakrurvirahātkhinnamānasāḥ || āśvāsayitvā tāḥ so'pi cājagāma sabhāṃ kila ||5|| āthādhvarārthe rājeṃdra munibhiḥ kṛtamaṃgalaḥ || sarvānnṛṣīngurūṃśa‍caiva nṛpendraṃ śūrameva ca || 6|| vasudevaṃ ca halinaṃ kṛṣṇaṃ svapitaraṃ tathā || anyāṃśca yādavānpūjyānaniruddhaḥ praṇamya ca ||7|| pūjito nāgaraiḥ sarvairdhanuṣyāṇiḥ śarī nṛpa || baddhagodhāṃgulitrāṇaḥ kavacī kuṇḍalāvṛtaḥ ||8|| upānad‍gūḍhapādaśca paṃcāsyasamavikramaḥ || karavāladharaścarmī kirīṭī śaktihastakaḥ ||9|| mahāvīraḥ suvarṇasya hyalaṃkārairalaṃkṛtaḥ || puraṃdararathenāpi niryayau svapurādbahi: ||10|| gītavāditraghoṣeṇa brahmaghoṣeṇa kārṣṇijam || yāsyaṃtaṃ cāmarairyuktaṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ ||11|| tataḥ śrīkṛṣṇacaṃdreṇa preṣitā uddhavādayaḥ || bhojavṛṣṇyaṃdhakamadhuśūrasenadaśārhakāḥ ||12|| atha rājā yadūnprāhāniruddhasya ca yādavāḥ || sahāyārthaṃ tu pradhane vadatātkaḥ prayāsyati ||13|| ugrasenavacaḥ śrutvā sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ || sarveṣāṃ paśyatāṃ natvā nṛpaṃ vacanamabravīt ||14|| sāṃba uvāca - aniruddhasya rājendra sahāyamahameva ca || mahāraṇe ca śatrubhyaḥ kariṣye sarvadā kila ||15|| yadyahaṃ tasya rakṣāṃ vai na kariṣye raṇāṃgaṇe || pratijñāṃ mama rājeṃndra śṛṇuṣva satyavādinaḥ ||16|| tyājyāṃ tu daśamīviddhāṃ yaḥ kṛtvaikādaśīṃ naraḥ || prayāti yāṃ gatiṃ rājaṃstāmahaṃ prāpnuyāṃ dhruvam ||17|| gohantṝṇāṃ gatiryā tu yā gatirbrahmaghātinām || sā gatirmama bhūyādvai na kuryāṃ karma cedidim ||18|| garga uvāca - ityuktvā vacanaṃ so'pi yayau cāṃtaḥpuraṃ tataḥ || natvā ca mātaraṃ sarvamabhiprāyaṃ nyavadeyat ||19|| śrutvā sā taṃ pariṣvajya virahādāśiṣaṃ dadau || tato mātṝstu tāḥ sarvā natvā pat‍nīgṛhaṃ gataḥ ||20|| sā tamāyāṃtamālokya lakṣmaṇā varalakṣaṇā || dattvāsanaṃ bāṣpakaṃṭhī na tu kiṃciduvāca ha ||21|| āśvāsayitvā tāṃ sāṃbo hyabhiprāyamavarṇayat || iti śrṛtvā patiṃ prāha virahātkhinnamānasā ||22|| lakṣmaṇovāca - aniruddhasya turago rakṣaṇīyastvayā pate || yuddhaṃ hi saṃmukhaṃ kāryaṃ vimukhaṃ na kadācana ||23|| tvad‍bhrātṝṇāṃ striyaḥ saṃti mānavatyaḥ sahasraśaḥ || saṃgrāme yadi te nātha niśamya ca parājayam ||24|| smitānanā bhaviṣyaṃti dṛṣṭvā māṃ ca tava priyām || tadā duḥkhatamenātha maraṇaṃ tu bhaviṣyati ||25|| śrutvaitadvacanaṃ sāṃbo pratyuvāca priyāṃ hasan || sāṃba uvāca - pradhane mama saṃprāptaṃ trailokyaṃ saṃmukhaṃ kila ||26|| śroṣyase tvaṃ mayā bhadre sarvaṃ ca vidalīkṛtam || yadi sāṃbo raṇācchūro vimukho jāyate śubhe ||27|| tadā so'stu svapāpena brahmavipraviniṃdakaḥ || punastvahaṃ na paśyāmi candrākāraṃ tavānanam ||28|| garga uvāca - ityāśvāsya priyāṃ sāṃbo dvitīyāṃ ca prayat‍nataḥ || abhimanyuṃ subhadrāṃ ca militvā niryayau gṛhāt ||29|| cāpī naistriṃśakaḥ sajjo syaṃdanī yādavairvṛtaḥ || prāptaścopavane sāṃbo'niruddho yatra vartate ||30|| tataḥ svabhrātaraḥ sarve śrīkṛṣṇena gadādayaḥ || preṣitā ātmajāścaiva bhānudīptimadādayaḥ ||31|| sarve hi dhanvinaḥ śūrā daṃśitā yuddhakovidāḥ || caturaṃgabalopetā nirjagmuḥ koṭiśaḥ purāt ||32|| tālahaṃsamīnabarhimṛgarājadhvajai rathaiḥ || divyaiśca kanakāṃgaiśca caturvājisamanvitaiḥ ||33|| mahoccairdevadhiṣṇyābhaiśchatracāmarasaṃyutaiḥ || sūryābhaiśca suvarṇasya kumbhairjālakatoraṇaiḥ ||34|| rejuḥ sarve kṛṣṇasutāḥ kuśasthalyā vinirgatāḥ || tataśca niryayū rājanhemanīḍāśca hastinaḥ ||35|| gomūtracayasiṃdūrakastūrīpatrabhṛnmukhāḥ || aṃjanābhā kajjalābhā ghanaśyāmā madacyutāḥ ||36|| rājīvamūlasadṛśāḥ śukladaṃtā mṛgadvipāḥ || mahoccāḥ parvatākārā raṇad‍ghaṃṭā mahod‌bhaṭāḥ ||37|| airāvatakulebhāśca tisraḥ śuṇḍāśca pāṇḍurāḥ || caturdaṃtāstu kṛṣṇena bhaumānnītāśca niryayuḥ ||38|| dhvajayuktā lakṣagajā lakṣaduṃdubhisaṃyutāḥ || lakṣāḥ śūnyā mahāmātyaiḥ svarṇakaṃbalamaṃḍitāḥ ||39|| tataḥ śūraiśca saṃyuktā gajeṃdrā ekakoṭayaḥ || itastato virejuste bale'bdhau makarā yathā ||40|| utpāṭya gulmāñchuṃḍaiśca kṣepayaṃto nabhastale || mahīṃ pādaiḥ kapayaṃta ārdrīkṛtya madairapi ||41|| prāsādadurgaśailāṃgānpātayaṃtaḥ śiraḥsthalaiḥ || ripūṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ khaṇḍayaṃto mahabalāḥ ||42|| śyāmapītakṛṣṇaśuklaraktavarṇaiśca kaṃbalaiḥ || suvarṇaśṛṅkhalairyuktā rejuretādṛśā gajāḥ ||43|| tatasturaṃgamā ye vai nāradena vilokitāḥ || te sarve nirgatā rājansvarṇahāraiśca saṃyutāḥ ||44|| kecidvai caṃcalāṃgāśca dhūmravarṇā manoharāḥ || śyāmavarṇāḥ padmavarṇāḥ kṛṣṇavarṇāḥ sukaṃdharāḥ ||45|| dugdhābhā ghoṭakāḥ kecittathā kīlālasannibhāḥ || haridrābhāḥ kuṃkumābhāḥ pālāśakusumaprabhāḥ ||46|| keciccitravicitrāṃgāḥ sphaṭikāṃgā manojavāḥ || haridvarṇāstāmravarṇāḥ kausuṃbhābhāḥ śukaprabhāḥ ||47|| indragopanibhā gaurā divyāḥ pūrṇeṃdusannibhāḥ || sindūrāṃgāścāgnivarṇā ravibālasamaprabhāḥ ||48|| ete turaṃgamā rājansarvadeśātsamāgatāḥ || puryāṃ kṛṣṇapratāpena te tu sarve vinirgatāḥ ||49|| kṛṣṇasya vājiśālāsu ye vartaṃte ca te hayāḥ || vaikuṇṭhavāsinaścaiva śvetadvīpanivāsinaḥ ||50|| kecinmayūravarṇāśca nīlakaṇṭhanibhāstathā || vidyudvarṇāstārkṣyavarṇāḥ sarve pakṣairalaṃkṛtāḥ ||51|| śikhāmaṇidharāḥ śuklacāmaraiḥ samalaṃkṛtāḥ || sragbhirmuktāphalānāṃ ca raktavastrairvibhūṣitāḥ ||52|| svarṇena maṃḍitāḥ pucchamukhapaṭṭasphuratprabhāḥ || sarvāṃgasundarā divyā nirgatāste sahasraśaḥ ||53|| na spṛśantaḥ padairbhūmiṃ hyete kṛṣṇahayā nṛpa || caṃcalā vāyuvegāśca manovegā manoharāḥ ||54|| bud‍budeṣvatigāścaiva pakvasūtreṣu bhūpate || lūtājāleṣu kecidvai calaṃtaḥ pāradaṃ hyanu ||55|| sphārā vāriṣu dṛśyaṃte nirādhārā nṛpeśvara || anye'pi nirgatā rājanmlecchadeśabhavā hayāḥ ||56|| śatayojanagāścaiva koṭiśaḥ koṭiśo nṛpa || gartadurganadīsaudhaśailādīṃśca harerhayāḥ || ullaṃghayaṃto nṛpate savīrāste turaṃgamāḥ ||57|| tataśca niryayuḥ sarve dvārakāyāḥ padātinaḥ || dhanvino daṃśitāḥ śūrā mahābalaparākramāḥ ||58|| khaḍgacarmadharā uccā lauhakaṃcukamaṃḍitāḥ || saṃgrāme bahuśatrūṇāṃ jetāro gajasannibhāḥ ||59|| itthaṃ vinirgataṃ sainyaṃ yādavānāṃ nirīkṣya ca || devadaityanarāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ ||60|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe yadusainyanirgamanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||