Chapter 3

उग्रसेन उवाच - श्रुतं तव मुखाद्ब्रह्मन् गुणकर्मगतिर्मया ॥ पुनरावर्तिनो लोकास्तथा संति विनिश्चताः ॥१॥ निष्कारणाद्धरेः साक्षात्सेवनाद्धाम उत्तमम् ॥ लभते दुर्लभं दिव्यं भक्तानां तच्छ्रुतं मया ॥२॥ भक्तियोगः कतिविधो वद मे वदतां वर ॥ येन प्रसन्नो भवति भगवान् भक्तवत्सलः ॥३॥ श्रीव्यास उवाच - द्वारावतीश धन्योऽसि श्रीकृष्णेष्टो हरिप्रियः ॥ पृच्छसे भक्तियोगं त्वं धन्या ते विमला मतिः ॥४॥ यं श्रुत्वा निर्मलो भूयाद्‌विश्वघात्यपि पातकी ॥ तं भक्तियोगं विशदं तुभ्यं वक्ष्यामि यादव ॥५॥ भक्तियोगो द्विधा राजन् सगुणश्चैव निर्गुणः ॥ सगुणः स्याद्‌बहुविधो निर्गुणश्चैकलक्षणः ॥६॥ सगुणः स्याद्‌बहुविधो गुणमार्गेण देहिनाम् ॥ तैर्गुणैस्त्रिविधा भक्ता भवन्ति शृणु तान्पृथक् ॥७॥ हिंसा दंभं च मात्सर्य्यं चाभिसंधाय भिन्नदृक् ॥ कुर्याद्‌भावं हरौ क्रोधी तामसः परिकीर्तितः ॥८॥ यश ऐश्वर्यविषयानभिसंधाय यत्‍नतः ॥ अर्चयेद्यो हरिं राजन् राजसः परिकीर्तितः ॥९॥ उद्दीश्य कर्मनिर्हारमपृथग्भाव एव हि ॥ मोक्षार्थं भजते विष्णुं स भक्तः सात्विकः स्मृतः ॥१०॥ जिज्ञासुरार्तो ज्ञानी च तथाऽर्थार्थी महामते ॥ चतुर्विधा जना विष्णुं भजंते कृतमंगलाः ॥११॥ एवं बहुविधेनापि भक्तियोगेन माधवम् ॥ भजंति सनिमित्तास्ते जनाः सुकृतिनः परे ॥१२॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य तथा शृणु ॥ तद्‍गुणश्रुतिमात्रेण श्रीकृष्णे पुरुषोत्तमे ॥१३॥ परिपूर्णतमे साक्षात्सर्वकारणकारणे ॥ मनोगतिरविच्छिन्ना खंडिताऽहैतुकी च या ॥१४॥ यथाब्धावंभसा गंगा सा भक्तिर्निर्गुणा स्मृता ॥ निर्गुणानां च भक्तानां लक्षणं शृणु मानद ॥१५॥ सार्वभौमं पारमेष्ठ्यं शक्रधिष्ण्यं तथैव च ॥ रसाधिपत्यं योगर्द्धिं न वाञ्छन्ति हरेर्जनाः ॥१६॥ हरिणा दीयमानं वा सालोक्यं यादवेश्वर ॥ न गृह्णंति कदाचित्ते सत्संगानंदनिर्वृताः ॥१७॥ सामीप्यं ते न वांछंति भगवद्विरहातुराः ॥ संनिकृष्टे न तत्प्रेम यथा दूरतरे भवेत् ॥१८॥ सारुप्यं दीयमानं वा समानत्वाभिमानिनः ॥ नैरपेक्ष्यान्न वांछंति भक्तास्तत्सेवनोत्सुकाः ॥१९॥ एकत्वं चापि कैवल्यं न वांछंति कदाचन ॥ एवं चेत्तर्हि दासत्वं क्व स्वामित्वं परस्य च ॥२०॥ निरपेक्षाश्च ये शांता निर्वैराः समदर्शिनः ॥ आकैवल्याल्लोकपदग्रहणं कारणं विदुः ॥२१॥ नैरपेक्ष्यं महानंदं निरपेक्षा जनाः हरेः ॥ जानंति हि यथा नासा पुष्पामोदं न चक्षुषी ॥२२॥ सकामाश्च तदानंदं जानंति हि कथंचन ॥ रसकर्ता तथा हस्तो रसस्वादं न वेत्ति हि ॥२३॥ तस्माद्राजन्भक्तियोगं विद्धि चात्यंतिकं पदम् ॥ भक्तानां निरपेक्षाणां पद्धतिं कथयामि ते ॥२४॥ स्मरणं किर्तनं विष्णोः श्रवणं पादसेवनम् ॥ अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥२५॥ कुर्वंति सततं राजन् भक्तिं ये प्रेमलक्षणाम् ॥ ते भक्ता दुर्लभा भूमौ भगवद्‌भावभावनाः ॥२६॥ कुर्वन्तो महतोपेक्षां दयां हीनेषु सर्वतः ॥ समानेषु तथा मैत्रीं सर्वभूतदयापराः ॥२७॥ कृष्णपादाब्जमधुपाः कृष्णदर्शनलालसाः ॥ कृष्णं स्मरंति प्राणेशं यथा प्रोषितभर्तृकाः ॥२८॥ श्रीकृष्णस्मरणाद्येषां रोमहर्षः प्रजायते ॥ आनंदाश्रुकलाश्चैव वैवर्ण्यं तु क्वचिद्‌भवेत् ॥२९॥ श्रीकृष्ण गोविंद हरे ब्रुवन्तः श्लक्ष्णया गिरा ॥ अहर्निशं हरौ लग्नास्ते हि भागवतोत्तमाः ॥३०॥

ugrasena uvāca - śrutaṃ tava mukhādbrahman guṇakarmagatirmayā || punarāvartino lokāstathā saṃti viniścatāḥ ||1|| niṣkāraṇāddhareḥ sākṣātsevanāddhāma uttamam || labhate durlabhaṃ divyaṃ bhaktānāṃ tacchrutaṃ mayā ||2|| bhaktiyogaḥ katividho vada me vadatāṃ vara || yena prasanno bhavati bhagavān bhaktavatsalaḥ ||3|| śrīvyāsa uvāca - dvārāvatīśa dhanyo'si śrīkṛṣṇeṣṭo haripriyaḥ || pṛcchase bhaktiyogaṃ tvaṃ dhanyā te vimalā matiḥ ||4|| yaṃ śrutvā nirmalo bhūyād‌viśvaghātyapi pātakī || taṃ bhaktiyogaṃ viśadaṃ tubhyaṃ vakṣyāmi yādava ||5|| bhaktiyogo dvidhā rājan saguṇaścaiva nirguṇaḥ || saguṇaḥ syād‌bahuvidho nirguṇaścaikalakṣaṇaḥ ||6|| saguṇaḥ syād‌bahuvidho guṇamārgeṇa dehinām || tairguṇaistrividhā bhaktā bhavanti śṛṇu tānpṛthak ||7|| hiṃsā daṃbhaṃ ca mātsaryyaṃ cābhisaṃdhāya bhinnadṛk || kuryād‌bhāvaṃ harau krodhī tāmasaḥ parikīrtitaḥ ||8|| yaśa aiśvaryaviṣayānabhisaṃdhāya yat‍nataḥ || arcayedyo hariṃ rājan rājasaḥ parikīrtitaḥ ||9|| uddīśya karmanirhāramapṛthagbhāva eva hi || mokṣārthaṃ bhajate viṣṇuṃ sa bhaktaḥ sātvikaḥ smṛtaḥ ||10|| jijñāsurārto jñānī ca tathā'rthārthī mahāmate || caturvidhā janā viṣṇuṃ bhajaṃte kṛtamaṃgalāḥ ||11|| evaṃ bahuvidhenāpi bhaktiyogena mādhavam || bhajaṃti sanimittāste janāḥ sukṛtinaḥ pare ||12|| lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya tathā śṛṇu || tad‍guṇaśrutimātreṇa śrīkṛṣṇe puruṣottame ||13|| paripūrṇatame sākṣātsarvakāraṇakāraṇe || manogatiravicchinnā khaṃḍitā'haitukī ca yā ||14|| yathābdhāvaṃbhasā gaṃgā sā bhaktirnirguṇā smṛtā || nirguṇānāṃ ca bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu mānada ||15|| sārvabhaumaṃ pārameṣṭhyaṃ śakradhiṣṇyaṃ tathaiva ca || rasādhipatyaṃ yogarddhiṃ na vāñchanti harerjanāḥ ||16|| hariṇā dīyamānaṃ vā sālokyaṃ yādaveśvara || na gṛhṇaṃti kadācitte satsaṃgānaṃdanirvṛtāḥ ||17|| sāmīpyaṃ te na vāṃchaṃti bhagavadvirahāturāḥ || saṃnikṛṣṭe na tatprema yathā dūratare bhavet ||18|| sārupyaṃ dīyamānaṃ vā samānatvābhimāninaḥ || nairapekṣyānna vāṃchaṃti bhaktāstatsevanotsukāḥ ||19|| ekatvaṃ cāpi kaivalyaṃ na vāṃchaṃti kadācana || evaṃ cettarhi dāsatvaṃ kva svāmitvaṃ parasya ca ||20|| nirapekṣāśca ye śāṃtā nirvairāḥ samadarśinaḥ || ākaivalyāllokapadagrahaṇaṃ kāraṇaṃ viduḥ ||21|| nairapekṣyaṃ mahānaṃdaṃ nirapekṣā janāḥ hareḥ || jānaṃti hi yathā nāsā puṣpāmodaṃ na cakṣuṣī ||22|| sakāmāśca tadānaṃdaṃ jānaṃti hi kathaṃcana || rasakartā tathā hasto rasasvādaṃ na vetti hi ||23|| tasmādrājanbhaktiyogaṃ viddhi cātyaṃtikaṃ padam || bhaktānāṃ nirapekṣāṇāṃ paddhatiṃ kathayāmi te ||24|| smaraṇaṃ kirtanaṃ viṣṇoḥ śravaṇaṃ pādasevanam || arcanaṃ vaṃdanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam ||25|| kurvaṃti satataṃ rājan bhaktiṃ ye premalakṣaṇām || te bhaktā durlabhā bhūmau bhagavad‌bhāvabhāvanāḥ ||26|| kurvanto mahatopekṣāṃ dayāṃ hīneṣu sarvataḥ || samāneṣu tathā maitrīṃ sarvabhūtadayāparāḥ ||27|| kṛṣṇapādābjamadhupāḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ || kṛṣṇaṃ smaraṃti prāṇeśaṃ yathā proṣitabhartṛkāḥ ||28|| śrīkṛṣṇasmaraṇādyeṣāṃ romaharṣaḥ prajāyate || ānaṃdāśrukalāścaiva vaivarṇyaṃ tu kvacid‌bhavet ||29|| śrīkṛṣṇa goviṃda hare bruvantaḥ ślakṣṇayā girā || aharniśaṃ harau lagnāste hi bhāgavatottamāḥ ||30||