Chapter 29

श्रीगर्ग उवाच - अथ युद्धाय राजेंद्र चत्वारः किल मंत्रिणः ॥ दैत्यकोटिसमायुक्ता निर्जग्मुर्दंशिताः पुरात् ॥१॥ सर्वे हि धन्विनः शूरा विद्याधरसमाः किल ॥ खड्गै: शूलैर्गदाभिश्च परिघैर्मुद्‌गरैर्नृप ॥२॥ एकघ्नीभिर्दशध्नीभिः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः ॥ कुंतैश्च भिंदिपालैश्च चक्रसायकशक्तिभिः ॥३॥ संयुताः सर्वशस्त्रैश्च लौहकंचुकमंडिताः ॥ रथैर्गजैस्तुरंगैश्च गवयैर्महिषैर्मृगैः ॥४॥ उष्ट्रैः खरैः सूकरैश्च वृकैः सिंहैश्च क्रोष्टुभिः ॥ महागृध्रैः शंखचिल्लैर्मकरैश्च तिमिंगिलैः ॥५॥ एतैश्च वाहनै राजन्संयुक्ता रणकर्कशाः ॥ शंखदुंदुभिनादेन वीराणां गर्जनेन च ॥६॥ शतघ्नीनां च शब्देन चचाल वसुधा भृशम् ॥ इत्थं भयंकरीं सेनामसुराणां विलोक्य च ॥७॥ भयं प्रापुः सुराः सर्वे महेन्द्रधनदादयः ॥ यादवास्तेऽपि बलिनो निर्जिता यैश्च भूः पुरा ॥८॥ विषण्णमनसोऽभूवन्दैत्यसेनां निरीक्ष्य च ॥ प्रद्युम्नेन राजसूये चंद्रावत्यां पुरा नृप ॥९॥ यादवेभ्यः प्रकथितं यन्नीतिर्धैर्यवर्द्धनम् ॥ तत्सर्वं कथयामास यदुभ्यः कार्ष्णिजः पुनः ॥१०॥ गर्ग उवाच - इति श्रुत्वा च यदवः शस्त्राणि जगृहुस्त्वरम् ॥ मृत्युं वरं मन्यमाना विजयाच्च पलायनात् ॥११॥ ततः समभवद्युद्धं दैत्यानां यदुभिः सह ॥ पांचजन्ये च लंकायां रक्षसां कपिभिर्यथा ॥१२॥ रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः पत्तयो मृधे ॥ हया हयैरिभाश्चेभैर्युयुधुस्ते परस्परम् ॥१३॥ केचिद्वै दंतिनो मत्ताः शुण्डादण्डैरितस्ततः ॥ जघ्नू रथांस्तुरंगांश्च वीरान्‌राजन्महामृधे ॥१४॥ शुण्डादण्डैः संगृहीत्वा रथान्साश्वान्ससारथीन् ॥ निपात्य भूमावुत्थाप्य गगने चिक्षिपुर्बलात् ॥१५॥ कांश्चिन्ममर्दुः पादाभ्यां संविदार्य करैर्दृढैः ॥ साक्षताश्च गजा राजन्प्रधावंतो रणांगणात् ॥१६॥ तुरगास्तत्र धावंतः सवीरास्ते नृपेश्वर ॥ उल्लंघयंतश्च रथान्प्रोत्पतंतो गजान्प्रति ॥१७॥ अंबष्ठं गजिनं युद्धे मर्द्दयंतश्च सिंहवत् ॥ उत्पतंतश्च तुरगा गजवृंदं महाबलाः ॥१८॥ असिप्रहारं कुर्वंतो विदार्य च रिपून्बहून् ॥ वाजिपृष्ठे न दृश्यंते ते दृश्यंते नटा इव ॥१९॥ केचिद्वीरास्तु खड्गैश्च द्विधाकुर्वंस्तुरंगमान् ॥ केचिद्दंतान्संगृहीत्वा कुम्भेषु करिणां गताः ॥२०॥ तुरगस्थाः केऽपि बलं संविदार्य विनिर्गताः ॥ खड्गवेगैः कंजवनं लीलाभिर्वायवो यथा ॥२१॥ बभूव तुमुलं युद्धमद्‌भुतं रोमहर्षणम् ॥ बाणैर्गदाभिः परिघैः खड्गैः शूलैश्च शक्तिभिः ॥२२॥ युद्धे गजाश्च गर्जंति हर्षंति तुरगा भृशम् ॥ हाहा वीराः प्रकुर्वंति नदंति रथनेमयः ॥२३॥ सैन्यपादरजोवृन्दैरंधीभूतं नभोऽभवत् ॥ तत्र स्वीयो न पारक्यो दृश्यते च मृधांगणे ॥२४॥ परस्परं च बाणौघैः केचिद्वीरा द्विधा कृताः ॥ तिर्यग्भूता रथा युद्धे निपेतुः पादपा इव ॥ वीरोपरि गता वीरा हयोपरि हयाश्च वै ॥२५॥ उत्पेतुस्तत्र शूराणां कबंधाश्च भयंकराः ॥ पातयंतो खड्गहस्ता हयान् वीरान्महारणे ॥२६॥ हस्तिनां भिन्नकुंभानां मौक्तिका निपतन्ति खात् ॥ शस्त्रांधकारे प्रधने रात्रौ तारागणा इव ॥२७॥ ततश्च सेनयोर्मध्ये रुधिराणां नदी ह्यभूत् ॥ वेतालाः शिवमालार्थं जगृहुस्ते शिरांसि च ॥२८॥ मृगेंद्रस्था महाकाली डाकिनीभिः समागता ॥ कपालेनापि रुधिरं पिबंती दृश्यते मृधे ॥२९॥ डाकिन्यो रुधिरं तप्तं पाययंत्यः सुतान्मृधे ॥ मारोदीरिति वादिन्यो नेत्राण्यपि तदा मृजन् ॥३०॥ विद्याधर्यस्त्वंबरस्था गंधर्व्योऽप्सरसस्तथा ॥ क्षत्रधर्मस्थिताञ्छूरान्वव्रिरे देवरूपिणः ॥३१॥ परस्परं कलिरभूत्तासां पत्यर्थमंबरे ॥ ममानुरूपो नायं व इति विह्वलचेतसाम् ॥३२॥ केऽपि शूरा धर्मपरा रणाद्‍राजन्न चालिताः ॥ जग्मुस्ते वैष्णवं लोकं भित्वा तपनमंडलम् ॥३३॥ केचिद्वीरा महायुद्धं दृष्ट्वा युद्धात्पलायिताः ॥ तप्तबालुकमार्गेण जग्मुस्ते निरयं नृप ॥३४॥ एवं दैत्यान्महावीराञ्जघ्नुः सर्वे यदुत्तमाः ॥ तथा यदून्महायुद्धे नानाशस्त्रैश्च दानवाः ॥ ३५॥ रणे मृत्युं गताः सर्वे राजन्दैत्याश्च कोटिशः ॥ तथा मृत्युं गता युद्धे यादवाश्च सहस्रशः ॥३६॥ बाणांधकारे संजातेऽनिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ ऊर्ध्वकेशेन युयुधे यथा वृत्रेण वासवः ॥३७॥ नंदेन च गदो राजन्सिंहेन वृक एव च ॥ कुशांबेन च सांबो वै युयुधे रणमण्डले ॥३८॥ एवं परस्परं युद्धं बभूव तुमुलं महत् ॥ ऊर्ध्वकेशस्तदा राजन्धनुष्टंकारयन्मुहुः ॥३९॥ कार्ष्णिजं ताडयामास नाराचैर्दशभिर्मृधे ॥ तान्प्रचिच्छेद भगवान्धन्वी रुक्मावतीसुतः ॥४०॥ ऊर्ध्वकेशः पुनस्तस्य कवचे सायकान्दश ॥ निचखान स्वर्णपुंखान्भित्वा वर्म तनौ गतान् ॥४१॥ चतुर्भिश्च शरैस्तस्य जघान चतुरो हयान् ॥ चिच्छेद बाणैर्विंशद्‌भिः कोदंडं सगुणं परम् ॥४२॥ अनिरुद्धस्य राजेंद्र बल्वलस्यानुगो बली ॥ अनिरुद्धस्तु तं त्यक्त्वा रथं चान्यं समारुहत् ॥४३॥ शक्रदत्तं नृपश्रेष्ठ प्रतिशार्ङ्गधरो महान् ॥ कृष्णदत्ते च कोदंडे शरमेकं निधाय च ॥४४॥ तद्‌रथे निचखानाथ रुषाढ्यो हस्तलाघवात् ॥ सायकस्तद्‌रथं नीत्वा भ्रामयित्वा घटीद्वयम् ॥४५॥ गगनात्पातयामास काचपात्रं यथार्भकः ॥ अंगारवद्‌रथस्तस्य विशीर्णोऽभूद्धयाश्च वै ॥४६॥ ससूताश्च नृपश्रेष्ठ पंचतां प्रापुरग्रतः ॥ ऊर्ध्वकेशस्तु पतनान्मूर्च्छितोऽभूद्रणांगणे ॥४७॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे यादवासुरसंग्रामवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīgarga uvāca - atha yuddhāya rājeṃdra catvāraḥ kila maṃtriṇaḥ || daityakoṭisamāyuktā nirjagmurdaṃśitāḥ purāt ||1|| sarve hi dhanvinaḥ śūrā vidyādharasamāḥ kila || khaḍgai: śūlairgadābhiśca parighairmud‌garairnṛpa ||2|| ekaghnībhirdaśadhnībhiḥ śataghnībhirbhuśuṇḍibhiḥ || kuṃtaiśca bhiṃdipālaiśca cakrasāyakaśaktibhiḥ ||3|| saṃyutāḥ sarvaśastraiśca lauhakaṃcukamaṃḍitāḥ || rathairgajaisturaṃgaiśca gavayairmahiṣairmṛgaiḥ ||4|| uṣṭraiḥ kharaiḥ sūkaraiśca vṛkaiḥ siṃhaiśca kroṣṭubhiḥ || mahāgṛdhraiḥ śaṃkhacillairmakaraiśca timiṃgilaiḥ ||5|| etaiśca vāhanai rājansaṃyuktā raṇakarkaśāḥ || śaṃkhaduṃdubhinādena vīrāṇāṃ garjanena ca ||6|| śataghnīnāṃ ca śabdena cacāla vasudhā bhṛśam || itthaṃ bhayaṃkarīṃ senāmasurāṇāṃ vilokya ca ||7|| bhayaṃ prāpuḥ surāḥ sarve mahendradhanadādayaḥ || yādavāste'pi balino nirjitā yaiśca bhūḥ purā ||8|| viṣaṇṇamanaso'bhūvandaityasenāṃ nirīkṣya ca || pradyumnena rājasūye caṃdrāvatyāṃ purā nṛpa ||9|| yādavebhyaḥ prakathitaṃ yannītirdhairyavarddhanam || tatsarvaṃ kathayāmāsa yadubhyaḥ kārṣṇijaḥ punaḥ ||10|| garga uvāca - iti śrutvā ca yadavaḥ śastrāṇi jagṛhustvaram || mṛtyuṃ varaṃ manyamānā vijayācca palāyanāt ||11|| tataḥ samabhavadyuddhaṃ daityānāṃ yadubhiḥ saha || pāṃcajanye ca laṃkāyāṃ rakṣasāṃ kapibhiryathā ||12|| rathino rathibhistatra pattibhiḥ pattayo mṛdhe || hayā hayairibhāścebhairyuyudhuste parasparam ||13|| kecidvai daṃtino mattāḥ śuṇḍādaṇḍairitastataḥ || jaghnū rathāṃsturaṃgāṃśca vīrān‌rājanmahāmṛdhe ||14|| śuṇḍādaṇḍaiḥ saṃgṛhītvā rathānsāśvānsasārathīn || nipātya bhūmāvutthāpya gagane cikṣipurbalāt ||15|| kāṃścinmamarduḥ pādābhyāṃ saṃvidārya karairdṛḍhaiḥ || sākṣatāśca gajā rājanpradhāvaṃto raṇāṃgaṇāt ||16|| turagāstatra dhāvaṃtaḥ savīrāste nṛpeśvara || ullaṃghayaṃtaśca rathānprotpataṃto gajānprati ||17|| aṃbaṣṭhaṃ gajinaṃ yuddhe marddayaṃtaśca siṃhavat || utpataṃtaśca turagā gajavṛṃdaṃ mahābalāḥ ||18|| asiprahāraṃ kurvaṃto vidārya ca ripūnbahūn || vājipṛṣṭhe na dṛśyaṃte te dṛśyaṃte naṭā iva ||19|| kecidvīrāstu khaḍgaiśca dvidhākurvaṃsturaṃgamān || keciddaṃtānsaṃgṛhītvā kumbheṣu kariṇāṃ gatāḥ ||20|| turagasthāḥ ke'pi balaṃ saṃvidārya vinirgatāḥ || khaḍgavegaiḥ kaṃjavanaṃ līlābhirvāyavo yathā ||21|| babhūva tumulaṃ yuddhamad‌bhutaṃ romaharṣaṇam || bāṇairgadābhiḥ parighaiḥ khaḍgaiḥ śūlaiśca śaktibhiḥ ||22|| yuddhe gajāśca garjaṃti harṣaṃti turagā bhṛśam || hāhā vīrāḥ prakurvaṃti nadaṃti rathanemayaḥ ||23|| sainyapādarajovṛndairaṃdhībhūtaṃ nabho'bhavat || tatra svīyo na pārakyo dṛśyate ca mṛdhāṃgaṇe ||24|| parasparaṃ ca bāṇaughaiḥ kecidvīrā dvidhā kṛtāḥ || tiryagbhūtā rathā yuddhe nipetuḥ pādapā iva || vīropari gatā vīrā hayopari hayāśca vai ||25|| utpetustatra śūrāṇāṃ kabaṃdhāśca bhayaṃkarāḥ || pātayaṃto khaḍgahastā hayān vīrānmahāraṇe ||26|| hastināṃ bhinnakuṃbhānāṃ mauktikā nipatanti khāt || śastrāṃdhakāre pradhane rātrau tārāgaṇā iva ||27|| tataśca senayormadhye rudhirāṇāṃ nadī hyabhūt || vetālāḥ śivamālārthaṃ jagṛhuste śirāṃsi ca ||28|| mṛgeṃdrasthā mahākālī ḍākinībhiḥ samāgatā || kapālenāpi rudhiraṃ pibaṃtī dṛśyate mṛdhe ||29|| ḍākinyo rudhiraṃ taptaṃ pāyayaṃtyaḥ sutānmṛdhe || mārodīriti vādinyo netrāṇyapi tadā mṛjan ||30|| vidyādharyastvaṃbarasthā gaṃdharvyo'psarasastathā || kṣatradharmasthitāñchūrānvavrire devarūpiṇaḥ ||31|| parasparaṃ kalirabhūttāsāṃ patyarthamaṃbare || mamānurūpo nāyaṃ va iti vihvalacetasām ||32|| ke'pi śūrā dharmaparā raṇād‍rājanna cālitāḥ || jagmuste vaiṣṇavaṃ lokaṃ bhitvā tapanamaṃḍalam ||33|| kecidvīrā mahāyuddhaṃ dṛṣṭvā yuddhātpalāyitāḥ || taptabālukamārgeṇa jagmuste nirayaṃ nṛpa ||34|| evaṃ daityānmahāvīrāñjaghnuḥ sarve yaduttamāḥ || tathā yadūnmahāyuddhe nānāśastraiśca dānavāḥ || 35|| raṇe mṛtyuṃ gatāḥ sarve rājandaityāśca koṭiśaḥ || tathā mṛtyuṃ gatā yuddhe yādavāśca sahasraśaḥ ||36|| bāṇāṃdhakāre saṃjāte'niruddho dhanvināṃ varaḥ || ūrdhvakeśena yuyudhe yathā vṛtreṇa vāsavaḥ ||37|| naṃdena ca gado rājansiṃhena vṛka eva ca || kuśāṃbena ca sāṃbo vai yuyudhe raṇamaṇḍale ||38|| evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva tumulaṃ mahat || ūrdhvakeśastadā rājandhanuṣṭaṃkārayanmuhuḥ ||39|| kārṣṇijaṃ tāḍayāmāsa nārācairdaśabhirmṛdhe || tānpraciccheda bhagavāndhanvī rukmāvatīsutaḥ ||40|| ūrdhvakeśaḥ punastasya kavace sāyakāndaśa || nicakhāna svarṇapuṃkhānbhitvā varma tanau gatān ||41|| caturbhiśca śaraistasya jaghāna caturo hayān || ciccheda bāṇairviṃśad‌bhiḥ kodaṃḍaṃ saguṇaṃ param ||42|| aniruddhasya rājeṃdra balvalasyānugo balī || aniruddhastu taṃ tyaktvā rathaṃ cānyaṃ samāruhat ||43|| śakradattaṃ nṛpaśreṣṭha pratiśārṅgadharo mahān || kṛṣṇadatte ca kodaṃḍe śaramekaṃ nidhāya ca ||44|| tad‌rathe nicakhānātha ruṣāḍhyo hastalāghavāt || sāyakastad‌rathaṃ nītvā bhrāmayitvā ghaṭīdvayam ||45|| gaganātpātayāmāsa kācapātraṃ yathārbhakaḥ || aṃgāravad‌rathastasya viśīrṇo'bhūddhayāśca vai ||46|| sasūtāśca nṛpaśreṣṭha paṃcatāṃ prāpuragrataḥ || ūrdhvakeśastu patanānmūrcchito'bhūdraṇāṃgaṇe ||47|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe yādavāsurasaṃgrāmavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ ||29|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||