Chapter 12

श्रीनारद उवाच - अथ पुत्रोत्सवं जातं श्रुत्वा नन्द उषःक्षणे । ब्राह्मणांश्च समाहूय कारयामास मंगलम् ॥ १ ॥ सविधिं जातकं कृत्वा नन्दराजो महामनाः । विप्रेभ्यो दक्षिणाभिश्च मुदा लक्षं गवां ददौ ॥ २ ॥ क्रोशमात्रं रत्‍नसानून्सुवर्णखिखरान् गिरीन् । सरसान्सप्तधान्यानां ददौ विप्रेभ्य आनतः ॥ ३ ॥ मृदंगवीणाशंखाद्या नेदुर्दुंदुभयो मुहुः । गायकाश्च जगुर्द्वारे ननृतुर्वारयोषितः ॥ ४ ॥ पताकैर्हेमकलशैर्वितानैस्तोरणैः शुभैः । अनेकवर्णैश्चित्रैश्च बभौ श्रीनन्दमन्दिरम् ॥ ५ ॥ रथ्या वीथ्यश्च देहल्यो भित्तिप्रांगणवेदिकाः । तोलिकामंडपसभा रेजुर्गन्धिजलांबरैः ॥ ६ ॥ गावः सुवर्णशृङ्ग्यश्च हेममालालसद्‌गलाः । घंटामंजीरझंकारा रक्तकंबलमंडिताः ॥ ७ ॥ पीतपुच्छाः सवत्साश्च तरुणीकरचिह्निताः । हरिद्राकुंकुमैर्युक्ताः चित्रधातुविचित्रिताः ॥ ८ ॥ बर्हिपुच्छैर्गन्धजलैर्वृषा धर्मदुरंधराः । इतस्ततो विरेजुः श्रीनन्दद्वारि मनोहराः ॥ ९ ॥ गोवत्सा हेममालाढ्या मुक्ताहारविराजिताः । इतस्ततो विलंघन्तो मंजीरचरणां सिताः ॥ १० ॥ श्रुत्वा पुत्रोत्सवं तस्य वृषभानुवरस्तथा । कलावत्या गजारूढो नन्दमंदिरमाययौ ॥ ११ ॥ नन्दा नवोपनन्दाश्च तथा षड्वृषभानवः । नानोपायनसंयुक्ताः सर्वे तेऽपि समाययुः ॥ १२ ॥ उष्णीषोपरि मालाढ्याः पीतकंचुकशोभिताः । बर्हगुंजाबद्धकेशा वनमालाविभूषणाः ॥ १३ ॥ वंशीधरा वेत्रहस्ताः सुपत्रतिलकार्चिताः । बद्धवर्णाः परिकरा गोपास्तेऽपि समाययुः ॥ १४ ॥ नृत्यन्तः परिगायंतो धुन्वंतो वसनानि च । नानोपायनसंयुक्ताः श्मश्रुलाः शिशवः परे ॥ १५ ॥ हैयंगवीनदुग्धानां दध्याज्यानां बलीन्बहून् । नीत्वा वृद्धा यष्टिहस्ता नन्दमंदिरमाययुः ॥ १६ ॥ पुत्रोत्सवं व्रजेशस्य कथयन्तः परस्परम् । प्रेमविह्वलभावैः स्वैरानन्दाश्रुसमाकुलाः ॥ १७ ॥ जाते पुत्रोत्सवे नन्दः स्वानंदाश्रुकुलेक्षणः । पूजयामास तान् सर्वांस्तिलकाद्यैर्विधानतः ॥ १८ ॥ गोपा ऊचुः - हे व्रजेश्वर हे नन्द जातः पुत्रोत्सवस्तथा । अनपत्यस्येच्छतोऽलमतः किं मंगलं परम् ॥ १९ ॥ दैवेन दर्शितं चेदं दिनं वो बहुभिर्दिनैः । कृतकृत्याश्च भूताः स्मो दृष्ट्वा श्रीनन्दनन्दनम् ॥ २० ॥ हे मोहनेति दुरात्तमंकं नीत्व गदिष्यसि । यदा लालनभावेब भविता नस्तदा सुखम् ॥ २१ ॥ श्रीनन्द उवाच - भवतामाशिषः पुण्याज्जातं सौख्यमिदं शुभम् । आज्ञावर्ती ह्यहं गोपा गोपानां व्रजवासिनाम् ॥ २२ ॥ श्रीनन्दराजसुतसंभवमद्‌भुतं च श्रुत्वा विसृज्य गृहकर्म तदैव गोप्यः । तूर्णं ययुः सबलयो व्रजराजगेहा- नुद्यत्प्रमोदपरिपूरितहृन्महोऽङ्‌गाः ॥ २३ ॥ आनन्दमंदिरपुरात्स्वगृहोन् व्रजन्त्यः सर्वा इतस्तत उत त्वरमाव्रजन्त्यः । यानश्लथद्‌वसनभूषणकेशबन्धा रेजुर्नरेन्द्र पथि भूपरिमुक्तमुक्ताः ॥ २४ ॥ झंकारनूपुरनवांगदहेमचीर- मञ्जीरहारमणिकुंडलमेखलाभिः । श्रीकंठसूत्रभुजकंकणबिंदुकाभिः पूर्णेन्दुमंडलनवद्युतिभिर्विरेजुः ॥ २५ ॥ श्रीराजिकालवणरात्रिविशेषचूर्णै- र्गोधूमसर्षपयवैः करलालनैश्च । उत्तार्य बालकमुखोपरि चाशिषस्ताः सर्वा ददुर्नृप जगुर्जगदुर्यशोदाम् ॥ २६ ॥ गोप्य ऊचुः - साधु साधु यशोदे ते दिष्ट्या दिष्ट्या व्रजेश्वरि । धन्या धन्या परा कुक्षिर्ययाऽयं जनितः सुतः ॥ २७ ॥ इच्छा युक्तं कृतं ते वै देवेन बहुकालतः । रक्ष बालं पद्मनेत्रं सुस्मितं श्यामसुन्दरम् ॥ २८ ॥ श्रीयशोदा उवाच - भवदीयदयाशीर्भिर्जातः सौख्यं परं च मे । भवतीनामपि परं दिष्ट्या भूयादतः परम् ॥ २९ ॥ हे रोहिणि महाबुद्धे पूजनं तु व्रजौकसाम् । आगतानां सत्कुलानां यथेष्टं हीप्सितं कुरु ॥ ३० ॥ श्रीनारद उवाच - रोहिणी राजकन्याऽपि तत्करौ दानशीलिनौ । तत्रापि नोदिता दाने ददावतिमहामनाः ॥ ३१ ॥ गौरवर्णा दिव्यवासा रत्‍नाभरणभूषिता । व्यचरद्रोहिणी साक्षात्पूजयंती व्रजौकसः ॥ ३२ ॥ परिपूर्णतमे साक्षाच्छ्रीकृष्णे व्रजमागते । नदत्सु नरतूर्येषु जयध्वनिरभून्महान् ॥ ३३ ॥ दधिक्षीरघृतैर्गोपा गोप्यो हैयंगवैर्नवैः । सिषिचुर्हर्षितास्तत्र जगुरुच्चैः परस्परम् ॥ ३४ ॥ बहिरन्तपुरेः जाते सर्वतो दधिकर्दमे । वृद्धाश्च स्थूलदेहाश्च पेतुर्हास्यं कृतं परैः ॥ ३५ ॥ सूताः पौराणिकाः प्रोक्ता मागधा वंशशंसकाः । वन्दिनस्त्वमलप्रज्ञाः प्रस्तावसदृशोक्तयः ॥ ३६ ॥ तेभ्यो नंदो महाराजः सहस्रं गाः पृथक् पृथक् । वासोऽलंकाररत्‍नानि हयेभानखिलान्ददौ ॥ ३७ ॥ वन्दिभ्यो मागधेभ्यश्च सर्वेभ्यो बहुलं धनम् । ववर्ष घनवद्‌गोपो नंदराजो व्रजेश्वरः ॥ ३८ ॥ निधिः सिद्धिश्च वृद्धिश्च भुक्तिर्मुक्तिर्गृहे गृहे । वीथ्यां वीथ्यां लुठन्तीव तदिच्छा कस्यचिन्न हि ॥ ३९ ॥ सनत्कुमारः कपिलः शुकव्यासादिभिः सह । हंसदत्तपुलस्त्याद्यैर्मया ब्रह्मा जगाम ह ॥ ४० ॥ हंसारूढो हेमवर्णो मुकुटी कुण्डली स्फुरन् । चतुर्मुखो वेदकर्ता द्योतयन्मंडलं दिशाम् ॥ ४१ ॥ तथा तमनु भुताढ्यो वृषारूढो महेश्वरः । रथारूढो रविः साक्षात्‌गजारूढः पुरंदरः ॥ ४२ ॥ वायुश्च खंजनारूढो यमो महिषवाहनः । धनदः पुष्पकारूढो मृगारूढः क्षपेश्वरः ॥ ४३ ॥ अजारूढो वीतिहोत्रो वरुणो मकरस्थितः । मयूरस्थः कार्तिकेयो भारती हंसवाहिनी ॥ ४४ ॥ लक्ष्मी च गरुडारूढा दुर्गाख्या सिंहवाहिनी । गोरूपधारिणी पृथ्वी विमानस्था समाययौ ॥ ४५ ॥ दोलारूढा दिव्यवर्णा मुख्याः षोडशमातृकाः । षष्ठी च शिबिकारूढा खड्‌गिनी यष्टिधारिणी ॥ ४६ ॥ मंगलो वानरारूढो भासारूढो बुधः स्मृतः । गीष्पतिः कृष्णसारस्थः शुक्रो गवयवाहनः ॥ ४७ ॥ शनिश्च मकरारूढ उष्ट्रस्थः सिंहिकासुतः । कोटिबालार्कसंकाश आययौ नन्दमन्दिरम् ॥ ४८ ॥ कोलाहलसमायुक्तं गोपगोपीगणाकुलम् । नन्दमन्दिरमभ्येत्य क्षणं स्थित्वा ययुः सुराः ॥ ४९ ॥ परिपूर्णतमं साक्षाच्छ्रीकृष्णं बालरूपिणम् । नत्वा दृष्ट्वा तदा देवाश्चक्रुस्तस्य स्तुतिं पराम् ॥ ५० ॥ वीक्ष्य कृष्णं तदा देवा ब्रह्माद्या ऋषिभिः सह । स्वधामानि ययुः सर्वे हर्षिताः प्रेमविह्वलाः ॥ ५१ ॥

śrīnārada uvāca - atha putrotsavaṃ jātaṃ śrutvā nanda uṣaḥkṣaṇe | brāhmaṇāṃśca samāhūya kārayāmāsa maṃgalam || 1 || savidhiṃ jātakaṃ kṛtvā nandarājo mahāmanāḥ | viprebhyo dakṣiṇābhiśca mudā lakṣaṃ gavāṃ dadau || 2 || krośamātraṃ rat‍nasānūnsuvarṇakhikharān girīn | sarasānsaptadhānyānāṃ dadau viprebhya ānataḥ || 3 || mṛdaṃgavīṇāśaṃkhādyā nedurduṃdubhayo muhuḥ | gāyakāśca jagurdvāre nanṛturvārayoṣitaḥ || 4 || patākairhemakalaśairvitānaistoraṇaiḥ śubhaiḥ | anekavarṇaiścitraiśca babhau śrīnandamandiram || 5 || rathyā vīthyaśca dehalyo bhittiprāṃgaṇavedikāḥ | tolikāmaṃḍapasabhā rejurgandhijalāṃbaraiḥ || 6 || gāvaḥ suvarṇaśṛṅgyaśca hemamālālasad‌galāḥ | ghaṃṭāmaṃjīrajhaṃkārā raktakaṃbalamaṃḍitāḥ || 7 || pītapucchāḥ savatsāśca taruṇīkaracihnitāḥ | haridrākuṃkumairyuktāḥ citradhātuvicitritāḥ || 8 || barhipucchairgandhajalairvṛṣā dharmaduraṃdharāḥ | itastato virejuḥ śrīnandadvāri manoharāḥ || 9 || govatsā hemamālāḍhyā muktāhāravirājitāḥ | itastato vilaṃghanto maṃjīracaraṇāṃ sitāḥ || 10 || śrutvā putrotsavaṃ tasya vṛṣabhānuvarastathā | kalāvatyā gajārūḍho nandamaṃdiramāyayau || 11 || nandā navopanandāśca tathā ṣaḍvṛṣabhānavaḥ | nānopāyanasaṃyuktāḥ sarve te'pi samāyayuḥ || 12 || uṣṇīṣopari mālāḍhyāḥ pītakaṃcukaśobhitāḥ | barhaguṃjābaddhakeśā vanamālāvibhūṣaṇāḥ || 13 || vaṃśīdharā vetrahastāḥ supatratilakārcitāḥ | baddhavarṇāḥ parikarā gopāste'pi samāyayuḥ || 14 || nṛtyantaḥ parigāyaṃto dhunvaṃto vasanāni ca | nānopāyanasaṃyuktāḥ śmaśrulāḥ śiśavaḥ pare || 15 || haiyaṃgavīnadugdhānāṃ dadhyājyānāṃ balīnbahūn | nītvā vṛddhā yaṣṭihastā nandamaṃdiramāyayuḥ || 16 || putrotsavaṃ vrajeśasya kathayantaḥ parasparam | premavihvalabhāvaiḥ svairānandāśrusamākulāḥ || 17 || jāte putrotsave nandaḥ svānaṃdāśrukulekṣaṇaḥ | pūjayāmāsa tān sarvāṃstilakādyairvidhānataḥ || 18 || gopā ūcuḥ - he vrajeśvara he nanda jātaḥ putrotsavastathā | anapatyasyecchato'lamataḥ kiṃ maṃgalaṃ param || 19 || daivena darśitaṃ cedaṃ dinaṃ vo bahubhirdinaiḥ | kṛtakṛtyāśca bhūtāḥ smo dṛṣṭvā śrīnandanandanam || 20 || he mohaneti durāttamaṃkaṃ nītva gadiṣyasi | yadā lālanabhāveba bhavitā nastadā sukham || 21 || śrīnanda uvāca - bhavatāmāśiṣaḥ puṇyājjātaṃ saukhyamidaṃ śubham | ājñāvartī hyahaṃ gopā gopānāṃ vrajavāsinām || 22 || śrīnandarājasutasaṃbhavamad‌bhutaṃ ca śrutvā visṛjya gṛhakarma tadaiva gopyaḥ | tūrṇaṃ yayuḥ sabalayo vrajarājagehā- nudyatpramodaparipūritahṛnmaho'ṅ‌gāḥ || 23 || ānandamaṃdirapurātsvagṛhon vrajantyaḥ sarvā itastata uta tvaramāvrajantyaḥ | yānaślathad‌vasanabhūṣaṇakeśabandhā rejurnarendra pathi bhūparimuktamuktāḥ || 24 || jhaṃkāranūpuranavāṃgadahemacīra- mañjīrahāramaṇikuṃḍalamekhalābhiḥ | śrīkaṃṭhasūtrabhujakaṃkaṇabiṃdukābhiḥ pūrṇendumaṃḍalanavadyutibhirvirejuḥ || 25 || śrīrājikālavaṇarātriviśeṣacūrṇai- rgodhūmasarṣapayavaiḥ karalālanaiśca | uttārya bālakamukhopari cāśiṣastāḥ sarvā dadurnṛpa jagurjagaduryaśodām || 26 || gopya ūcuḥ - sādhu sādhu yaśode te diṣṭyā diṣṭyā vrajeśvari | dhanyā dhanyā parā kukṣiryayā'yaṃ janitaḥ sutaḥ || 27 || icchā yuktaṃ kṛtaṃ te vai devena bahukālataḥ | rakṣa bālaṃ padmanetraṃ susmitaṃ śyāmasundaram || 28 || śrīyaśodā uvāca - bhavadīyadayāśīrbhirjātaḥ saukhyaṃ paraṃ ca me | bhavatīnāmapi paraṃ diṣṭyā bhūyādataḥ param || 29 || he rohiṇi mahābuddhe pūjanaṃ tu vrajaukasām | āgatānāṃ satkulānāṃ yatheṣṭaṃ hīpsitaṃ kuru || 30 || śrīnārada uvāca - rohiṇī rājakanyā'pi tatkarau dānaśīlinau | tatrāpi noditā dāne dadāvatimahāmanāḥ || 31 || gauravarṇā divyavāsā rat‍nābharaṇabhūṣitā | vyacaradrohiṇī sākṣātpūjayaṃtī vrajaukasaḥ || 32 || paripūrṇatame sākṣācchrīkṛṣṇe vrajamāgate | nadatsu naratūryeṣu jayadhvanirabhūnmahān || 33 || dadhikṣīraghṛtairgopā gopyo haiyaṃgavairnavaiḥ | siṣicurharṣitāstatra jaguruccaiḥ parasparam || 34 || bahirantapureḥ jāte sarvato dadhikardame | vṛddhāśca sthūladehāśca peturhāsyaṃ kṛtaṃ paraiḥ || 35 || sūtāḥ paurāṇikāḥ proktā māgadhā vaṃśaśaṃsakāḥ | vandinastvamalaprajñāḥ prastāvasadṛśoktayaḥ || 36 || tebhyo naṃdo mahārājaḥ sahasraṃ gāḥ pṛthak pṛthak | vāso'laṃkārarat‍nāni hayebhānakhilāndadau || 37 || vandibhyo māgadhebhyaśca sarvebhyo bahulaṃ dhanam | vavarṣa ghanavad‌gopo naṃdarājo vrajeśvaraḥ || 38 || nidhiḥ siddhiśca vṛddhiśca bhuktirmuktirgṛhe gṛhe | vīthyāṃ vīthyāṃ luṭhantīva tadicchā kasyacinna hi || 39 || sanatkumāraḥ kapilaḥ śukavyāsādibhiḥ saha | haṃsadattapulastyādyairmayā brahmā jagāma ha || 40 || haṃsārūḍho hemavarṇo mukuṭī kuṇḍalī sphuran | caturmukho vedakartā dyotayanmaṃḍalaṃ diśām || 41 || tathā tamanu bhutāḍhyo vṛṣārūḍho maheśvaraḥ | rathārūḍho raviḥ sākṣāt‌gajārūḍhaḥ puraṃdaraḥ || 42 || vāyuśca khaṃjanārūḍho yamo mahiṣavāhanaḥ | dhanadaḥ puṣpakārūḍho mṛgārūḍhaḥ kṣapeśvaraḥ || 43 || ajārūḍho vītihotro varuṇo makarasthitaḥ | mayūrasthaḥ kārtikeyo bhāratī haṃsavāhinī || 44 || lakṣmī ca garuḍārūḍhā durgākhyā siṃhavāhinī | gorūpadhāriṇī pṛthvī vimānasthā samāyayau || 45 || dolārūḍhā divyavarṇā mukhyāḥ ṣoḍaśamātṛkāḥ | ṣaṣṭhī ca śibikārūḍhā khaḍ‌ginī yaṣṭidhāriṇī || 46 || maṃgalo vānarārūḍho bhāsārūḍho budhaḥ smṛtaḥ | gīṣpatiḥ kṛṣṇasārasthaḥ śukro gavayavāhanaḥ || 47 || śaniśca makarārūḍha uṣṭrasthaḥ siṃhikāsutaḥ | koṭibālārkasaṃkāśa āyayau nandamandiram || 48 || kolāhalasamāyuktaṃ gopagopīgaṇākulam | nandamandiramabhyetya kṣaṇaṃ sthitvā yayuḥ surāḥ || 49 || paripūrṇatamaṃ sākṣācchrīkṛṣṇaṃ bālarūpiṇam | natvā dṛṣṭvā tadā devāścakrustasya stutiṃ parām || 50 || vīkṣya kṛṣṇaṃ tadā devā brahmādyā ṛṣibhiḥ saha | svadhāmāni yayuḥ sarve harṣitāḥ premavihvalāḥ || 51 ||