Chapter 41

श्रीनारद उवाच - दैत्यान शेषान् समानीय नानायुद्धधरो बली ॥ उच्चैःश्रवसमूहाय हयं दिव्य मनोहरम् ॥१॥ धनुष्टंकारयन्वीरः शकुनिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ आययौ संमुखे योद्धुं श्रीकृष्णस्यापि संमुखे ॥२॥ पुनः प्राप्तं दैत्यसैन्यं शकुनिं युद्धदुर्मदम् ॥ तं वीक्ष्य वृष्णयः सर्वे जगृहुः स्वायुधानि च ॥३॥ दैत्यानां यदुभिः सार्द्धं घोरं युद्धं बभूव ह ॥ वीरैः संयुयुधुर्वीराः सिंहाः सिंहैरिवाहवे ॥४॥ सर्वेषामग्रतः प्राप्तः कोदंडं नादयन्मुहुः ॥ शकुनिर्मेघवद्‌राजन् चक्रे नाराचदुर्दिनम् ॥५॥ बाणांधकारे संजाते भगवान् गरुडध्वजः ॥ शार्ङ्‌गी शार्ङ्‌गेण धनुषा यथेंद्रेण घनो बभौ ॥६॥ श्रीकृष्णो भगवान्साक्षाच्छकुनेरसुरस्य च ॥ चिच्छेद बाणपटलं बाणेनैकेन लीलया ॥७॥ आकृष्य कर्णपर्यंतं कोदंडं शकुनिर्मृधे ॥ तताड दशभिर्बाणैः श्रीकृष्णहृदि मैथिल ॥८॥ प्रलयाब्धिमहावर्त-भीमसंघर्षनादिनीम् ॥ धनुर्ज्यां शकुनैः शौरिश्चिच्छेद दशभिः शरैः ॥ ९॥ मायावी शकुनिर्दैत्यः शतरुपी बभूव ह ॥ युयोध हरिणा युद्धे सर्वेषां पश्यतां नृप ॥१०॥ सहस्राणि स्वरूपाणि धृत्वा साक्षाद्धरिः स्वयम् ॥ युयुधे तेन दैत्येन तदद्‍भुतनिवाभवत् ॥११॥ मयदैत्येन रचितं त्रिशूलं ज्वलनप्रभम् ॥ भ्रामयित्वाथ हरये प्राहिणोद्दैत्यराड् बली ॥१२॥ ततः क्रुद्धो महाबाहुः परिपूर्णतमो हरिः ॥ चिच्छेद तं तीक्ष्णतुंडं पन्नगं गरुडो यथा ॥१३॥ ततः क्रुद्धो महाबाहुर्गदां चिक्षेप मूर्द्धनि ॥ हयात्तं पातयामास गदया वज्रकल्पया ॥१४॥ गदाप्रहारव्यथितः क्षणं मूर्च्छां गतोऽसुरः ॥ गृहीत्वा स्वां गदां युद्धे युयुधे माधवेन वै ॥१५॥ तयोर्युद्धमभूद्‌घोरं गदाभ्यां रणमंडले ॥ अभुच्चटचटारावो वज्रनिष्पेषवत्किल ॥१६॥ श्रीकृष्णगदया तस्य चूर्णीभूता गदा भुवि ॥ विरेजेऽङ्‌गारवत्तत्र सर्वेषां पश्यतां मृधे ॥१७॥ गिरिदर्यां यथा सिंहौ वने मत्तौ गजावुभौ ॥ रणमध्ये तथा तौ द्वौ युयुधाते परस्परम् ॥१८॥ श्रीकृष्णं नोदयामास शकुनिः शतयोजनम् ॥ हरिस्तं प्रेषयामास सहस्रयोजनं भुवि ॥१९॥ गृहीत्वा भुजयोस्तं वै जंघाभ्यां भुवनेश्वरः ॥ पातयामास भूपृष्ठे कमंडलुमिवार्भकः ॥२०॥ किंचिद्व्यथां गतो दैत्यो गृहीत्वा जारुधिंगिरिम् ॥ प्राहिणोच्च दुराचारः शकुनिर्युद्धदुर्मदः ॥२१॥ समागतं गिरिं वीक्ष्य भगवान्कमलेक्षणः ॥ जयशब्दं प्रकुर्वंतावन्योन्यं ताडयन् गिरिम् ॥२२॥ चूर्णयामासतू राजंस्तथा चंद्रावतीं पुरीम् ॥ तदा दैत्योऽतिसंक्रुद्धो गृहीत्वा खड्गचर्मणी ॥२३॥ आययौ संमुखे राजञ्छ्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥ शार्ङ्‌गी शांर्ङ्‌गं संगृहीत्वाथार्द्धचंद्रमुखं शरम् ॥२४॥ संदधे सहसा युद्धे ग्रीष्ममार्तंडसन्निभम् ॥ शार्ङ्‌गमुक्तो दिव्यबाणो द्योतयन्मंडलं दिशाम् ॥२४॥ शकुनेर्मस्तकं छित्त्वा भूमिं भित्वा तलं गतः ॥ व्यसुर्भूत्वा तदा दैत्यः पतितो रणमण्डले ॥२६॥ भूमिस्पर्शात्सजीवोऽभूत्क्षणमात्रेण मैथिल ॥ करेणादाय मुंडं स्वं स्वकबंधे निधाय सः ॥२७॥ युद्धं कर्तुं समुत्तस्थौ तदद्‌भुतमिवाभवत् ॥ इत्थं कृष्णेन निहतः सप्तवारं महासुरः ॥२८॥ भूमिस्पर्शात्सजीवोऽभूद्‌राहुवत्पुनरुत्थितः ॥ एकाकी यादवकुलं संहारं कर्तुमुद्यतः ॥२९॥ विवेशाशु महादैत्यो वने वह्निरिव प्रभुः ॥ सतुरंगान्महावीरा-न्सशस्त्रानुत्कटान् गजान् ॥३०॥ संगृहीत्वा भुजाभ्यां खं प्राक्षिपल्लक्षयोजनम् ॥ कांश्चिद्‌गजान्मुखे धृत्वा स्कन्धयोरुभयोरपि ॥३१॥ कक्षयोरुभयोर्दैत्यो बभौ कालाग्निरुद्रवत् ॥ पद्‌भ्यां कराभ्यां दैत्यस्य त्रासं याते महामृधे ॥३२॥ हाहाकारो महानासीच्छ्रीकृष्ण्स्य महात्मनः ॥ तदैव भगवान्साक्षाच्छ्रीकृष्णो विश्वरक्षकः ॥ सुदर्शनास्त्रं प्रायुंक्त साधूनां रक्षणाय वै ॥३३॥ तद्धस्तमुक्तं निशितं सुदर्शनं लयार्ककोटिद्युतिमज्ज्वलत्प्रभम् ॥ जहार सद्यः शकुनेर्दृढं शिरो यथा च वृत्रस्य पविर्महामृधे ॥३४॥ तावद्‍गृहीत्वा शकुनिं महामृधे चिक्षेप सद्यो मृतमंबरे बलात् ॥ उत्क्षेपणं भोः कुरुतेषुभिर्दिवि यदून् गिरा श्रीपतिरित्युवाच ॥३५॥ श्रीनारद उवाच - इत्थं हरेर्वचः श्रुत्वा सर्वे यादवपुंगवाः ॥ अंबरात्प्रपतंतं ते तेडुर्बाणैः स्फुरत्प्रभैः ॥३६॥ दैत्यो दीप्तिमतो बाणैरंबरे शतयोजनम् ॥ गतः कंदुकवद्‌राजन्नूर्ध्वं लोकस्य पश्यतः ॥३७॥ सांबस्यापि स बाणेन सहस्रं योजने गतः ॥ पुनस्तमापतंतं खाञ्जघान त्विषुणार्जुनः ॥३८॥ तेन बाणेन दैत्येंद्रो योजनं चायुतं गतः ॥ अनिरुद्धस्य बाणेन लक्षयोजनमास्थितः ॥३९॥ प्रद्युम्नस्यापि बाणेन नियुतं योजनं गतः ॥ पुनस्तमापतंतं खाद्विक्ष्य योगेश्वरेश्वरः ॥४०॥ बाणं समादधे तेन गतः खे कोटियोजनम् ॥ एवं खे संस्थिते दैत्ये व्यतीते प्रहरद्वये ॥४१॥ द्वितीयेनापि बाणेन तं जघान हरिः स्वयम् ॥ सबाणस्तं भ्रामयित्वा दिक्षु वै कोटियोजनम् ॥४२॥ समुद्रे पातयामास वातः पद्ममिव प्रभुः ॥ एवं मृते तदा दैत्ये तज्ज्योतिर्निर्गतं स्फुरत् ॥४३॥ सर्वतोऽपि भ्रमद्‌राजन् श्रीकृष्णे लीनतां गतम् ॥ तदा जयजयारावो दिवि भूमाववर्तत ॥४४॥ विद्याधर्यश्च गधर्व्यो ननृतुः खे सुखान्विताः ॥ जगुः किन्नरगंधर्वास्तुष्टुवुः सिद्धचारणाः ॥४५॥ ऋषयो मुनयः सर्वे प्रशशंसुर्हरिं परम् ॥ ब्रह्मरुद्रेंद्रसूर्याद्याः सर्वे तत्र समागताः ॥४६॥ श्रीकृष्णस्योपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥४७॥

śrīnārada uvāca - daityāna śeṣān samānīya nānāyuddhadharo balī || uccaiḥśravasamūhāya hayaṃ divya manoharam ||1|| dhanuṣṭaṃkārayanvīraḥ śakuniḥ krodhamūrcchitaḥ || āyayau saṃmukhe yoddhuṃ śrīkṛṣṇasyāpi saṃmukhe ||2|| punaḥ prāptaṃ daityasainyaṃ śakuniṃ yuddhadurmadam || taṃ vīkṣya vṛṣṇayaḥ sarve jagṛhuḥ svāyudhāni ca ||3|| daityānāṃ yadubhiḥ sārddhaṃ ghoraṃ yuddhaṃ babhūva ha || vīraiḥ saṃyuyudhurvīrāḥ siṃhāḥ siṃhairivāhave ||4|| sarveṣāmagrataḥ prāptaḥ kodaṃḍaṃ nādayanmuhuḥ || śakunirmeghavad‌rājan cakre nārācadurdinam ||5|| bāṇāṃdhakāre saṃjāte bhagavān garuḍadhvajaḥ || śārṅ‌gī śārṅ‌geṇa dhanuṣā yatheṃdreṇa ghano babhau ||6|| śrīkṛṣṇo bhagavānsākṣācchakunerasurasya ca || ciccheda bāṇapaṭalaṃ bāṇenaikena līlayā ||7|| ākṛṣya karṇaparyaṃtaṃ kodaṃḍaṃ śakunirmṛdhe || tatāḍa daśabhirbāṇaiḥ śrīkṛṣṇahṛdi maithila ||8|| pralayābdhimahāvarta-bhīmasaṃgharṣanādinīm || dhanurjyāṃ śakunaiḥ śauriściccheda daśabhiḥ śaraiḥ || 9|| māyāvī śakunirdaityaḥ śatarupī babhūva ha || yuyodha hariṇā yuddhe sarveṣāṃ paśyatāṃ nṛpa ||10|| sahasrāṇi svarūpāṇi dhṛtvā sākṣāddhariḥ svayam || yuyudhe tena daityena tadad‍bhutanivābhavat ||11|| mayadaityena racitaṃ triśūlaṃ jvalanaprabham || bhrāmayitvātha haraye prāhiṇoddaityarāḍ balī ||12|| tataḥ kruddho mahābāhuḥ paripūrṇatamo hariḥ || ciccheda taṃ tīkṣṇatuṃḍaṃ pannagaṃ garuḍo yathā ||13|| tataḥ kruddho mahābāhurgadāṃ cikṣepa mūrddhani || hayāttaṃ pātayāmāsa gadayā vajrakalpayā ||14|| gadāprahāravyathitaḥ kṣaṇaṃ mūrcchāṃ gato'suraḥ || gṛhītvā svāṃ gadāṃ yuddhe yuyudhe mādhavena vai ||15|| tayoryuddhamabhūd‌ghoraṃ gadābhyāṃ raṇamaṃḍale || abhuccaṭacaṭārāvo vajraniṣpeṣavatkila ||16|| śrīkṛṣṇagadayā tasya cūrṇībhūtā gadā bhuvi || vireje'ṅ‌gāravattatra sarveṣāṃ paśyatāṃ mṛdhe ||17|| giridaryāṃ yathā siṃhau vane mattau gajāvubhau || raṇamadhye tathā tau dvau yuyudhāte parasparam ||18|| śrīkṛṣṇaṃ nodayāmāsa śakuniḥ śatayojanam || haristaṃ preṣayāmāsa sahasrayojanaṃ bhuvi ||19|| gṛhītvā bhujayostaṃ vai jaṃghābhyāṃ bhuvaneśvaraḥ || pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe kamaṃḍalumivārbhakaḥ ||20|| kiṃcidvyathāṃ gato daityo gṛhītvā jārudhiṃgirim || prāhiṇocca durācāraḥ śakuniryuddhadurmadaḥ ||21|| samāgataṃ giriṃ vīkṣya bhagavānkamalekṣaṇaḥ || jayaśabdaṃ prakurvaṃtāvanyonyaṃ tāḍayan girim ||22|| cūrṇayāmāsatū rājaṃstathā caṃdrāvatīṃ purīm || tadā daityo'tisaṃkruddho gṛhītvā khaḍgacarmaṇī ||23|| āyayau saṃmukhe rājañchrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ || śārṅ‌gī śāṃrṅ‌gaṃ saṃgṛhītvāthārddhacaṃdramukhaṃ śaram ||24|| saṃdadhe sahasā yuddhe grīṣmamārtaṃḍasannibham || śārṅ‌gamukto divyabāṇo dyotayanmaṃḍalaṃ diśām ||24|| śakunermastakaṃ chittvā bhūmiṃ bhitvā talaṃ gataḥ || vyasurbhūtvā tadā daityaḥ patito raṇamaṇḍale ||26|| bhūmisparśātsajīvo'bhūtkṣaṇamātreṇa maithila || kareṇādāya muṃḍaṃ svaṃ svakabaṃdhe nidhāya saḥ ||27|| yuddhaṃ kartuṃ samuttasthau tadad‌bhutamivābhavat || itthaṃ kṛṣṇena nihataḥ saptavāraṃ mahāsuraḥ ||28|| bhūmisparśātsajīvo'bhūd‌rāhuvatpunarutthitaḥ || ekākī yādavakulaṃ saṃhāraṃ kartumudyataḥ ||29|| viveśāśu mahādaityo vane vahniriva prabhuḥ || saturaṃgānmahāvīrā-nsaśastrānutkaṭān gajān ||30|| saṃgṛhītvā bhujābhyāṃ khaṃ prākṣipallakṣayojanam || kāṃścid‌gajānmukhe dhṛtvā skandhayorubhayorapi ||31|| kakṣayorubhayordaityo babhau kālāgnirudravat || pad‌bhyāṃ karābhyāṃ daityasya trāsaṃ yāte mahāmṛdhe ||32|| hāhākāro mahānāsīcchrīkṛṣṇsya mahātmanaḥ || tadaiva bhagavānsākṣācchrīkṛṣṇo viśvarakṣakaḥ || sudarśanāstraṃ prāyuṃkta sādhūnāṃ rakṣaṇāya vai ||33|| taddhastamuktaṃ niśitaṃ sudarśanaṃ layārkakoṭidyutimajjvalatprabham || jahāra sadyaḥ śakunerdṛḍhaṃ śiro yathā ca vṛtrasya pavirmahāmṛdhe ||34|| tāvad‍gṛhītvā śakuniṃ mahāmṛdhe cikṣepa sadyo mṛtamaṃbare balāt || utkṣepaṇaṃ bhoḥ kuruteṣubhirdivi yadūn girā śrīpatirityuvāca ||35|| śrīnārada uvāca - itthaṃ harervacaḥ śrutvā sarve yādavapuṃgavāḥ || aṃbarātprapataṃtaṃ te teḍurbāṇaiḥ sphuratprabhaiḥ ||36|| daityo dīptimato bāṇairaṃbare śatayojanam || gataḥ kaṃdukavad‌rājannūrdhvaṃ lokasya paśyataḥ ||37|| sāṃbasyāpi sa bāṇena sahasraṃ yojane gataḥ || punastamāpataṃtaṃ khāñjaghāna tviṣuṇārjunaḥ ||38|| tena bāṇena daityeṃdro yojanaṃ cāyutaṃ gataḥ || aniruddhasya bāṇena lakṣayojanamāsthitaḥ ||39|| pradyumnasyāpi bāṇena niyutaṃ yojanaṃ gataḥ || punastamāpataṃtaṃ khādvikṣya yogeśvareśvaraḥ ||40|| bāṇaṃ samādadhe tena gataḥ khe koṭiyojanam || evaṃ khe saṃsthite daitye vyatīte praharadvaye ||41|| dvitīyenāpi bāṇena taṃ jaghāna hariḥ svayam || sabāṇastaṃ bhrāmayitvā dikṣu vai koṭiyojanam ||42|| samudre pātayāmāsa vātaḥ padmamiva prabhuḥ || evaṃ mṛte tadā daitye tajjyotirnirgataṃ sphurat ||43|| sarvato'pi bhramad‌rājan śrīkṛṣṇe līnatāṃ gatam || tadā jayajayārāvo divi bhūmāvavartata ||44|| vidyādharyaśca gadharvyo nanṛtuḥ khe sukhānvitāḥ || jaguḥ kinnaragaṃdharvāstuṣṭuvuḥ siddhacāraṇāḥ ||45|| ṛṣayo munayaḥ sarve praśaśaṃsurhariṃ param || brahmarudreṃdrasūryādyāḥ sarve tatra samāgatāḥ ||46|| śrīkṛṣṇasyopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||47||