Chapter 15

द्वारकाखण्डः - पञ्चदशोऽध्यायः कपिटङ्क-नृगकूप-गोपीभूमि-माहात्म्यकथनम् - श्रीनारद उवाच - तस्मिन् गिरौ यज्ञतीर्थं रैवतेन कृतं पुरा । यत्र कृत्वा यज्ञमेकं कोटियज्ञफलं लभेत् ॥ १ ॥ कपिटंकं नाम तीर्थं कपिपातसमुद्‌भवम् । गिरौ रैवतके राजन् सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २ ॥ भौमासुरसखो दुष्टो द्विविदो नाम वानरः । मारितो यत्र रामेण मुष्टिना वज्रपातिना ॥ ३ ॥ सद्यो मुक्तिं गतः सोऽपि सतां हेलनवानपि । तत्र स्नातुं सदा देवा आगच्छन्ति नरेश्वर ॥ ४ ॥ कलविंकस्य यात्रायां कोटिगोदानजं फलम् । एतस्य द्विगुणं पुण्यं दण्डकाख्ये वने शुभे ॥ ५ ॥ तस्माच्चतुर्गुणं पुण्यं सैंधवाख्ये महावने । जंबुमार्गे पञ्चगुणं पुण्यं प्राप्नोति मानवः ॥ ६ ॥ तस्माद्दशगुणं पुण्यं पुष्कराख्ये वने स्मृतम् । तस्माद्दशगुणं पुण्यमुत्पलावर्तयात्रया ॥ ७ ॥ तस्माच्च नैमिषारण्ये पुण्यं दशगुणं स्मृतम् । तस्माच्छतगुणं पुण्यं कपिटंके विदेहराट् ॥ ८ ॥ नृगकूपं द्वारकायां तिर्थानां तीर्थमुत्तमम् । यस्य दर्शनमात्रेण विप्रावध्यात्प्रमुच्यते ॥ ९ ॥ अज्ञानाद्‍ब्राह्मणस्यापि गां ददौ ब्राह्मणाय सः । तेन पापेन कूपे वै कृकलासवपुर्द्धरः ॥ १० ॥ नृगोऽपि दानिनां श्रेष्ठः पतितोऽथ चतुर्युगम् । श्रीकृष्णेन तदुद्धारः कृतो वै पश्यतां सताम् ॥ ११ ॥ तद्दिनान्नृगकूपं तु तीर्थीभूतं महीपते । कार्तिके पूर्णिमायां तु तस्मिन् स्नानं समाचरेत् ॥ १२ ॥ कोटिजन्मकृतात्पापान् मुच्यते नात्र संशयः । एकं यत्रापि गोदानं करोति विधिवन्नरः ॥ १३ ॥ कोटिगोदानजं पुण्यं लभते वै न संशयः । गोपीभूमेश्च माहात्म्यं श्रुणु पापहरं परम् ॥ १४ ॥ यस्य श्रवणमात्रेण कर्मबन्धात्प्रमुच्यते । गोपीनां यत्र वासोऽभूत्तेन गोपीभुवः स्मृताः ॥ १५ ॥ गोप्यंगरागसंभूतं गोपीचन्दनमुत्तमम् । गोपीचन्दनलिप्तांगो गंगास्नानफलं लभेत् ॥ १६ ॥ महानदीनां स्नानस्य पुण्यं तस्य दिने दिने । गोपीचन्दनमुद्राभिर्मुद्रितो यः सदा भवेत् ॥ १७ ॥ अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । सर्वाणि तीर्थदानानि व्रतानि च तथैव च । कृतानि तेन नित्यं वै स कृतार्थो न संशयः ॥ १८ ॥ गंगामृद्‌द्विगुणं पुण्यं चित्रकूटरजः स्मृतम् । तस्माद्दशगुणं पुण्यं रजः पञ्चवटीभवम् ॥ १९ ॥ तस्माच्छतगुणं पुण्यं गोपीचन्दनकं रजः । गोपीचन्दनकं विद्धि वृन्दावनरजःसमम् ॥ २० ॥ गोपीचन्दनलिप्तांगं यदि पापशतैर्युतम् । तं नेतुं यमः शक्तो यमदूतः कुतः पुनः ॥ २१ ॥ नित्यंकरोति यः पापी गोपीचन्दनधारणम् । स प्रयाति हरेर्धाम गोलोकं प्रकृतेः परम् ॥ २२ ॥ सिंधुदेशस्य राजाऽभूद्दीर्धबाहुरिति श्रुतः । अन्यायवर्ती दुष्टात्मा वेश्यासंगरतः सदा ॥ २३ ॥ तेन वै भारते वर्षे ब्रह्महत्याशतं कृतम् । दश गर्भवतीहत्याः कृतास्तेन दुरात्मना ॥ २४ ॥ मृगयायां तु बाणौघैः कपिलागोवधः कृतः । सैंधवं हयमारुह्य मृगयार्थी गतोऽभवत् ॥ २५ ॥ एकदा राज्यलोभेन मन्त्री क्रुद्धो महाखलम् । जघानारण्यदेशे तं तीक्ष्णधारेण चासिना ॥ २६ ॥ भूतले पतितं मृत्युगतं वीक्ष्य यमानुगाः । बद्ध्वा यमपुरीं निन्युर्हर्षयन्तः परस्परम् ॥ २७ ॥ संमुखेऽवस्थितं वीक्ष्य पापिनं यमराड् बली । चित्रगुप्तं प्राह तूर्णं का योग्या यातनाऽस्य वै ॥ २८ ॥ चित्रगुप्त उवाच - चतुरशीतिलक्षेषु नरकेषु निपात्यताम् । निःसन्देहं महाराज यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥ २९ ॥ अनेन भारते वर्षे क्षणं न सुकृतं कृतम् । दशगर्भवतीघातः कपिलागोवधः कृतः ॥ ३० ॥ तथा वनमृगाणां च कृत्वा हत्याः सहस्रशः । तम्मादयं महापापी देवताद्विजनिंदकः ॥ ३१ ॥ श्रीनारद उवाच - तदा यमाज्ञया दूता नीत्वा तं पापरूपिणम् । सहस्रयोजनायामे तप्ततैले महाखले ॥ ३२ ॥ स्फुरदत्युच्छलत्फेने कुम्भीपाके न्यपातयन् । प्रलयाग्निसमो वह्निः सद्यः शीतलतां गतः ॥ ३३ ॥ वैदेह तन्निपतनात्प्रह्लादक्षेपणाद्यथा । तदैव चित्रमाचख्युः यमदूता महात्मने ॥ ३४ ॥ अनेन सुकृतं भूमौ क्षणवन्न कृतं क्वचित् । चित्रगुप्तेन सततं धर्मराजो व्यचिंतयत् ॥ ३५ ॥ सभायामागतं व्यासं संपूज्य विधिवन्नृप । नत्वा पप्रच्छ धर्मात्मा धर्मराजो महामतिः ॥ ३६ ॥ यम उवाच - अनेन पापिना पूर्वं न कृतं सुकृतं क्वचित् । स्फुरदग्न्युच्छलत्फेने कुंभीपाके महाखले ॥ ३७ ॥ अस्य क्षेपणतो वह्निः सद्यः शीतलतां गतः । इति सन्देहतश्चेतः खिद्यते मे न संशयः ॥ ३८ ॥ श्रीव्यास उवाच - सूक्ष्मा गतिर्महाराज विदिता पापपुण्ययोः । तथा ब्रह्मगतिः प्राज्ञैः सर्वशास्त्रविदां वरैः ॥ ३९ ॥ दैवयोगादस्य पुण्यं प्राप्तं वै स्वयमर्थवत् । येन पुण्येन शुद्धोऽसौ तच्छृणु त्वं महामते ॥ ४० ॥ कस्यापि हस्ततो यत्र पतिता द्वारकामृदः । तत्रैवायम् मृतः पापी शुद्धोऽभूत्तत्प्रभावतः ॥ ४१ ॥ गोपीचन्दनलिप्तांगो नरो नारायणो भवेत् । एतस्य दर्शनात्सद्यो ब्रह्महत्या प्रमुच्यते ॥ ४२ ॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा धर्मराजः तमानीय विशेषतः । विमाने कामगे स्थाप्य वैकुण्ठं प्रकृतेः परम् ॥ ४३ ॥ प्रेषयामास सहसा गोपीचन्दनकीर्तिवित् । एवं ते कथितं राजन् गोपीचन्दनकं यशः ॥ ४४ ॥ गोपीचन्दनमाहात्म्यं य श्रृणोति नरोत्तमः । स याति परमं धाम श्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥ ४५ ॥ इति श्रीगर्गसंहितायां द्वारकाखंडे श्रीनारद बहुलाश्व संवादे कपिटंकनृगकूप गोपीभूमिमाहात्म्यं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

dvārakākhaṇḍaḥ - pañcadaśo'dhyāyaḥ kapiṭaṅka-nṛgakūpa-gopībhūmi-māhātmyakathanam - śrīnārada uvāca - tasmin girau yajñatīrthaṃ raivatena kṛtaṃ purā | yatra kṛtvā yajñamekaṃ koṭiyajñaphalaṃ labhet || 1 || kapiṭaṃkaṃ nāma tīrthaṃ kapipātasamud‌bhavam | girau raivatake rājan sarvapāpapraṇāśanam || 2 || bhaumāsurasakho duṣṭo dvivido nāma vānaraḥ | mārito yatra rāmeṇa muṣṭinā vajrapātinā || 3 || sadyo muktiṃ gataḥ so'pi satāṃ helanavānapi | tatra snātuṃ sadā devā āgacchanti nareśvara || 4 || kalaviṃkasya yātrāyāṃ koṭigodānajaṃ phalam | etasya dviguṇaṃ puṇyaṃ daṇḍakākhye vane śubhe || 5 || tasmāccaturguṇaṃ puṇyaṃ saiṃdhavākhye mahāvane | jaṃbumārge pañcaguṇaṃ puṇyaṃ prāpnoti mānavaḥ || 6 || tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ puṣkarākhye vane smṛtam | tasmāddaśaguṇaṃ puṇyamutpalāvartayātrayā || 7 || tasmācca naimiṣāraṇye puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam | tasmācchataguṇaṃ puṇyaṃ kapiṭaṃke videharāṭ || 8 || nṛgakūpaṃ dvārakāyāṃ tirthānāṃ tīrthamuttamam | yasya darśanamātreṇa viprāvadhyātpramucyate || 9 || ajñānād‍brāhmaṇasyāpi gāṃ dadau brāhmaṇāya saḥ | tena pāpena kūpe vai kṛkalāsavapurddharaḥ || 10 || nṛgo'pi dānināṃ śreṣṭhaḥ patito'tha caturyugam | śrīkṛṣṇena taduddhāraḥ kṛto vai paśyatāṃ satām || 11 || taddinānnṛgakūpaṃ tu tīrthībhūtaṃ mahīpate | kārtike pūrṇimāyāṃ tu tasmin snānaṃ samācaret || 12 || koṭijanmakṛtātpāpān mucyate nātra saṃśayaḥ | ekaṃ yatrāpi godānaṃ karoti vidhivannaraḥ || 13 || koṭigodānajaṃ puṇyaṃ labhate vai na saṃśayaḥ | gopībhūmeśca māhātmyaṃ śruṇu pāpaharaṃ param || 14 || yasya śravaṇamātreṇa karmabandhātpramucyate | gopīnāṃ yatra vāso'bhūttena gopībhuvaḥ smṛtāḥ || 15 || gopyaṃgarāgasaṃbhūtaṃ gopīcandanamuttamam | gopīcandanaliptāṃgo gaṃgāsnānaphalaṃ labhet || 16 || mahānadīnāṃ snānasya puṇyaṃ tasya dine dine | gopīcandanamudrābhirmudrito yaḥ sadā bhavet || 17 || aśvamedhasahasrāṇi rājasūyaśatāni ca | sarvāṇi tīrthadānāni vratāni ca tathaiva ca | kṛtāni tena nityaṃ vai sa kṛtārtho na saṃśayaḥ || 18 || gaṃgāmṛd‌dviguṇaṃ puṇyaṃ citrakūṭarajaḥ smṛtam | tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ rajaḥ pañcavaṭībhavam || 19 || tasmācchataguṇaṃ puṇyaṃ gopīcandanakaṃ rajaḥ | gopīcandanakaṃ viddhi vṛndāvanarajaḥsamam || 20 || gopīcandanaliptāṃgaṃ yadi pāpaśatairyutam | taṃ netuṃ yamaḥ śakto yamadūtaḥ kutaḥ punaḥ || 21 || nityaṃkaroti yaḥ pāpī gopīcandanadhāraṇam | sa prayāti harerdhāma golokaṃ prakṛteḥ param || 22 || siṃdhudeśasya rājā'bhūddīrdhabāhuriti śrutaḥ | anyāyavartī duṣṭātmā veśyāsaṃgarataḥ sadā || 23 || tena vai bhārate varṣe brahmahatyāśataṃ kṛtam | daśa garbhavatīhatyāḥ kṛtāstena durātmanā || 24 || mṛgayāyāṃ tu bāṇaughaiḥ kapilāgovadhaḥ kṛtaḥ | saiṃdhavaṃ hayamāruhya mṛgayārthī gato'bhavat || 25 || ekadā rājyalobhena mantrī kruddho mahākhalam | jaghānāraṇyadeśe taṃ tīkṣṇadhāreṇa cāsinā || 26 || bhūtale patitaṃ mṛtyugataṃ vīkṣya yamānugāḥ | baddhvā yamapurīṃ ninyurharṣayantaḥ parasparam || 27 || saṃmukhe'vasthitaṃ vīkṣya pāpinaṃ yamarāḍ balī | citraguptaṃ prāha tūrṇaṃ kā yogyā yātanā'sya vai || 28 || citragupta uvāca - caturaśītilakṣeṣu narakeṣu nipātyatām | niḥsandehaṃ mahārāja yāvaccaṃdradivākarau || 29 || anena bhārate varṣe kṣaṇaṃ na sukṛtaṃ kṛtam | daśagarbhavatīghātaḥ kapilāgovadhaḥ kṛtaḥ || 30 || tathā vanamṛgāṇāṃ ca kṛtvā hatyāḥ sahasraśaḥ | tammādayaṃ mahāpāpī devatādvijaniṃdakaḥ || 31 || śrīnārada uvāca - tadā yamājñayā dūtā nītvā taṃ pāparūpiṇam | sahasrayojanāyāme taptataile mahākhale || 32 || sphuradatyucchalatphene kumbhīpāke nyapātayan | pralayāgnisamo vahniḥ sadyaḥ śītalatāṃ gataḥ || 33 || vaideha tannipatanātprahlādakṣepaṇādyathā | tadaiva citramācakhyuḥ yamadūtā mahātmane || 34 || anena sukṛtaṃ bhūmau kṣaṇavanna kṛtaṃ kvacit | citraguptena satataṃ dharmarājo vyaciṃtayat || 35 || sabhāyāmāgataṃ vyāsaṃ saṃpūjya vidhivannṛpa | natvā papraccha dharmātmā dharmarājo mahāmatiḥ || 36 || yama uvāca - anena pāpinā pūrvaṃ na kṛtaṃ sukṛtaṃ kvacit | sphuradagnyucchalatphene kuṃbhīpāke mahākhale || 37 || asya kṣepaṇato vahniḥ sadyaḥ śītalatāṃ gataḥ | iti sandehataścetaḥ khidyate me na saṃśayaḥ || 38 || śrīvyāsa uvāca - sūkṣmā gatirmahārāja viditā pāpapuṇyayoḥ | tathā brahmagatiḥ prājñaiḥ sarvaśāstravidāṃ varaiḥ || 39 || daivayogādasya puṇyaṃ prāptaṃ vai svayamarthavat | yena puṇyena śuddho'sau tacchṛṇu tvaṃ mahāmate || 40 || kasyāpi hastato yatra patitā dvārakāmṛdaḥ | tatraivāyam mṛtaḥ pāpī śuddho'bhūttatprabhāvataḥ || 41 || gopīcandanaliptāṃgo naro nārāyaṇo bhavet | etasya darśanātsadyo brahmahatyā pramucyate || 42 || śrīnārada uvāca - iti śrutvā dharmarājaḥ tamānīya viśeṣataḥ | vimāne kāmage sthāpya vaikuṇṭhaṃ prakṛteḥ param || 43 || preṣayāmāsa sahasā gopīcandanakīrtivit | evaṃ te kathitaṃ rājan gopīcandanakaṃ yaśaḥ || 44 || gopīcandanamāhātmyaṃ ya śrṛṇoti narottamaḥ | sa yāti paramaṃ dhāma śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ || 45 || iti śrīgargasaṃhitāyāṃ dvārakākhaṃḍe śrīnārada bahulāśva saṃvāde kapiṭaṃkanṛgakūpa gopībhūmimāhātmyaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 || hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||