Chapter 4

श्रीनारद उवाच - राजन्नेवं वदंतीनां गोपिनां विरहं परम् । विज्ञाय भगवान्देवः शीघ्रं तासां गृहान्ययौ ॥ १ ॥ यावंत्यो योषितो राजंस्तावद्‌रूपधरो हरिः । स्वयं संबोधयामास वाग्भिः सर्वाः पृथक् पृथक् ॥ २ ॥ श्रीराधामंदिरं गत्वा दृष्ट्वा राधां च मूर्च्छिताम् । रहःस्थितां सखीसंघे ननाद मुरलीं कलम् ॥ ३ ॥ श्रुत्वा वंशीध्वनिं राधा सहसोत्थाय चातुरा । नेत्र उन्मील्य ददृशे श्रीगोविंदं समागतम् ॥ ४ ॥ पद्मिनीव गतानन्दं पद्मिनी पद्मिनीपतिम् । वीक्ष्योत्थायागता तस्मै सादरेणासनं ददौ ॥ ५ ॥ अश्रुपूर्णमुखीं दीनां राधां कमललोचनाम् । शोचंतीं भगवानाह मेघगंभीरया गिरा ॥ ६ ॥ श्रीभगवानुवाच - विमनास्त्वं कथं भद्रे मा शोचं कुरु राधिके । अथवा गंतुकामं मां श्रुत्वाऽसि विरहातुरा ॥ ७ ॥ भुवो भारावताराय कंसादीनां वधाय च । ब्रह्मणा प्रार्थितः साक्षाज्जातोऽहं वै त्वया सह ॥ ८ ॥ मथुरां हि गमिष्यामि हरिष्यामि भुवो भरम् । शीघ्रमत्रागमिष्यामि करिष्यामि शुभं तव ॥ ९ ॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्तवंतं जगदीश्वरं हरिं राधा पतिं प्राह वियोगविह्वला । दावाग्निना दावलतेव मूर्च्छिता सुकंपरोमांचित भावसंवृता ॥ १० ॥ श्रीराधोवाच - भुवो भरं हर्तुमलं पुरीं व्रज कृतं परं मे शपथं शृणु त्वतः । गते त्वयि प्राणपते च विग्रहं कदाचिदत्रैव न धारयाम्यहम् ॥ ११ ॥ यदात्थ मे त्वं शपथं न मन्यसे द्वितीयवारं प्रददामि वाक्पथम् । प्राणोऽधरे गन्तुमतीव विह्वलः कर्पूरधूलेः कणवद्‌गमिष्यति ॥ १२ ॥ श्रीभगवानुवाच - वचनं वै स्वनिगमं दूरीकर्तुं क्षमोऽस्म्यहम् । भक्तानां वचनं राधे दूरीकर्तुं न च क्षमः ॥ १३ ॥ श्रीदाम शापात्पूर्वस्माद्‌‌गोलोके कलहान्मम । शतवर्षं ते वियोगो भविष्यति न संशयः ॥ १४ ॥ मा शोकं कुरु कल्याणि वरं मे स्मर राधिके । मासं मासं वियोगे ते दर्शनं मे भविष्यति ॥ १५ ॥ श्रीराधोवाच - मासं प्रति वियोगे मे दातुं स्वं दर्शनं हरे । चेन्नागमिष्यसि तदाऽसून्दुःखात् संत्यजाम्यहम् ॥ १६ ॥ लोकाभीराम जनभूषण विश्वदीप कंदर्पमोहन जगद्‍वृजिनार्तिहारिन् । आनन्दकन्द यदुनन्दन नन्दसूनो अद्यागमस्य शपथं कुरु मे पुरस्त्वम् ॥ १७ ॥ श्रीभगवानुवाच - रंभोरु मासं प्रति ते वियोगे चेन्नागमिष्ये शपथं गवां मे । निःसंशयं निष्कपटं वचस्त्व- मवेहि राधे कथितं मया यत् ॥ १८ ॥ यो मित्रतां निष्कपटं करोति निष्कारणो धन्यतमः स एव । विधाय मैत्रीं कपटं विदध्यात् तं लंपटं हेतुपटं नटं धिक् ॥ १९ ॥ कर्मेन्द्रियाणीह यथा रसादीं- स्तथा सकामा मुनयः सुखं यत् । मनाङ् न जानंति हि नैरपेक्षं गूढं परं निर्गुणलक्षणं तत् ॥ २० ॥ जानंति संतः समदर्शिनो ये दांता महांतः किल नैरपेक्षाः । ते नैरपेक्ष्यं परमं सुखं मे ज्ञानेंद्रियादीनि यथा रसादीन् ॥ २१ ॥ सर्वं हि भावं मनसः परस्परं न ह्येकतो भामिनि जायते ततः । प्रेमैव कर्तव्यमतो मयि स्वतः प्रेम्णा समानं भुवि नास्ति किंचित् ॥ २२ ॥ यथा हि भांडीरवटे मनोरथो बभूव राधे हि तथा भविष्यति । अहैतुकं प्रेम च सद्‌भिराश्रितं तच्चापि संतः किल निर्गुणं विदुः ॥ २३ ॥ ये राधिकायां त्वयि केशवे मयि भेदं न कुर्वंति हि दुग्धशौक्ल्यवत् । त एव मे ब्रह्मपदं प्रयान्ति तदहैतुकस्फूर्जितभक्तिलक्षणाः ॥ २४ ॥ ये राधिकायां त्वयि केशवे मयि पश्यन्ति भेदं कुधियो नरा भुवि । ते कालसूत्रं प्रपतन्ति दुःखिता रंभोरु यावत्किल चंद्रभास्करौ ॥ २५ ॥ श्रीनारद उवाच - एवमाश्वास्य तां राधां सर्वं गोपीगणं तथा । आययौ नंदभवनं भगवान्नयकोविदः ॥ २६ ॥ अथ सूर्योदये जाते नंदाद्याः शकटैर्बलिम् । नीत्वा रथान्समारुह्य सर्वे श्रीमथुरां ययुः ॥ २७ ॥ आरुह्य रामकृष्णाभ्यां स्वं रथं गांदिनीसुतः । प्रयाणमकरोद्‌राजन्मथुरां द्रष्टुमुद्यतः ॥ २८ ॥ कौटिशःकोटिशो गोप्यो मार्गे मार्गे समास्थिताः । पश्यंत्यस्तन्निर्गमनं क्रोधाढ्या मोहविह्वलाः ॥ २९ ॥ क्रूर क्रूरेति चाक्रूरं वदन्त्यः परुषं वचः । रुरुधुः सर्वतो यानं यथार्कं सरथं घनाः ॥ ३० ॥ अक्रूरस्य रथं राजन् निजघ्नुर्यष्टिभिर्भृशम् । अश्वांस्तथा सारथिं च भगवद्‌विरहातुराः ॥ ३१ ॥ अश्वास्तत्र समुत्पेतुस्ताडितास्त इतस्ततः । गोपीद्व्यङ्गुलिघातेन सारथिः पतितो रथात् ॥ ३२ ॥ विहाय लज्जां लोकस्य समाकृष्य रथाद्‌बलात् । कंकणैस्तेडुरक्रूरं पश्यतोः कृष्णरामयोः ॥ ३३ ॥ गोपीयूथबलं दृष्ट्वा सबलो भगवान् हरिः । गोपीः संबोधयामास रक्षित्वा गांदिनीसुतम् ॥ ३४ ॥ संध्यायामागमिष्यामि मा शोकं कुरुतांगनाः । पश्यतश्चास्य मद्धास्यं मा कुर्वन्तु व्रजौकसः ॥ ३५ ॥ इत्येवमुक्त्वा सरथः समागतो ऽक्रूरेण कृष्णो बलदेवसंयुतः । तुरंगमैर्वेगमयैर्मनोहरैः ययौ पुरीं यादववृन्दमण्डिताम् ॥ ३६ ॥ यावद्‌रथः केतुरुताश्वरेणुः आलक्ष्यते तावदतीव मोहात् । स्थिता ह्यभूवन्पथि चित्रवत्ताः स्मृत्वा हरेर्वाक्यमुतागताशाः ॥ ३७ ॥

śrīnārada uvāca - rājannevaṃ vadaṃtīnāṃ gopināṃ virahaṃ param | vijñāya bhagavāndevaḥ śīghraṃ tāsāṃ gṛhānyayau || 1 || yāvaṃtyo yoṣito rājaṃstāvad‌rūpadharo hariḥ | svayaṃ saṃbodhayāmāsa vāgbhiḥ sarvāḥ pṛthak pṛthak || 2 || śrīrādhāmaṃdiraṃ gatvā dṛṣṭvā rādhāṃ ca mūrcchitām | rahaḥsthitāṃ sakhīsaṃghe nanāda muralīṃ kalam || 3 || śrutvā vaṃśīdhvaniṃ rādhā sahasotthāya cāturā | netra unmīlya dadṛśe śrīgoviṃdaṃ samāgatam || 4 || padminīva gatānandaṃ padminī padminīpatim | vīkṣyotthāyāgatā tasmai sādareṇāsanaṃ dadau || 5 || aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ rādhāṃ kamalalocanām | śocaṃtīṃ bhagavānāha meghagaṃbhīrayā girā || 6 || śrībhagavānuvāca - vimanāstvaṃ kathaṃ bhadre mā śocaṃ kuru rādhike | athavā gaṃtukāmaṃ māṃ śrutvā'si virahāturā || 7 || bhuvo bhārāvatārāya kaṃsādīnāṃ vadhāya ca | brahmaṇā prārthitaḥ sākṣājjāto'haṃ vai tvayā saha || 8 || mathurāṃ hi gamiṣyāmi hariṣyāmi bhuvo bharam | śīghramatrāgamiṣyāmi kariṣyāmi śubhaṃ tava || 9 || śrīnārada uvāca - ityuktavaṃtaṃ jagadīśvaraṃ hariṃ rādhā patiṃ prāha viyogavihvalā | dāvāgninā dāvalateva mūrcchitā sukaṃparomāṃcita bhāvasaṃvṛtā || 10 || śrīrādhovāca - bhuvo bharaṃ hartumalaṃ purīṃ vraja kṛtaṃ paraṃ me śapathaṃ śṛṇu tvataḥ | gate tvayi prāṇapate ca vigrahaṃ kadācidatraiva na dhārayāmyaham || 11 || yadāttha me tvaṃ śapathaṃ na manyase dvitīyavāraṃ pradadāmi vākpatham | prāṇo'dhare gantumatīva vihvalaḥ karpūradhūleḥ kaṇavad‌gamiṣyati || 12 || śrībhagavānuvāca - vacanaṃ vai svanigamaṃ dūrīkartuṃ kṣamo'smyaham | bhaktānāṃ vacanaṃ rādhe dūrīkartuṃ na ca kṣamaḥ || 13 || śrīdāma śāpātpūrvasmād‌‌goloke kalahānmama | śatavarṣaṃ te viyogo bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 14 || mā śokaṃ kuru kalyāṇi varaṃ me smara rādhike | māsaṃ māsaṃ viyoge te darśanaṃ me bhaviṣyati || 15 || śrīrādhovāca - māsaṃ prati viyoge me dātuṃ svaṃ darśanaṃ hare | cennāgamiṣyasi tadā'sūnduḥkhāt saṃtyajāmyaham || 16 || lokābhīrāma janabhūṣaṇa viśvadīpa kaṃdarpamohana jagad‍vṛjinārtihārin | ānandakanda yadunandana nandasūno adyāgamasya śapathaṃ kuru me purastvam || 17 || śrībhagavānuvāca - raṃbhoru māsaṃ prati te viyoge cennāgamiṣye śapathaṃ gavāṃ me | niḥsaṃśayaṃ niṣkapaṭaṃ vacastva- mavehi rādhe kathitaṃ mayā yat || 18 || yo mitratāṃ niṣkapaṭaṃ karoti niṣkāraṇo dhanyatamaḥ sa eva | vidhāya maitrīṃ kapaṭaṃ vidadhyāt taṃ laṃpaṭaṃ hetupaṭaṃ naṭaṃ dhik || 19 || karmendriyāṇīha yathā rasādīṃ- stathā sakāmā munayaḥ sukhaṃ yat | manāṅ na jānaṃti hi nairapekṣaṃ gūḍhaṃ paraṃ nirguṇalakṣaṇaṃ tat || 20 || jānaṃti saṃtaḥ samadarśino ye dāṃtā mahāṃtaḥ kila nairapekṣāḥ | te nairapekṣyaṃ paramaṃ sukhaṃ me jñāneṃdriyādīni yathā rasādīn || 21 || sarvaṃ hi bhāvaṃ manasaḥ parasparaṃ na hyekato bhāmini jāyate tataḥ | premaiva kartavyamato mayi svataḥ premṇā samānaṃ bhuvi nāsti kiṃcit || 22 || yathā hi bhāṃḍīravaṭe manoratho babhūva rādhe hi tathā bhaviṣyati | ahaitukaṃ prema ca sad‌bhirāśritaṃ taccāpi saṃtaḥ kila nirguṇaṃ viduḥ || 23 || ye rādhikāyāṃ tvayi keśave mayi bhedaṃ na kurvaṃti hi dugdhaśauklyavat | ta eva me brahmapadaṃ prayānti tadahaitukasphūrjitabhaktilakṣaṇāḥ || 24 || ye rādhikāyāṃ tvayi keśave mayi paśyanti bhedaṃ kudhiyo narā bhuvi | te kālasūtraṃ prapatanti duḥkhitā raṃbhoru yāvatkila caṃdrabhāskarau || 25 || śrīnārada uvāca - evamāśvāsya tāṃ rādhāṃ sarvaṃ gopīgaṇaṃ tathā | āyayau naṃdabhavanaṃ bhagavānnayakovidaḥ || 26 || atha sūryodaye jāte naṃdādyāḥ śakaṭairbalim | nītvā rathānsamāruhya sarve śrīmathurāṃ yayuḥ || 27 || āruhya rāmakṛṣṇābhyāṃ svaṃ rathaṃ gāṃdinīsutaḥ | prayāṇamakarod‌rājanmathurāṃ draṣṭumudyataḥ || 28 || kauṭiśaḥkoṭiśo gopyo mārge mārge samāsthitāḥ | paśyaṃtyastannirgamanaṃ krodhāḍhyā mohavihvalāḥ || 29 || krūra krūreti cākrūraṃ vadantyaḥ paruṣaṃ vacaḥ | rurudhuḥ sarvato yānaṃ yathārkaṃ sarathaṃ ghanāḥ || 30 || akrūrasya rathaṃ rājan nijaghnuryaṣṭibhirbhṛśam | aśvāṃstathā sārathiṃ ca bhagavad‌virahāturāḥ || 31 || aśvāstatra samutpetustāḍitāsta itastataḥ | gopīdvyaṅgulighātena sārathiḥ patito rathāt || 32 || vihāya lajjāṃ lokasya samākṛṣya rathād‌balāt | kaṃkaṇaisteḍurakrūraṃ paśyatoḥ kṛṣṇarāmayoḥ || 33 || gopīyūthabalaṃ dṛṣṭvā sabalo bhagavān hariḥ | gopīḥ saṃbodhayāmāsa rakṣitvā gāṃdinīsutam || 34 || saṃdhyāyāmāgamiṣyāmi mā śokaṃ kurutāṃganāḥ | paśyataścāsya maddhāsyaṃ mā kurvantu vrajaukasaḥ || 35 || ityevamuktvā sarathaḥ samāgato 'krūreṇa kṛṣṇo baladevasaṃyutaḥ | turaṃgamairvegamayairmanoharaiḥ yayau purīṃ yādavavṛndamaṇḍitām || 36 || yāvad‌rathaḥ keturutāśvareṇuḥ ālakṣyate tāvadatīva mohāt | sthitā hyabhūvanpathi citravattāḥ smṛtvā harervākyamutāgatāśāḥ || 37 ||