Chapter 18

अश्वमेधखण्डः - अष्टादशोऽध्यायः अनिरुद्धविजये विमानागमनम् - गर्ग उवाच - अथ मुक्तोऽनिरुद्धेन क्रतोर्वाजी पयःप्रभः ॥ सिंहलद्वीपनिकटे विचचार यदृच्छया ॥१॥ तृषार्तस्तुरगस्तत्र दृष्ट्वा वापीं जलान्विताम् ॥ वृक्षैश्च बहुभिर्गुप्तां दृष्ट्वा तोयं पपौ स्वयम् ॥२॥ वाप्यामश्वं विलोक्याथ भीषणो नाम राक्षसः ॥ वाचयित्वा च तत्पत्रं जग्राह तुरगं मुदा ॥३॥ तदैव यादवाः सर्वे तं पश्यन्तः समागताः ॥ राक्षसेन गृहीतं वै ददृशुः क्रतुवाजिनम् ॥४॥ ततस्ते कौणपं प्राहुर्यादवा युद्धशालिनः ॥ यादवा ऊचुः - कस्त्वं श्रीयादवेंद्रस्य ह्युग्रसेनस्य भूपतेः ॥५॥ सिंहस्य वस्तु क्रोष्टेव हयं नीत्वा क्व यास्यसि ॥ तिष्ठ तिष्ठ रणं धूर्त अस्माभिः कुरु धैर्यतः ॥६॥ तुरगं मोचयिष्यामो वधिष्यामो रणे च त्वाम् ॥ शकुनिर्भ्रातृसहितो नरको बाण एव च ॥७॥ कलंकश्चैव राजान एतेऽस्माभिर्विनाशिताः ॥ तस्मान्न गणयिष्यामो युद्धे त्वां च तृणोपमम् ॥८॥ गच्छ गच्छ हयं दत्त्वा घातयामो न चेत्खलु ॥ तेषां भाषितमाकर्ण्य भीषणः सुरभीषणः ॥९॥ शूली गदाधरः खड्गी तान्प्रत्याह रुषान्वितः ॥ भीषण उवाच - के यूयं प्रतियोद्धारो मम भक्ष्या नराः स्मृताः ॥१०॥ संमुखे राक्षसानां ते किं करिष्यंति पौरुषम् ॥ यदा विश्वजितं यज्ञं यादवेन कृतं पुरा ॥११॥ तदाहं कौणपान्नेतुं लङ्कायां च गतः किल ॥ यदाहं राक्षासान्नीत्वा स्वपुर्यां च समागतः ॥१२॥ तदाऽशृणोन्नारदाद्वै यज्ञं पूर्णं बभूव ह ॥ पुनर्वै हयमेधस्य प्रयासं च वृथा कृतम् ॥१३॥ युष्मत्सु मद्‍गृहीतं च तुरगं मोचयंति के ॥ तस्माद्धयाशां त्यक्त्वा तु यूयं गच्छत गच्छत ॥१४॥ न चेत्सर्वान्प्रभक्ष्यंति चतुर्लक्षा ममानुगाः ॥ अत्र स्थानात्समुद्रे तु पुरी द्वादशयोजने ॥१५॥ उपलंका च नाम्ना वै वर्त्तते मम निर्मिता ॥ निशाचरगणैर्युक्ता सर्पैर्भोगवती यथा ॥१६॥ इत्युक्त्वा स हयं नीत्वा सहसा स्वपुरीं ययौ ॥ आकाशमार्गेण नृप शोकं चक्रुश्च यादवाः ॥१७॥ अनिरुद्धस्ततः प्राह भोजराजतुरंगमम् ॥ निशाचरेण नीतं वै मोचयामो वयं कथम् ॥१८॥ इति श्रुत्वा च सांबाद्याः प्रत्याहुर्नयकोविदाः ॥ शोकं मा कुरु ते राजन्स्थितेष्वस्मासु किं भयम् ॥१९॥ हयाः सपक्षास्त्वत्सैन्ये विमानानि शरास्तथा ॥ शूराः संति महावीरा लोकद्वयजिगीषवः ॥२०॥ अश्वैर्वयं गमिष्यामः सेतुं कृत्वाथवा शरैः ॥ विष्णुदत्तेन वा राजञ्छत्रूणां नगरीं प्रति ॥२१॥ सर्वेषां वचनं श्रुत्वानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ उद्धवं मंत्रिणां श्रेष्ठं समाहूयेदमब्रवीत् ॥२२॥ अनिरुद्ध उवाच - किं करिष्याम्यहं मंत्रिञ्छ्यामकर्णे गते सति ॥ त्वच्छासने भगवतः प्रेरितोऽहं वदस्व तत् ॥२३॥ मत्पितृभ्रातरः सर्वे उपायं प्रवदंति हि ॥ यदि दास्यसि त्वं चाज्ञां तदा सर्वं करोम्यहम् ॥२४॥ उद्धवस्तद्वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विलज्जितः ॥ अहं कृष्णस्य पुत्राणां पौत्राणां च विशेषतः ॥२५॥ सदा दासोऽस्मि नितरामाज्ञावर्ती वदामि किम् ॥ यदिच्छा तव चैतेषां कुरु सा च भविष्यति ॥२६॥ ततः प्राहानिरद्धस्तु यास्येऽहं दैत्यपत्तनम् ॥ अक्षौहिणीदशयुतो विष्णुदत्तेन यादवाः ॥२७॥ सारणः कृतवर्मा च युयुधानश्च सात्यकिः ॥ अक्रूरसहिता एते सेनां रक्षंतु चात्र हि ॥२८॥ इत्युक्त्वा स विमानं त्वारुरोह सह सेनया ॥ अष्टादशैर्हरेः पुत्रैरुद्धवेन गदेन च ॥२९॥ रेजे ततो भास्करबिंबतुल्यं धनेशयानं स्वबलेन नीतम् ॥ श्रीकृष्णपौत्रेण यदुप्रवीरै- र्यथा च रामेण पुरा कपीन्द्रैः ॥३०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे विमानारोहणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - aṣṭādaśo'dhyāyaḥ aniruddhavijaye vimānāgamanam - garga uvāca - atha mukto'niruddhena kratorvājī payaḥprabhaḥ || siṃhaladvīpanikaṭe vicacāra yadṛcchayā ||1|| tṛṣārtasturagastatra dṛṣṭvā vāpīṃ jalānvitām || vṛkṣaiśca bahubhirguptāṃ dṛṣṭvā toyaṃ papau svayam ||2|| vāpyāmaśvaṃ vilokyātha bhīṣaṇo nāma rākṣasaḥ || vācayitvā ca tatpatraṃ jagrāha turagaṃ mudā ||3|| tadaiva yādavāḥ sarve taṃ paśyantaḥ samāgatāḥ || rākṣasena gṛhītaṃ vai dadṛśuḥ kratuvājinam ||4|| tataste kauṇapaṃ prāhuryādavā yuddhaśālinaḥ || yādavā ūcuḥ - kastvaṃ śrīyādaveṃdrasya hyugrasenasya bhūpateḥ ||5|| siṃhasya vastu kroṣṭeva hayaṃ nītvā kva yāsyasi || tiṣṭha tiṣṭha raṇaṃ dhūrta asmābhiḥ kuru dhairyataḥ ||6|| turagaṃ mocayiṣyāmo vadhiṣyāmo raṇe ca tvām || śakunirbhrātṛsahito narako bāṇa eva ca ||7|| kalaṃkaścaiva rājāna ete'smābhirvināśitāḥ || tasmānna gaṇayiṣyāmo yuddhe tvāṃ ca tṛṇopamam ||8|| gaccha gaccha hayaṃ dattvā ghātayāmo na cetkhalu || teṣāṃ bhāṣitamākarṇya bhīṣaṇaḥ surabhīṣaṇaḥ ||9|| śūlī gadādharaḥ khaḍgī tānpratyāha ruṣānvitaḥ || bhīṣaṇa uvāca - ke yūyaṃ pratiyoddhāro mama bhakṣyā narāḥ smṛtāḥ ||10|| saṃmukhe rākṣasānāṃ te kiṃ kariṣyaṃti pauruṣam || yadā viśvajitaṃ yajñaṃ yādavena kṛtaṃ purā ||11|| tadāhaṃ kauṇapānnetuṃ laṅkāyāṃ ca gataḥ kila || yadāhaṃ rākṣāsānnītvā svapuryāṃ ca samāgataḥ ||12|| tadā'śṛṇonnāradādvai yajñaṃ pūrṇaṃ babhūva ha || punarvai hayamedhasya prayāsaṃ ca vṛthā kṛtam ||13|| yuṣmatsu mad‍gṛhītaṃ ca turagaṃ mocayaṃti ke || tasmāddhayāśāṃ tyaktvā tu yūyaṃ gacchata gacchata ||14|| na cetsarvānprabhakṣyaṃti caturlakṣā mamānugāḥ || atra sthānātsamudre tu purī dvādaśayojane ||15|| upalaṃkā ca nāmnā vai varttate mama nirmitā || niśācaragaṇairyuktā sarpairbhogavatī yathā ||16|| ityuktvā sa hayaṃ nītvā sahasā svapurīṃ yayau || ākāśamārgeṇa nṛpa śokaṃ cakruśca yādavāḥ ||17|| aniruddhastataḥ prāha bhojarājaturaṃgamam || niśācareṇa nītaṃ vai mocayāmo vayaṃ katham ||18|| iti śrutvā ca sāṃbādyāḥ pratyāhurnayakovidāḥ || śokaṃ mā kuru te rājansthiteṣvasmāsu kiṃ bhayam ||19|| hayāḥ sapakṣāstvatsainye vimānāni śarāstathā || śūrāḥ saṃti mahāvīrā lokadvayajigīṣavaḥ ||20|| aśvairvayaṃ gamiṣyāmaḥ setuṃ kṛtvāthavā śaraiḥ || viṣṇudattena vā rājañchatrūṇāṃ nagarīṃ prati ||21|| sarveṣāṃ vacanaṃ śrutvāniruddho dhanvināṃ varaḥ || uddhavaṃ maṃtriṇāṃ śreṣṭhaṃ samāhūyedamabravīt ||22|| aniruddha uvāca - kiṃ kariṣyāmyahaṃ maṃtriñchyāmakarṇe gate sati || tvacchāsane bhagavataḥ prerito'haṃ vadasva tat ||23|| matpitṛbhrātaraḥ sarve upāyaṃ pravadaṃti hi || yadi dāsyasi tvaṃ cājñāṃ tadā sarvaṃ karomyaham ||24|| uddhavastadvacaḥ śrutvā pratyuvāca vilajjitaḥ || ahaṃ kṛṣṇasya putrāṇāṃ pautrāṇāṃ ca viśeṣataḥ ||25|| sadā dāso'smi nitarāmājñāvartī vadāmi kim || yadicchā tava caiteṣāṃ kuru sā ca bhaviṣyati ||26|| tataḥ prāhāniraddhastu yāsye'haṃ daityapattanam || akṣauhiṇīdaśayuto viṣṇudattena yādavāḥ ||27|| sāraṇaḥ kṛtavarmā ca yuyudhānaśca sātyakiḥ || akrūrasahitā ete senāṃ rakṣaṃtu cātra hi ||28|| ityuktvā sa vimānaṃ tvāruroha saha senayā || aṣṭādaśairhareḥ putrairuddhavena gadena ca ||29|| reje tato bhāskarabiṃbatulyaṃ dhaneśayānaṃ svabalena nītam || śrīkṛṣṇapautreṇa yadupravīrai- ryathā ca rāmeṇa purā kapīndraiḥ ||30|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe vimānārohaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||