Chapter 23

श्रीनारद उवाच - नदा नद्यः समुद्राश्च रथवीथिं ददुर्नृप ॥ धर्षितास्तेजसा तस्मै ससैन्याय महात्मने ॥१॥ कैलासगिरिपार्श्वे च वरवीरश्च मानुषः ॥ बाणस्य शोणितपुरं प्रययौ यादवेश्वरः ॥२॥ बाणासुरोऽतिसंक्रुद्धो यदून् वीक्ष्यागतान्पुनः ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिर्युद्धं कर्तुं मनो दधे ॥३॥ तदेव साक्षात्पुरुषः पुराणो महेश्वरो नंदिवृषस्थितोऽसौ ॥ हिमाद्रिपुत्रीसहितस्त्रिशूली समेत्य बाणं नृपमाह देवः ॥४॥ शिव उवाच - परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान्स्वयम् ॥ असंख्यब्रह्मांडपतिर्गोलोकेशः परात्परः ॥५॥ त्रयो वयं तत्कला हि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ मूर्ध्न्याज्ञां यस्य बिभ्रति त्वादृशानां च का कथा ॥६॥ तस्य पौत्रस्त्वया बद्धोऽनिरुद्धो येन तेजसा ॥ छिन्ना भुजा न जानासि संग्रामे तं हरिः स्वयम् ॥७॥ तस्मात्तेषां दानवानां पूजनीया हरेः सुताः ॥ अनिरुद्धः पूजनीयो जामाता ते न संशयः ॥८॥ न ददामि त्वनुज्ञां ते युद्धायासुरपुंगव ॥ न चेद्युद्धं कुरु बलाद्‍वृथा दृष्टं मनस्तव ॥९॥ श्रीनारद उवाच - शिवप्रबोधितो बाणोऽनिरुद्धं धन्वीनां वरम् ॥ समाहूय च संपूज्य पारिबर्हं ददौ पुनः ॥१०॥ ससैन्यं सादरेणापि प्रद्युम्नं पूज्य बंधुवत् ॥ गजायुतं चाश्वकोटिं रथानां पंचलक्षकम् ॥११॥ ददौ बाणो महाबाहुः प्रद्युम्नाय महात्मने ॥ अथ कार्ष्णिर्महाराज स्वसैन्यैर्यदुभिः सह ॥१२॥ अलकां प्रययौ धन्वी पुरीम् गुह्यकमंडिताम् ॥ श्रीनंदालकनंदाभ्यां गंगाभ्यां परिखीकृता ॥१३॥ रत्‍नसोपानयुक्ताभ्यां यज्ञभिः परिशोभिताम् ॥ विद्याधरीभिः परितः किन्नरीभिर्मनोहराम् ॥१४॥ दिव्याभिर्नागकन्याभिः पुरीं भोगवतीमिव ॥ धनदो न ददौ तस्मै प्रद्युम्नाय बलिं नृपः ॥१५॥ हरेः प्रभवविदपि विष्णोर्मायाबलं त्वहो ॥ लोकपालोऽस्म्यहं नित्यमित्यज्ञानविमोहितः ॥१६॥ नोदितो बलिभिर्यक्षैर्युद्धं कर्तुं मनो दधे ॥ निर्धनो हि धनं प्राप्य तृणवन्मन्यते जगत् ॥१७॥ नवानां तु निधीनां कौ पतीनां किमु वर्णनम् ॥ तदैव हेममुकुटो दूतो धनदनोदितः ॥ कार्ष्णिमेत्य सभामध्ये नत्वेदं प्राह मानदः ॥१८॥ हेममुकुट उवाच - धनेश्वरो राजराजो लोकपालोऽलकेश्वरः ॥ तेन यत्कथितं राजञ्छृणु त्वं तद्यदूत्तम ॥१९॥ देवराजो यथा शक्रः स्मृतो दिवी यथा प्रभुः ॥ तथैको राजराजोऽहं कथितो भूतले महान् ॥२०॥ मनुष्यधर्मा राजेद्रैः पूजितोऽहं सदा भुवि ॥ उग्रसेनेन दातव्यं मह्यं सोपायनं परम् ॥२१॥ पराक् तस्मै न दास्यामि यदुराजाय भूभृते ॥ न मन्यसे चेत्संग्रामं करिष्यामि न संशयः ॥२२॥ श्रीनारद उवाच - एवं दूतवचः श्रुत्वा प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥ चकार कोपं रक्ताक्षो रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥२३॥ प्रद्युम्न उवाच - वृष्णींद्र राजराजेंद्रं राजराजो न वेत्ति तम् ॥ शक्रादीनां तु यः साक्षान्मुकुटैर्घृष्टपादुकः ॥२४॥ सुधर्मां पारिजातं च तस्मा इंद्रो ददौ भयात् ॥ श्यामवर्णान्हयान्पाशी तस्मै दत्वा ननाम ह ॥२५॥ अनेन राजराजेन भीरुणा निधयो नव ॥ प्राप्तास्तं हि न जानाति राजराजो महाबलम् ॥२६॥ वर्तते तत्सभामध्ये परिपूर्णतमो हरिः ॥ असंख्यब्रह्माण्डपतिः श्रीकृष्णो भगवान्स्वयम् ॥२७॥ यस्यैकमूर्ध्नि तिलकं दृश्यते मंडलं भुवः ॥ उग्रसेनसभामध्ये सोऽपि नित्यं विराजते ॥२८॥ उग्रसेनप्रेषितोऽहं कुबेराय महात्मने ॥ नाराचानां बलिं दातुं तत्करिष्यामि साम्प्रतम् ॥२९॥ श्रीनारद उवाच - एवमुक्त्वा गृहीत्वा स्वं कोदण्डं चण्डविक्रमः ॥ चकार भुजदण्डाभ्यां टङ्कारं वादयन् गुणम् ॥३०॥ प्रत्यंचास्फोटनेनैव मंडितोऽभूत्तडित्स्वनः ॥ ननाद तेन ब्रह्माण्डं सप्तलोकैर्बिलैः सह ॥३१॥ विचेलुर्दिग्गजास्तारा राजन्भूखंडमंडलम् ॥ निषंगाच्छरमाकृष्य प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ॥३२॥ प्रतिशार्ङ्‌गे स्वधनुषि बाणमेकं समादधे ॥ द्वादशादित्यसंकाशं द्योतयन्मंडलं दिशाम् ॥३३॥ चिच्छेद गुह्यकेशस्य बाणं छत्रं च चामरे ॥ तदा क्रुद्धो राजराजो दृष्ट्वा चित्रमिदं महत् ॥३४॥ आरुह्य पुष्पकं सैन्यैर्युद्धकामो विनिर्ययौ ॥ घंटानादेन यक्षेण मंत्रिणा पार्श्वमौलिना॥३५॥ नलकूबरमणिग्रीवौ शुशुभाते ध्वजाग्रतः ॥ तुरंगवदनाः केचिन्मृगेंद्रवदनाः परे ॥३६॥ शिशुमारमुखाः केचित्केचिन्नक्रमुखा इव ॥ अर्द्धपिंगा अर्द्धकृष्णा ऊर्ध्वकेशा मदोत्कटाः ॥३७॥ वक्रदंता ललज्जिह्वा बृहद्दंष्ट्रा महाबलाः ॥ करालास्याः सकवचाः खड्गचर्मधराः पराः ॥३८॥ शक्तिहस्ता ऋष्टिहस्ता भुशुंडिपरिघायुधाः । धनुर्बाणधरा यक्षाः केचित्परशुपाणयः ॥३९॥ यक्षाणां हस्तिवाहानां रथिनामश्विनां तथा ॥ विरेजुर्निर्गतानां च मंडलानि सहस्रशः ॥४०॥ शंखदुन्दुभिनादैश्च सूतमागधवन्दिभिः ॥ रेजिरे श्रीदवीराः कौ मेघा इव तडित्स्वनैः ॥४१॥ एवं यक्षेषु मत्तेषु कोटिशो निर्गतेषु च ॥ दिव्यान्महायोगमयात्सिद्धक्षेत्राद्विदेहराट् ॥४२॥ आययौ तत्सहायार्थं प्रमथानां बलं महत् ॥ भूताश्च प्रमथाः केचित्करालास्या मदोत्कटाः ॥४३॥ डाकिन्यो यातुधानाश्च वेतालाः सविनायकाः ॥ कूष्मांडोन्मादसंयुक्ताः प्रेता मातृगणाः परे ॥४४॥ निशाचरपिशाचाश्च ब्रह्मराक्षभैरवाः ॥ नदंतो भैरवं नादं छिंधि भिंधीति वादिनः ॥४५॥ इत्थं तु भूतावलयः कोटिशश्चाययुस्तदा ॥ रोदस्याच्छादिते भूता मेघैः सांवर्तकैरिव ॥४६॥ मयूरस्थः कार्तिकेयो मूषकस्थो गणेश्वरः ॥ प्रमथैर्गीयमानौ तौ ढक्कावादित्रनिःस्वनैः ॥४७॥ सर्वेषामग्रतः प्राप्तौ वीरभद्रेण संयुतौ ॥ इत्थं पुण्यजनानां तु गणानां यदुभिः सह ॥४८॥ बभूव तुमुलं युद्धमद्‌भुतं रोमहर्षणम् ॥ रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः ॥४९॥ हया हयैरिभाश्चेभैर्युयुधुस्ते परस्परम् ॥ रथेभाश्वपदातीनां चरणैरुत्थितं रजः ॥५०॥ छादयामास राजेंद्र ससूर्यं व्योममंडलम् ॥५१॥

śrīnārada uvāca - nadā nadyaḥ samudrāśca rathavīthiṃ dadurnṛpa || dharṣitāstejasā tasmai sasainyāya mahātmane ||1|| kailāsagiripārśve ca varavīraśca mānuṣaḥ || bāṇasya śoṇitapuraṃ prayayau yādaveśvaraḥ ||2|| bāṇāsuro'tisaṃkruddho yadūn vīkṣyāgatānpunaḥ || akṣauhiṇībhirdvādaśabhiryuddhaṃ kartuṃ mano dadhe ||3|| tadeva sākṣātpuruṣaḥ purāṇo maheśvaro naṃdivṛṣasthito'sau || himādriputrīsahitastriśūlī sametya bāṇaṃ nṛpamāha devaḥ ||4|| śiva uvāca - paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavānsvayam || asaṃkhyabrahmāṃḍapatirgolokeśaḥ parātparaḥ ||5|| trayo vayaṃ tatkalā hi brahmaviṣṇuśivādayaḥ || mūrdhnyājñāṃ yasya bibhrati tvādṛśānāṃ ca kā kathā ||6|| tasya pautrastvayā baddho'niruddho yena tejasā || chinnā bhujā na jānāsi saṃgrāme taṃ hariḥ svayam ||7|| tasmātteṣāṃ dānavānāṃ pūjanīyā hareḥ sutāḥ || aniruddhaḥ pūjanīyo jāmātā te na saṃśayaḥ ||8|| na dadāmi tvanujñāṃ te yuddhāyāsurapuṃgava || na cedyuddhaṃ kuru balād‍vṛthā dṛṣṭaṃ manastava ||9|| śrīnārada uvāca - śivaprabodhito bāṇo'niruddhaṃ dhanvīnāṃ varam || samāhūya ca saṃpūjya pāribarhaṃ dadau punaḥ ||10|| sasainyaṃ sādareṇāpi pradyumnaṃ pūjya baṃdhuvat || gajāyutaṃ cāśvakoṭiṃ rathānāṃ paṃcalakṣakam ||11|| dadau bāṇo mahābāhuḥ pradyumnāya mahātmane || atha kārṣṇirmahārāja svasainyairyadubhiḥ saha ||12|| alakāṃ prayayau dhanvī purīm guhyakamaṃḍitām || śrīnaṃdālakanaṃdābhyāṃ gaṃgābhyāṃ parikhīkṛtā ||13|| rat‍nasopānayuktābhyāṃ yajñabhiḥ pariśobhitām || vidyādharībhiḥ paritaḥ kinnarībhirmanoharām ||14|| divyābhirnāgakanyābhiḥ purīṃ bhogavatīmiva || dhanado na dadau tasmai pradyumnāya baliṃ nṛpaḥ ||15|| hareḥ prabhavavidapi viṣṇormāyābalaṃ tvaho || lokapālo'smyahaṃ nityamityajñānavimohitaḥ ||16|| nodito balibhiryakṣairyuddhaṃ kartuṃ mano dadhe || nirdhano hi dhanaṃ prāpya tṛṇavanmanyate jagat ||17|| navānāṃ tu nidhīnāṃ kau patīnāṃ kimu varṇanam || tadaiva hemamukuṭo dūto dhanadanoditaḥ || kārṣṇimetya sabhāmadhye natvedaṃ prāha mānadaḥ ||18|| hemamukuṭa uvāca - dhaneśvaro rājarājo lokapālo'lakeśvaraḥ || tena yatkathitaṃ rājañchṛṇu tvaṃ tadyadūttama ||19|| devarājo yathā śakraḥ smṛto divī yathā prabhuḥ || tathaiko rājarājo'haṃ kathito bhūtale mahān ||20|| manuṣyadharmā rājedraiḥ pūjito'haṃ sadā bhuvi || ugrasenena dātavyaṃ mahyaṃ sopāyanaṃ param ||21|| parāk tasmai na dāsyāmi yadurājāya bhūbhṛte || na manyase cetsaṃgrāmaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ ||22|| śrīnārada uvāca - evaṃ dūtavacaḥ śrutvā pradyumno bhagavānhariḥ || cakāra kopaṃ raktākṣo ruṣā prasphuritādharaḥ ||23|| pradyumna uvāca - vṛṣṇīṃdra rājarājeṃdraṃ rājarājo na vetti tam || śakrādīnāṃ tu yaḥ sākṣānmukuṭairghṛṣṭapādukaḥ ||24|| sudharmāṃ pārijātaṃ ca tasmā iṃdro dadau bhayāt || śyāmavarṇānhayānpāśī tasmai datvā nanāma ha ||25|| anena rājarājena bhīruṇā nidhayo nava || prāptāstaṃ hi na jānāti rājarājo mahābalam ||26|| vartate tatsabhāmadhye paripūrṇatamo hariḥ || asaṃkhyabrahmāṇḍapatiḥ śrīkṛṣṇo bhagavānsvayam ||27|| yasyaikamūrdhni tilakaṃ dṛśyate maṃḍalaṃ bhuvaḥ || ugrasenasabhāmadhye so'pi nityaṃ virājate ||28|| ugrasenapreṣito'haṃ kuberāya mahātmane || nārācānāṃ baliṃ dātuṃ tatkariṣyāmi sāmpratam ||29|| śrīnārada uvāca - evamuktvā gṛhītvā svaṃ kodaṇḍaṃ caṇḍavikramaḥ || cakāra bhujadaṇḍābhyāṃ ṭaṅkāraṃ vādayan guṇam ||30|| pratyaṃcāsphoṭanenaiva maṃḍito'bhūttaḍitsvanaḥ || nanāda tena brahmāṇḍaṃ saptalokairbilaiḥ saha ||31|| vicelurdiggajāstārā rājanbhūkhaṃḍamaṃḍalam || niṣaṃgāccharamākṛṣya pradyumno dhanvināṃ varaḥ ||32|| pratiśārṅ‌ge svadhanuṣi bāṇamekaṃ samādadhe || dvādaśādityasaṃkāśaṃ dyotayanmaṃḍalaṃ diśām ||33|| ciccheda guhyakeśasya bāṇaṃ chatraṃ ca cāmare || tadā kruddho rājarājo dṛṣṭvā citramidaṃ mahat ||34|| āruhya puṣpakaṃ sainyairyuddhakāmo viniryayau || ghaṃṭānādena yakṣeṇa maṃtriṇā pārśvamaulinā||35|| nalakūbaramaṇigrīvau śuśubhāte dhvajāgrataḥ || turaṃgavadanāḥ kecinmṛgeṃdravadanāḥ pare ||36|| śiśumāramukhāḥ kecitkecinnakramukhā iva || arddhapiṃgā arddhakṛṣṇā ūrdhvakeśā madotkaṭāḥ ||37|| vakradaṃtā lalajjihvā bṛhaddaṃṣṭrā mahābalāḥ || karālāsyāḥ sakavacāḥ khaḍgacarmadharāḥ parāḥ ||38|| śaktihastā ṛṣṭihastā bhuśuṃḍiparighāyudhāḥ | dhanurbāṇadharā yakṣāḥ kecitparaśupāṇayaḥ ||39|| yakṣāṇāṃ hastivāhānāṃ rathināmaśvināṃ tathā || virejurnirgatānāṃ ca maṃḍalāni sahasraśaḥ ||40|| śaṃkhadundubhinādaiśca sūtamāgadhavandibhiḥ || rejire śrīdavīrāḥ kau meghā iva taḍitsvanaiḥ ||41|| evaṃ yakṣeṣu matteṣu koṭiśo nirgateṣu ca || divyānmahāyogamayātsiddhakṣetrādvideharāṭ ||42|| āyayau tatsahāyārthaṃ pramathānāṃ balaṃ mahat || bhūtāśca pramathāḥ kecitkarālāsyā madotkaṭāḥ ||43|| ḍākinyo yātudhānāśca vetālāḥ savināyakāḥ || kūṣmāṃḍonmādasaṃyuktāḥ pretā mātṛgaṇāḥ pare ||44|| niśācarapiśācāśca brahmarākṣabhairavāḥ || nadaṃto bhairavaṃ nādaṃ chiṃdhi bhiṃdhīti vādinaḥ ||45|| itthaṃ tu bhūtāvalayaḥ koṭiśaścāyayustadā || rodasyācchādite bhūtā meghaiḥ sāṃvartakairiva ||46|| mayūrasthaḥ kārtikeyo mūṣakastho gaṇeśvaraḥ || pramathairgīyamānau tau ḍhakkāvāditraniḥsvanaiḥ ||47|| sarveṣāmagrataḥ prāptau vīrabhadreṇa saṃyutau || itthaṃ puṇyajanānāṃ tu gaṇānāṃ yadubhiḥ saha ||48|| babhūva tumulaṃ yuddhamad‌bhutaṃ romaharṣaṇam || rathino rathibhistatra pattibhiḥ saha pattayaḥ ||49|| hayā hayairibhāścebhairyuyudhuste parasparam || rathebhāśvapadātīnāṃ caraṇairutthitaṃ rajaḥ ||50|| chādayāmāsa rājeṃdra sasūryaṃ vyomamaṃḍalam ||51||