Chapter 13

वैदेह उवाच - यद्‌रजो दुर्लभं लोके योगिनां बहुजन्मभिः । तत्पादाब्जं हरेः साक्षाद्‌बभौ कालियमूर्द्धसु ॥ १ ॥ कोऽयं पूर्वं कुशलकृत्कालियो फणिनां वरः । एनं वेदितुमिच्छामि ब्रूहि देवर्षिसत्तम ॥ २ ॥ श्रीनारद उवाच - स्वायंभुवान्तरे पूर्वं नाम्ना वेदशिरा मुनिः । विंध्याचले तपोऽकार्षीद्‌भृगुवंशसमुद्‌भवः ॥ ३ ॥ तदाश्रमे तपः कर्तुं प्राप्तो ह्यश्वशिरा मुनिः । तं वीक्ष्य रक्तनयनः प्राह वेदशिरा रुषा ॥ ४ ॥ वेदशिरा उवाच - ममाश्रमे तपो विप्र मा कुर्याः सुखदं न हि । अन्यत्र ते तपोयोग्या भूमिर्नास्ति तपोधन ॥ ५ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वाऽथ वेदशिरसो वाक्यं ह्यश्वशिरा मुनिः । क्रोधयुक्तो रक्तनेत्रः प्राह तं मुनिपुंगवम् ॥ ६ ॥ अश्वशिरा उवाच - महाविष्णोरियं भूमिः न ते मे मुनिसत्तम । कतिभिर्मुनिभिश्चात्र न कृतं तप उत्तमम् ॥ ७ ॥ श्वसन् सर्प इव त्वं भो वृथा क्रोधं करोषि हि । तदा सर्पो भव त्वं हि भूयात्ते गरुडाद्‌भयम् ॥ ८ ॥ वेदशिरा उवाच - त्वं महादुरभिप्रायो लघुद्रोहे महोद्यमः । कार्यार्थी काम इव कौ त्वं काको भव दुर्मते ॥ ९ ॥ आविरासीत्ततो विष्णुरित्थं च शपतोस्तयोः । स्वस्वशापाद्दुःखितयोः सांत्वयामास तौ गिरा ॥ १० ॥ श्रीभगवानुवाच - युवां तु मे समौ भक्तौ भुजाविव तनौ मुनी । स्ववाक्यं तु मृषा कर्तुं समर्थोऽहं मुनीश्वरौ ॥ ११ ॥ भक्तवाक्यं मृषा कर्तुं नेच्छामि शपथो मम । ते मूर्ध्नि हे वेदशिरः चरणौ मे भविष्यतः ॥ १२ ॥ तदा ते गरुडाद्‌भीतिः न भविष्यति कर्हिचित् । शृणु मेऽश्वशिरो वाक्यं शोचं मा कुरु मा कुरु ॥ १३ ॥ काकरूपेऽपि सुज्ञानं ते भविष्यति निश्चितम् । परं त्रैकालिकं ज्ञानं संयुतं योगसिद्धिभिः ॥ १४ ॥ श्रीनारद उवाच - उत्युक्त्वाथ गते विष्णौ मुनिरश्वशिरा नृप । साक्षात्काकभुषंडोऽभूद्‌योगींद्रो नीलपर्वते ॥ १५ ॥ रामभक्तो महातेजाः सर्वशास्त्रार्थदीपकः । रामायणं जगौ यो वै गरुडाय महात्मने ॥ १६ ॥ चाक्षुषे ह्यन्तरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसो नृप । कश्यपाय ददौ कन्या एकादश मनोहराः ॥ १७ ॥ तासां कद्रूश्च या श्रेष्ठा साऽद्यैव रोहिणी स्मृता । वसुदेवप्रिया यस्यां बलदेवोऽभवत्सुतः ॥ १८ ॥ सा कद्रूश्च महासर्पान् जनयामास कोटिशः । महोद्‌भटान् विषबलानुग्रान् पंचशताननान् ॥ १९ ॥ महाफणिधरान् कांश्चिद्दुःसहांश्च शताननान् । तेषां वेदशिरा नाम कालियोऽभून्महाफणी ॥ २० ॥ तेषामादौ फणीन्द्रोऽभूच्छेषोऽनन्तः परात्परः । सोऽद्यैव बलदेवोऽस्ति रामोऽनन्तोऽच्युताग्रजः ॥ २१ ॥ एकदा श्रीहरिः साक्षाद्‌भगवान् प्रकृतेः परः । शेषं प्राह प्रसन्नात्मा मेघगंभीरया गिरा ॥ २२ ॥ श्रीभगवानुवाच - भूमंडलं समाधातुं सामर्थ्यं कस्यचिन्न हि । तस्मादेनं महीगोलं मूर्ध्नि तं हि समुद्धर ॥ २३ ॥ अनंतविक्रमस्त्वं वै यतोऽनन्त इति स्मृतः । इदं कार्यं प्रकर्तव्यं जनकल्याणहेतवे ॥ २४ ॥ शेष उवाच - अवधिं कुरु यावत्त्वं धरोद्धारस्य मे प्रभो । भूभारं धारयिष्यामि तावत्ते वचनादिह ॥ २५ ॥ श्रीभगवानुवाच - नित्यं सहस्रवदनैरुच्चारं च पृथक् पृथक् । मद्‌गुणस्फुरतां नाम्नां कुरु सर्पेंद्र सर्वतः ॥ २६ ॥ मन्नामानि च दिव्यानि यदा यांत्यवसानताम् । तदा भूभारमुत्तार्य फणिस्त्वं सुसुखी भव ॥ २७ ॥ शेष उवाच - आधारोऽहं भविष्यामि मदाधारश्च को भवेत् । निराधारः कथं तोये तिष्ठामि कथय प्रभो ॥ २८ ॥ श्रीभगवानुवाच - अहं च कमठो भूत्वा धारयिष्यामि ते तनुम् । महाभारमयीं दीर्घां मा शोचं क्रु मत्सखे ॥ २९ ॥ श्रीनारद उवाच - तदा शेषः समुत्थाय नत्वा श्रीगरुडध्वजम् । जगाम नृप पातालादधो वै लक्षयोजनम् ॥ ३० ॥ गृहीत्वा स्वकरेणेदं गरिष्ठं भूमिमंडलम् । दधार स्वफणे शेषोऽप्येकस्मिंश्चंडविक्रमः ॥ ३१ ॥ संकर्षणेऽथ पाताले गतेऽनन्तपरात्परे । अन्ये फणीन्द्रास्तमनु विविशुर्ब्रह्मणोदिताः ॥ ३२ ॥ अतले वितले केचित्सुतले च महातले । तलातले तथा केचित्संप्राप्तास्ते रसातले ॥ ३३ ॥ तेभ्यस्तु ब्रह्मणा दत्तं द्वीपं रमणकं भुवि । कालियप्रमुखास्तस्मिन् अवसन्सुखसंवृताः ॥ ३४ ॥ इति ते कथितं राजन् कालियस्य कथानकम् । भुक्तिदं मुक्तिदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३५ ॥

vaideha uvāca - yad‌rajo durlabhaṃ loke yogināṃ bahujanmabhiḥ | tatpādābjaṃ hareḥ sākṣād‌babhau kāliyamūrddhasu || 1 || ko'yaṃ pūrvaṃ kuśalakṛtkāliyo phaṇināṃ varaḥ | enaṃ veditumicchāmi brūhi devarṣisattama || 2 || śrīnārada uvāca - svāyaṃbhuvāntare pūrvaṃ nāmnā vedaśirā muniḥ | viṃdhyācale tapo'kārṣīd‌bhṛguvaṃśasamud‌bhavaḥ || 3 || tadāśrame tapaḥ kartuṃ prāpto hyaśvaśirā muniḥ | taṃ vīkṣya raktanayanaḥ prāha vedaśirā ruṣā || 4 || vedaśirā uvāca - mamāśrame tapo vipra mā kuryāḥ sukhadaṃ na hi | anyatra te tapoyogyā bhūmirnāsti tapodhana || 5 || śrīnārada uvāca - śrutvā'tha vedaśiraso vākyaṃ hyaśvaśirā muniḥ | krodhayukto raktanetraḥ prāha taṃ munipuṃgavam || 6 || aśvaśirā uvāca - mahāviṣṇoriyaṃ bhūmiḥ na te me munisattama | katibhirmunibhiścātra na kṛtaṃ tapa uttamam || 7 || śvasan sarpa iva tvaṃ bho vṛthā krodhaṃ karoṣi hi | tadā sarpo bhava tvaṃ hi bhūyātte garuḍād‌bhayam || 8 || vedaśirā uvāca - tvaṃ mahādurabhiprāyo laghudrohe mahodyamaḥ | kāryārthī kāma iva kau tvaṃ kāko bhava durmate || 9 || āvirāsīttato viṣṇuritthaṃ ca śapatostayoḥ | svasvaśāpādduḥkhitayoḥ sāṃtvayāmāsa tau girā || 10 || śrībhagavānuvāca - yuvāṃ tu me samau bhaktau bhujāviva tanau munī | svavākyaṃ tu mṛṣā kartuṃ samartho'haṃ munīśvarau || 11 || bhaktavākyaṃ mṛṣā kartuṃ necchāmi śapatho mama | te mūrdhni he vedaśiraḥ caraṇau me bhaviṣyataḥ || 12 || tadā te garuḍād‌bhītiḥ na bhaviṣyati karhicit | śṛṇu me'śvaśiro vākyaṃ śocaṃ mā kuru mā kuru || 13 || kākarūpe'pi sujñānaṃ te bhaviṣyati niścitam | paraṃ traikālikaṃ jñānaṃ saṃyutaṃ yogasiddhibhiḥ || 14 || śrīnārada uvāca - utyuktvātha gate viṣṇau muniraśvaśirā nṛpa | sākṣātkākabhuṣaṃḍo'bhūd‌yogīṃdro nīlaparvate || 15 || rāmabhakto mahātejāḥ sarvaśāstrārthadīpakaḥ | rāmāyaṇaṃ jagau yo vai garuḍāya mahātmane || 16 || cākṣuṣe hyantare prāpte dakṣaḥ prācetaso nṛpa | kaśyapāya dadau kanyā ekādaśa manoharāḥ || 17 || tāsāṃ kadrūśca yā śreṣṭhā sā'dyaiva rohiṇī smṛtā | vasudevapriyā yasyāṃ baladevo'bhavatsutaḥ || 18 || sā kadrūśca mahāsarpān janayāmāsa koṭiśaḥ | mahod‌bhaṭān viṣabalānugrān paṃcaśatānanān || 19 || mahāphaṇidharān kāṃścidduḥsahāṃśca śatānanān | teṣāṃ vedaśirā nāma kāliyo'bhūnmahāphaṇī || 20 || teṣāmādau phaṇīndro'bhūccheṣo'nantaḥ parātparaḥ | so'dyaiva baladevo'sti rāmo'nanto'cyutāgrajaḥ || 21 || ekadā śrīhariḥ sākṣād‌bhagavān prakṛteḥ paraḥ | śeṣaṃ prāha prasannātmā meghagaṃbhīrayā girā || 22 || śrībhagavānuvāca - bhūmaṃḍalaṃ samādhātuṃ sāmarthyaṃ kasyacinna hi | tasmādenaṃ mahīgolaṃ mūrdhni taṃ hi samuddhara || 23 || anaṃtavikramastvaṃ vai yato'nanta iti smṛtaḥ | idaṃ kāryaṃ prakartavyaṃ janakalyāṇahetave || 24 || śeṣa uvāca - avadhiṃ kuru yāvattvaṃ dharoddhārasya me prabho | bhūbhāraṃ dhārayiṣyāmi tāvatte vacanādiha || 25 || śrībhagavānuvāca - nityaṃ sahasravadanairuccāraṃ ca pṛthak pṛthak | mad‌guṇasphuratāṃ nāmnāṃ kuru sarpeṃdra sarvataḥ || 26 || mannāmāni ca divyāni yadā yāṃtyavasānatām | tadā bhūbhāramuttārya phaṇistvaṃ susukhī bhava || 27 || śeṣa uvāca - ādhāro'haṃ bhaviṣyāmi madādhāraśca ko bhavet | nirādhāraḥ kathaṃ toye tiṣṭhāmi kathaya prabho || 28 || śrībhagavānuvāca - ahaṃ ca kamaṭho bhūtvā dhārayiṣyāmi te tanum | mahābhāramayīṃ dīrghāṃ mā śocaṃ kru matsakhe || 29 || śrīnārada uvāca - tadā śeṣaḥ samutthāya natvā śrīgaruḍadhvajam | jagāma nṛpa pātālādadho vai lakṣayojanam || 30 || gṛhītvā svakareṇedaṃ gariṣṭhaṃ bhūmimaṃḍalam | dadhāra svaphaṇe śeṣo'pyekasmiṃścaṃḍavikramaḥ || 31 || saṃkarṣaṇe'tha pātāle gate'nantaparātpare | anye phaṇīndrāstamanu viviśurbrahmaṇoditāḥ || 32 || atale vitale kecitsutale ca mahātale | talātale tathā kecitsaṃprāptāste rasātale || 33 || tebhyastu brahmaṇā dattaṃ dvīpaṃ ramaṇakaṃ bhuvi | kāliyapramukhāstasmin avasansukhasaṃvṛtāḥ || 34 || iti te kathitaṃ rājan kāliyasya kathānakam | bhuktidaṃ muktidaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 35 ||