Chapter 49

दुर्योधनः स्ववीराणां भीष्मद्रोणकृपादिभिः ॥ दृष्ट्वा मुखानि भग्नानि कोपं कृत्वेदमब्रवीत् ॥१॥ अहो वै यादवास्तुच्छा आगता मृत्युसंमुखे ॥ किं न जानंति ते मूढा धृतराष्ट्रबलं महत् ॥२॥ इत्युक्त्वा प्रेषयामासुः स्वां सेनां चतुरंगिणीम् ॥ गजाश्वरथवीरैश्च युक्तां युद्धे च यादवान् ॥३॥ सा चचाल महासेना कंपयंती महीतलम् ॥ अक्षौहिणीभिर्दशभिस्त्रासयंती बलाद्‌रिपून् ॥४॥ आयांतीं तां ततो दृष्ट्वा सांबो जांबवतीसुतः ॥ स्वां सेनां नोदयामास हर्षाद्वीरैर्विभूषितः ॥५॥ ततश्च कौरवाः सर्वे रक्षणार्थं तु स्वात्मनः ॥ क्रौंचव्यूहं विनिर्माय तत्र सर्वे हि संस्थिताः ॥६॥ आसीत्तस्य मुखे भीष्मो ग्रीवायां द्रोण एव च ॥ पक्षयोः कर्णशकुनी तस्य पुच्छे सुयोधनः ॥७॥ मध्ये तस्य महासेना चतुरंगबलैर्युता ॥ कृतं हि ददृशुर्व्यूहं क्रौञ्चं वै शत्रुदुर्जयम् ॥८॥ क्रौंचव्यूहं तत्र दृष्ट्वा यदवो युद्धशंकिताः ॥ ऊचुर्हे सांब त्वमपि कुरु व्यूहं प्रयत्‍नतः ॥९॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा सांबः संग्रामकोविदः ॥ न चकार रणे व्यूहं कौरवानगणय्य च ॥ १०॥ युद्धं कर्तुं प्रचलिते ते द्वे सेने यदा नृप ॥ तदा मुहूर्तपर्यंतं चकंपे वसुधा भृशम् ॥११॥ जघ्नुर्भेर्य्यश्च शंखाश्च ह्युभयोः सेनयोस्तदा ॥ टंकाराश्चैव चापानां श्रूयंते तत्र तत्र ह ॥१२॥ गर्जन्ति दन्तिनस्तत्र हया हेषंति तत्र ह ॥ शब्दं शूराः प्रकुर्वंति नंदंति रथनेमयः ॥१३॥ सैन्यपादरजोभिश्च ह्यंधकारोऽभवद्‌रणे ॥ मलिनं गगनं भूत्वा सूर्यस्तत्र न दृश्यते ॥१४॥ उभयोः सेनयोर्युद्धं ततः समभवद्‌भृशम् ॥ बाणैर्गदाभिः परिघैः शतघ्नीभिश्च शक्तिभिः ॥१५॥ परस्परं ते युयुधुराहवे निशितैः शरैः ॥ गजा गजै रथा रथैर्हया हयैर्नरा नरैः ॥१६॥ शरांधकारे संजाते सांबो बाणैर्धनुर्द्धरः ॥ रणे भीष्मेण युयुधेऽक्रूरः कर्णेन तत्र च ॥ १७॥ युयुधानः शकुनिना द्रोणाचार्येण सारणः ॥ दुर्योधनेन संग्रामे सात्यकिः शीघ्रमेव च ॥१८॥ बली दुःशासनेनापि कृतवर्मा तु भूरिणा ॥ एवं परस्परं ह्यासीत्संग्रामो भयकारकः ॥१९॥ ततः सांबस्तु संक्रुद्धः सज्जं कृत्वा धनुर्दृढम् ॥ टंकारयामास तदा शूराणां कम्पयन्हृदि ॥२०॥ श्रीकृष्णं प्रथमं नत्वा मुमुचे सायकान्दश ॥ तानागताञ्छरान्भीष्मश्चिच्छेद स्वशरैरपि ॥२१॥ रणे सांबः पुनस्तस्य कवचे सायकान्दश ॥ निचखान स्वर्णमयान्नादं कृत्वा तु सिंहवत् ॥२२॥ चतुर्भिः सायकैस्तस्य निजघ्ने चतुरो हयान् ॥ चिच्छेद बाणैर्दशभिस्तत्कोदंडं गुणान्वितम् ॥२३॥ स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ उत्थाय भीष्मः सहसा गदां जग्राह रोषतः ॥ २४॥ सांबः प्राह त्वया सार्द्धं कथं युद्धं करोम्यहम् ॥ पदातिना रथं चान्यं तुभ्यं दास्यामि संयुगे ॥२५॥ सशस्त्रं स्यंदनं युद्धे त्वं गृहाण कुरूद्वह ॥ जय मां निस्त्रपं मूढं वृद्धस्त्वं पुज्य एव च ॥२६॥ स उवाच ततः साम्बं क्रोधात्प्रस्फुरिताधरः ॥ दंतान्दतैर्लिहन्नोष्ठं जिह्वया रक्तलोचनः ॥२७॥। त्वद्दत्ते स्यंदने स्थित्वा यदा युद्धं करोम्यहम् ॥ तदा भवति मेऽकिर्तिः पापं निरयमेव च ॥२८॥ प्रतिग्रहपरा विप्रा दातारश्च वयं स्मृताः ॥ दत्तं राज्यं यदुभ्यश्च पुरास्माभिः कृपालुभिः ॥२९॥ श्रुत्वा तद्वचनं सांबः प्रत्युवाच रुषान्वितः ॥ भयाद्राज्यं प्रदास्यंति राजानो मंडलेश्वराः ॥३०॥ निरीक्ष्य भूमौ शास्तारं संस्थितं चक्रवर्तिनम् ॥ इत्येवं वाक्यमाकर्ण्य भीष्मः शूरशिरोमणिः ॥ ३१॥ जघान गदया गुर्व्या सांबवक्षस्थले नृप ॥ गदाप्रहारव्यथितः सांबः संमूर्च्छितोऽभवत् ॥३२॥ सारथिस्तं रथे कृत्वापोवाह शंकितो रणात् ॥ कोलाहलस्तदैवासीद्यदुसैन्ये नृपेश्वर ॥ ३३॥ भीष्मोऽन्यं रथमारुह्य दंशितः सशरासनः ॥ ययौ सुयोधनं शीघ्रं यादवान्मारयन्पथि ॥३४॥ संग्रामे तत्र राजेन्द्र सात्यकिश्च सुयोधनम् ॥ चक्रे बाणैश्च विरथं गृधपक्षैः स्फुरत्प्रभैः ॥३५॥ विरथोऽपि रथं चान्यं स समारुह्य वेगतः ॥ तं शत्रुं विरथं चक्रे शरैराशीविषोपमैः ॥३६॥ स चान्यं रथमारुह्य सात्यकिः शीघ्रविक्रमः ॥ बाणेनैकेन तद्यानं चिक्षेप नृप योजनम् ॥३७॥ रथः पपात भूमध्ये ससूतः सतुरंगमः ॥ अंगारवद्विशीर्णोऽभून्मूर्च्छितोऽभूत्सुयोधनः ॥३८॥ तदा द्रोणस्तु संक्रुद्धो बाणेनाग्निमयेन च ॥ जघान सात्यकिं युद्धे स्वशत्रुं तु विहाय वै ॥३९॥ रथस्तु तस्य दग्धोऽभूत्सतुरंगः ससारथिः ॥ अभवन्मूर्च्छितः सोऽपि दग्धांगो बाणज्वालया ॥४०॥ कृतवर्मा ततः क्रुद्धो भूरिं जित्वा रणांगणे ॥ आजगाम नदन् राजन्द्रोणोपरि रुषान्वितः ॥४१॥ स गत्वा प्रधने रोषाद्‌द्रोणाचार्यं शरैरपि ॥ चक्रे पदातिनं वीरो निःशस्त्रं छिन्नकंचुकम् ॥४२॥ ततः कर्णस्तु संक्रुद्धस्त्यक्त्वाक्रूरं रणांगणे ॥ तताड कृतवर्माणं शक्त्या शक्तीव तारकम् ॥४३॥ सा शक्तिस्तत्तनुं भित्वा विवेश धरणीतले ॥ निर्भिन्नहृदयो भूत्वा कृतवर्मा पपात ह ॥४४॥ युयुधानस्ततः कोपान्निर्जित्य शकुनिं मृधे ॥ कर्णस्योपरि राजेन्द्र ह्याजगाम रथेन च ॥४५॥ गत्वा शरासनेनापि मुमुचे सायकान्दश ॥ वीक्ष्य तानागतान्कर्णो निजघान स्वसायकैः ॥४६॥ संघृष्टास्तत्र संग्रामे तयोर्बाणाः परस्परम् ॥ विस्फुलिंगान्क्षरंतस्ते भ्रमन्तेऽलातचक्रवत् ॥४७॥ युयुधानस्ततः कोपात्कर्णस्य जगतीपते ॥ जघान कवचे बाणान्काकपक्षयुताञ्छितान् ॥४८॥ ते शराः कर्णकवचे न लग्नाः पतिता भुवि ॥ राजन्पापस्य कर्तारो न स्वर्गे निरये यथा ॥४९॥ ततः प्रहस्य कर्णस्तु युयुधानं च विस्मितम् ॥ चकार विरथं युद्धे शरैर्नानास्त्रयोजितैः ॥५०॥ दुःशासनं बलिं चैव कृत्वा युद्धे विमूर्च्छितम् ॥ आययौ संयुगे कर्णं रथेनानलवर्चसा ॥५१॥ आगतं बलिनं दृष्ट्वा कर्णो भास्करनंदनः ॥ पवनास्त्रेण बाणेन तं चिक्षेप सवाहनम् ॥५२॥ पपात योजने सोऽपि सांबस्तत्रागमत्पुनः ॥ अंधकारं शरैः कुर्वन्कौरवान्मारयन् रुषा ॥५३॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे यदुकुरुसंग्रामवर्णनं नामैकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥४९॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

duryodhanaḥ svavīrāṇāṃ bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ || dṛṣṭvā mukhāni bhagnāni kopaṃ kṛtvedamabravīt ||1|| aho vai yādavāstucchā āgatā mṛtyusaṃmukhe || kiṃ na jānaṃti te mūḍhā dhṛtarāṣṭrabalaṃ mahat ||2|| ityuktvā preṣayāmāsuḥ svāṃ senāṃ caturaṃgiṇīm || gajāśvarathavīraiśca yuktāṃ yuddhe ca yādavān ||3|| sā cacāla mahāsenā kaṃpayaṃtī mahītalam || akṣauhiṇībhirdaśabhistrāsayaṃtī balād‌ripūn ||4|| āyāṃtīṃ tāṃ tato dṛṣṭvā sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ || svāṃ senāṃ nodayāmāsa harṣādvīrairvibhūṣitaḥ ||5|| tataśca kauravāḥ sarve rakṣaṇārthaṃ tu svātmanaḥ || krauṃcavyūhaṃ vinirmāya tatra sarve hi saṃsthitāḥ ||6|| āsīttasya mukhe bhīṣmo grīvāyāṃ droṇa eva ca || pakṣayoḥ karṇaśakunī tasya pucche suyodhanaḥ ||7|| madhye tasya mahāsenā caturaṃgabalairyutā || kṛtaṃ hi dadṛśurvyūhaṃ krauñcaṃ vai śatrudurjayam ||8|| krauṃcavyūhaṃ tatra dṛṣṭvā yadavo yuddhaśaṃkitāḥ || ūcurhe sāṃba tvamapi kuru vyūhaṃ prayat‍nataḥ ||9|| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sāṃbaḥ saṃgrāmakovidaḥ || na cakāra raṇe vyūhaṃ kauravānagaṇayya ca || 10|| yuddhaṃ kartuṃ pracalite te dve sene yadā nṛpa || tadā muhūrtaparyaṃtaṃ cakaṃpe vasudhā bhṛśam ||11|| jaghnurbheryyaśca śaṃkhāśca hyubhayoḥ senayostadā || ṭaṃkārāścaiva cāpānāṃ śrūyaṃte tatra tatra ha ||12|| garjanti dantinastatra hayā heṣaṃti tatra ha || śabdaṃ śūrāḥ prakurvaṃti naṃdaṃti rathanemayaḥ ||13|| sainyapādarajobhiśca hyaṃdhakāro'bhavad‌raṇe || malinaṃ gaganaṃ bhūtvā sūryastatra na dṛśyate ||14|| ubhayoḥ senayoryuddhaṃ tataḥ samabhavad‌bhṛśam || bāṇairgadābhiḥ parighaiḥ śataghnībhiśca śaktibhiḥ ||15|| parasparaṃ te yuyudhurāhave niśitaiḥ śaraiḥ || gajā gajai rathā rathairhayā hayairnarā naraiḥ ||16|| śarāṃdhakāre saṃjāte sāṃbo bāṇairdhanurddharaḥ || raṇe bhīṣmeṇa yuyudhe'krūraḥ karṇena tatra ca || 17|| yuyudhānaḥ śakuninā droṇācāryeṇa sāraṇaḥ || duryodhanena saṃgrāme sātyakiḥ śīghrameva ca ||18|| balī duḥśāsanenāpi kṛtavarmā tu bhūriṇā || evaṃ parasparaṃ hyāsītsaṃgrāmo bhayakārakaḥ ||19|| tataḥ sāṃbastu saṃkruddhaḥ sajjaṃ kṛtvā dhanurdṛḍham || ṭaṃkārayāmāsa tadā śūrāṇāṃ kampayanhṛdi ||20|| śrīkṛṣṇaṃ prathamaṃ natvā mumuce sāyakāndaśa || tānāgatāñcharānbhīṣmaściccheda svaśarairapi ||21|| raṇe sāṃbaḥ punastasya kavace sāyakāndaśa || nicakhāna svarṇamayānnādaṃ kṛtvā tu siṃhavat ||22|| caturbhiḥ sāyakaistasya nijaghne caturo hayān || ciccheda bāṇairdaśabhistatkodaṃḍaṃ guṇānvitam ||23|| sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ || utthāya bhīṣmaḥ sahasā gadāṃ jagrāha roṣataḥ || 24|| sāṃbaḥ prāha tvayā sārddhaṃ kathaṃ yuddhaṃ karomyaham || padātinā rathaṃ cānyaṃ tubhyaṃ dāsyāmi saṃyuge ||25|| saśastraṃ syaṃdanaṃ yuddhe tvaṃ gṛhāṇa kurūdvaha || jaya māṃ nistrapaṃ mūḍhaṃ vṛddhastvaṃ pujya eva ca ||26|| sa uvāca tataḥ sāmbaṃ krodhātprasphuritādharaḥ || daṃtāndatairlihannoṣṭhaṃ jihvayā raktalocanaḥ ||27||| tvaddatte syaṃdane sthitvā yadā yuddhaṃ karomyaham || tadā bhavati me'kirtiḥ pāpaṃ nirayameva ca ||28|| pratigrahaparā viprā dātāraśca vayaṃ smṛtāḥ || dattaṃ rājyaṃ yadubhyaśca purāsmābhiḥ kṛpālubhiḥ ||29|| śrutvā tadvacanaṃ sāṃbaḥ pratyuvāca ruṣānvitaḥ || bhayādrājyaṃ pradāsyaṃti rājāno maṃḍaleśvarāḥ ||30|| nirīkṣya bhūmau śāstāraṃ saṃsthitaṃ cakravartinam || ityevaṃ vākyamākarṇya bhīṣmaḥ śūraśiromaṇiḥ || 31|| jaghāna gadayā gurvyā sāṃbavakṣasthale nṛpa || gadāprahāravyathitaḥ sāṃbaḥ saṃmūrcchito'bhavat ||32|| sārathistaṃ rathe kṛtvāpovāha śaṃkito raṇāt || kolāhalastadaivāsīdyadusainye nṛpeśvara || 33|| bhīṣmo'nyaṃ rathamāruhya daṃśitaḥ saśarāsanaḥ || yayau suyodhanaṃ śīghraṃ yādavānmārayanpathi ||34|| saṃgrāme tatra rājendra sātyakiśca suyodhanam || cakre bāṇaiśca virathaṃ gṛdhapakṣaiḥ sphuratprabhaiḥ ||35|| viratho'pi rathaṃ cānyaṃ sa samāruhya vegataḥ || taṃ śatruṃ virathaṃ cakre śarairāśīviṣopamaiḥ ||36|| sa cānyaṃ rathamāruhya sātyakiḥ śīghravikramaḥ || bāṇenaikena tadyānaṃ cikṣepa nṛpa yojanam ||37|| rathaḥ papāta bhūmadhye sasūtaḥ saturaṃgamaḥ || aṃgāravadviśīrṇo'bhūnmūrcchito'bhūtsuyodhanaḥ ||38|| tadā droṇastu saṃkruddho bāṇenāgnimayena ca || jaghāna sātyakiṃ yuddhe svaśatruṃ tu vihāya vai ||39|| rathastu tasya dagdho'bhūtsaturaṃgaḥ sasārathiḥ || abhavanmūrcchitaḥ so'pi dagdhāṃgo bāṇajvālayā ||40|| kṛtavarmā tataḥ kruddho bhūriṃ jitvā raṇāṃgaṇe || ājagāma nadan rājandroṇopari ruṣānvitaḥ ||41|| sa gatvā pradhane roṣād‌droṇācāryaṃ śarairapi || cakre padātinaṃ vīro niḥśastraṃ chinnakaṃcukam ||42|| tataḥ karṇastu saṃkruddhastyaktvākrūraṃ raṇāṃgaṇe || tatāḍa kṛtavarmāṇaṃ śaktyā śaktīva tārakam ||43|| sā śaktistattanuṃ bhitvā viveśa dharaṇītale || nirbhinnahṛdayo bhūtvā kṛtavarmā papāta ha ||44|| yuyudhānastataḥ kopānnirjitya śakuniṃ mṛdhe || karṇasyopari rājendra hyājagāma rathena ca ||45|| gatvā śarāsanenāpi mumuce sāyakāndaśa || vīkṣya tānāgatānkarṇo nijaghāna svasāyakaiḥ ||46|| saṃghṛṣṭāstatra saṃgrāme tayorbāṇāḥ parasparam || visphuliṃgānkṣaraṃtaste bhramante'lātacakravat ||47|| yuyudhānastataḥ kopātkarṇasya jagatīpate || jaghāna kavace bāṇānkākapakṣayutāñchitān ||48|| te śarāḥ karṇakavace na lagnāḥ patitā bhuvi || rājanpāpasya kartāro na svarge niraye yathā ||49|| tataḥ prahasya karṇastu yuyudhānaṃ ca vismitam || cakāra virathaṃ yuddhe śarairnānāstrayojitaiḥ ||50|| duḥśāsanaṃ baliṃ caiva kṛtvā yuddhe vimūrcchitam || āyayau saṃyuge karṇaṃ rathenānalavarcasā ||51|| āgataṃ balinaṃ dṛṣṭvā karṇo bhāskaranaṃdanaḥ || pavanāstreṇa bāṇena taṃ cikṣepa savāhanam ||52|| papāta yojane so'pi sāṃbastatrāgamatpunaḥ || aṃdhakāraṃ śaraiḥ kurvankauravānmārayan ruṣā ||53|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe yadukurusaṃgrāmavarṇanaṃ nāmaikonapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||49|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||