Chapter 15

श्रीगर्ग उवाच - अथेन्द्रनीलस्य सुतो महाबलो ह्यक्षौहिणीभिस्त्रिभिरेव संयुतः ॥ यदून्विजेतुं स्वपुराद्विनिर्गतो पितुश्च वाक्याद्‌बहुरोषपूरितः ॥१॥ तमागतं वीक्ष्य नृपस्य पुत्रं श्रीकृष्णपौत्रस्तु धनुर्गृहीत्वा ॥ युद्धं प्रकर्तुं प्रययौ स एको वृत्रं विजेतुं च यथा विडौजाः ॥२॥ गत्वानिरुद्धः संग्रामे शत्रूणामुपरि त्वरम् ॥ मुमोच बाणपटलान्सर्वेषां त्रासयन्मनः ॥३॥ ततश्च दुद्रुवुः सर्वे नीलकेतोश्च सैनिकाः ॥ रणाद्‌भीताः स्वशंखं च दघ्मौ प्रद्युम्ननंदनः ॥४॥ पलायमानां स्वां सेनां दृष्ट्वा नीलध्वजो बली ॥ चापं टंकारयञ्छीघ्रमाययौ रणमंडले ॥५॥ सेनां स्वां नोदयामास पुनः सोऽपि धनुर्ज्यया ॥ द्विषां मध्येऽनिरुद्धं तं दृष्ट्वा नीलध्वजो बली ॥६॥ धनुष्टंकारयन्प्राप्तो ह्यक्षौहिण्यावृतो रुषा ॥ विंशद्बाणैर्नीलकेतुं पंचभिः पंचभी रथान् ॥७॥ अताडयद्‌गजांश्चैव तथा सतुरगान्नरान् ॥ भूम्यां निपेतुस्ते सर्वे सांबबाणैः प्रताडिताः ॥८॥ गजोपरि गजाः केचिद्‌रथोपरि रथास्तथा ॥ हयोपरि हयाश्चैव नरोपरि नराश्च वै ॥९॥ तत्क्षणेनाप्यभूद्‍भूमी रुधिरौघपरिप्लुता ॥ पतितैश्छिन्नभिन्नैश्च द्विपाश्च रथपत्तिभिः ॥१०॥ ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नीलध्वजो भूपधनुर्गृहीत्वा ॥ बाणान्विमुंचन्किल यादवानां जेतुं मनो यस्य स चागमद्वै ॥११॥ स गत्वा प्रधने राजन्दशबाणै रुषान्वितः ॥ चापं सांबस्य चिच्छेद प्रेम दुर्वचनैरिव ॥१२॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहान्द्वाभ्यां केतुं रथं शतैः ॥ एकेन जघ्ने सूतं स इन्द्रनीलसुतो बली ॥१३॥ एवं कृत्वा च विरथं सांबं वै नृपनंदनः ॥ पुनः समागतां तस्य सेनां बाणैर्जघान ह ॥१४॥ अथ नीलध्वजस्यापि सेना सर्वा समागता । यादवानां बलं संख्ये जघान निशितैः शरैः ॥ १५ ॥ ततः समभवद्युद्धमुभयोः सेनयोर्मृधे ॥ निस्त्रिंशैः परिघैर्बाणैर्गदापरुषशक्तिभिः ॥१६॥ सांबोऽन्यं रथमारुह्य सज्जं कृत्वा धनुर्दृढम् ॥ तद्‌रथं चूर्णयामास शतबाणै रणे बली ॥१७॥ स च्छिन्नधन्वा विरथो गदामुद्यम्य वेगवान् ॥ अभ्यधावद्‌रणे क्रुद्धो सांबस्योपरि मानद ॥१८॥ तदैव सांबं सहसावतीर्याथ रथाद्‌गदाम् ॥ नीत्वा नीलध्वजस्यापि संमुखे गतवान् रुषा ॥१९॥ तताड गदया सांबमागतं वीक्ष्य भूपजः ॥ न चचाल प्रहारेण मालाहतगजो यथा ॥२०॥ ततः सांबस्तु गदया तताड नृपनन्दनम् ॥ तत्प्रहारेण पतितो मूर्छां प्राप्तो रणे तु सः ॥२१॥ सैनिका दुद्रुवुस्तस्य हाहाकारं समुच्चरन् ॥ ततो युद्धाय संक्रुद्ध इन्द्रनीलः समागतः ॥२२॥ साकमक्षौहिणीभ्यां च विमुंचन्धनुषा शरान् ॥ तमागतं विलोक्याथ मधुः कृष्णसुतो बलो ॥२३॥ धानुष्को विरथं चक्र इन्द्रनीलं शिलीमुखैः ॥ सेनां समागतां तस्य युयुधानोऽर्जुनप्रियः ॥२४॥ शरैर्विव्याध समरे मैत्रीं दुर्वचनैरिव ॥ ततश्च यादवैर्मुक्तो नृपो माहिष्मतीं ययौ ॥२५॥ गत्वा पुर्यां च दुःखार्तः सस्मार स्वपतिं शिवम् ॥ अथ तस्मै शिवः साक्षाद्दत्वा दर्शनमुत्तमम् ॥२६॥ पप्रच्छ सर्ववृत्तांतं श्रुत्वा स तु न्यवेदयत् ॥ इत्थं निशम्य वचनं प्रत्याह प्रमथेश्वरः ॥२७॥ शिव उवाच - शोकं मा कुरु राजेंद्र मद्वरोऽपि मृषा न हि ॥ दैवदैत्यनराः सर्वे त्वा विजेतुं न च क्षमाः ॥२८॥ एते कृष्णसुता राजञ्छ्रीकृष्णस्यांशसंभवाः ॥ न देवा ये महाराज न दैत्या न च मानुषाः ॥२९॥ एतैर्विनिर्जितस्त्वं तु दुर्मना भव मा नृप ॥ अपराधं तु कृष्णस्य कर्तुं नार्हसि भूपते ॥३०॥ समागतेभ्य एतेभ्यस्तस्मात्त्वं विधिना नृप ॥ शीघ्रं प्रयच्छ भद्रं ते हयमेधतुरंगमम् ॥३१॥ इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो नृपो ज्ञात्वा जगत्पतेः ॥ माहात्म्यं च मुदा युक्तो गृहीत्वा क्रतुवाहनम् ॥३२॥ नीलध्वजेन सहितो रत्‍नान्यादाय भूरिशः ॥ स्वर्णभारशतं चैव मतंगजसहस्रकम् ॥३३॥ नियुतं घोटकानां च ह्यादाय स्यंदनायुतम् ॥ यत्रानिरुद्धः प्रययौ नमस्कर्तुं जनैर्वृतः ॥३४॥ अनिरुद्धस्य निकटे गत्वा राजा विधानतः ॥ सर्वं निवेदयामास नत्वा वचनमब्रवीत् ॥३५॥ इन्द्रनील उवाच - नमः कृष्णाय रामाय प्रद्युम्नाय महात्मने ॥ नमो नमोऽनिरुद्धाय सात्वतां प्रवराय च ॥३६॥ आदेशो दीयतां मह्यं किं करोम्यसुरार्दन ॥ अनिरुद्धस्तु तं प्राह मया सह नृपोत्तम ॥३७॥ शत्रुभ्यश्च मित्रहयं पालय त्वं हि मामकम् ॥ गर्ग उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा नृपो नृप ॥३८॥ नीलध्वजाय राज्यं तु दत्वा गंतुं मनो दधे ॥३९॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे अनिरुद्धविजयवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīgarga uvāca - athendranīlasya suto mahābalo hyakṣauhiṇībhistribhireva saṃyutaḥ || yadūnvijetuṃ svapurādvinirgato pituśca vākyād‌bahuroṣapūritaḥ ||1|| tamāgataṃ vīkṣya nṛpasya putraṃ śrīkṛṣṇapautrastu dhanurgṛhītvā || yuddhaṃ prakartuṃ prayayau sa eko vṛtraṃ vijetuṃ ca yathā viḍaujāḥ ||2|| gatvāniruddhaḥ saṃgrāme śatrūṇāmupari tvaram || mumoca bāṇapaṭalānsarveṣāṃ trāsayanmanaḥ ||3|| tataśca dudruvuḥ sarve nīlaketośca sainikāḥ || raṇād‌bhītāḥ svaśaṃkhaṃ ca daghmau pradyumnanaṃdanaḥ ||4|| palāyamānāṃ svāṃ senāṃ dṛṣṭvā nīladhvajo balī || cāpaṃ ṭaṃkārayañchīghramāyayau raṇamaṃḍale ||5|| senāṃ svāṃ nodayāmāsa punaḥ so'pi dhanurjyayā || dviṣāṃ madhye'niruddhaṃ taṃ dṛṣṭvā nīladhvajo balī ||6|| dhanuṣṭaṃkārayanprāpto hyakṣauhiṇyāvṛto ruṣā || viṃśadbāṇairnīlaketuṃ paṃcabhiḥ paṃcabhī rathān ||7|| atāḍayad‌gajāṃścaiva tathā saturagānnarān || bhūmyāṃ nipetuste sarve sāṃbabāṇaiḥ pratāḍitāḥ ||8|| gajopari gajāḥ kecid‌rathopari rathāstathā || hayopari hayāścaiva naropari narāśca vai ||9|| tatkṣaṇenāpyabhūd‍bhūmī rudhiraughapariplutā || patitaiśchinnabhinnaiśca dvipāśca rathapattibhiḥ ||10|| tataḥ prabhagnaṃ svabalaṃ vilokya nīladhvajo bhūpadhanurgṛhītvā || bāṇānvimuṃcankila yādavānāṃ jetuṃ mano yasya sa cāgamadvai ||11|| sa gatvā pradhane rājandaśabāṇai ruṣānvitaḥ || cāpaṃ sāṃbasya ciccheda prema durvacanairiva ||12|| caturbhiścaturo vāhāndvābhyāṃ ketuṃ rathaṃ śataiḥ || ekena jaghne sūtaṃ sa indranīlasuto balī ||13|| evaṃ kṛtvā ca virathaṃ sāṃbaṃ vai nṛpanaṃdanaḥ || punaḥ samāgatāṃ tasya senāṃ bāṇairjaghāna ha ||14|| atha nīladhvajasyāpi senā sarvā samāgatā | yādavānāṃ balaṃ saṃkhye jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ || 15 || tataḥ samabhavadyuddhamubhayoḥ senayormṛdhe || nistriṃśaiḥ parighairbāṇairgadāparuṣaśaktibhiḥ ||16|| sāṃbo'nyaṃ rathamāruhya sajjaṃ kṛtvā dhanurdṛḍham || tad‌rathaṃ cūrṇayāmāsa śatabāṇai raṇe balī ||17|| sa cchinnadhanvā viratho gadāmudyamya vegavān || abhyadhāvad‌raṇe kruddho sāṃbasyopari mānada ||18|| tadaiva sāṃbaṃ sahasāvatīryātha rathād‌gadām || nītvā nīladhvajasyāpi saṃmukhe gatavān ruṣā ||19|| tatāḍa gadayā sāṃbamāgataṃ vīkṣya bhūpajaḥ || na cacāla prahāreṇa mālāhatagajo yathā ||20|| tataḥ sāṃbastu gadayā tatāḍa nṛpanandanam || tatprahāreṇa patito mūrchāṃ prāpto raṇe tu saḥ ||21|| sainikā dudruvustasya hāhākāraṃ samuccaran || tato yuddhāya saṃkruddha indranīlaḥ samāgataḥ ||22|| sākamakṣauhiṇībhyāṃ ca vimuṃcandhanuṣā śarān || tamāgataṃ vilokyātha madhuḥ kṛṣṇasuto balo ||23|| dhānuṣko virathaṃ cakra indranīlaṃ śilīmukhaiḥ || senāṃ samāgatāṃ tasya yuyudhāno'rjunapriyaḥ ||24|| śarairvivyādha samare maitrīṃ durvacanairiva || tataśca yādavairmukto nṛpo māhiṣmatīṃ yayau ||25|| gatvā puryāṃ ca duḥkhārtaḥ sasmāra svapatiṃ śivam || atha tasmai śivaḥ sākṣāddatvā darśanamuttamam ||26|| papraccha sarvavṛttāṃtaṃ śrutvā sa tu nyavedayat || itthaṃ niśamya vacanaṃ pratyāha pramatheśvaraḥ ||27|| śiva uvāca - śokaṃ mā kuru rājeṃdra madvaro'pi mṛṣā na hi || daivadaityanarāḥ sarve tvā vijetuṃ na ca kṣamāḥ ||28|| ete kṛṣṇasutā rājañchrīkṛṣṇasyāṃśasaṃbhavāḥ || na devā ye mahārāja na daityā na ca mānuṣāḥ ||29|| etairvinirjitastvaṃ tu durmanā bhava mā nṛpa || aparādhaṃ tu kṛṣṇasya kartuṃ nārhasi bhūpate ||30|| samāgatebhya etebhyastasmāttvaṃ vidhinā nṛpa || śīghraṃ prayaccha bhadraṃ te hayamedhaturaṃgamam ||31|| ityuktvāṃtardadhe rudro nṛpo jñātvā jagatpateḥ || māhātmyaṃ ca mudā yukto gṛhītvā kratuvāhanam ||32|| nīladhvajena sahito rat‍nānyādāya bhūriśaḥ || svarṇabhāraśataṃ caiva mataṃgajasahasrakam ||33|| niyutaṃ ghoṭakānāṃ ca hyādāya syaṃdanāyutam || yatrāniruddhaḥ prayayau namaskartuṃ janairvṛtaḥ ||34|| aniruddhasya nikaṭe gatvā rājā vidhānataḥ || sarvaṃ nivedayāmāsa natvā vacanamabravīt ||35|| indranīla uvāca - namaḥ kṛṣṇāya rāmāya pradyumnāya mahātmane || namo namo'niruddhāya sātvatāṃ pravarāya ca ||36|| ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomyasurārdana || aniruddhastu taṃ prāha mayā saha nṛpottama ||37|| śatrubhyaśca mitrahayaṃ pālaya tvaṃ hi māmakam || garga uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā tathetyuktvā nṛpo nṛpa ||38|| nīladhvajāya rājyaṃ tu datvā gaṃtuṃ mano dadhe ||39|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe aniruddhavijayavarṇanaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ ||15|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||