Chapter 36

गर्ग उवाच - कुनन्दनोऽपि संमूर्च्छां त्यक्त्वागाद्‌रणमण्डले ॥ रथस्थः क्रोधसंयुक्तः प्रवर्षन्धनुषा शरान् ॥१॥ दृष्ट्वा तमागतं वीरोऽनिरुद्धः परवीरहा ॥ पप्रच्छ सेवकांस्तस्य वार्तां रोषेण दीपितः ॥२॥ सेवकास्ते ततः प्रोचुरेष बल्वलनन्दनः ॥ त्वया सार्द्धं महाराज युद्धं कर्तुं समागतः ॥३॥ श्रुत्वानिरुद्धः प्रोवाच हनिष्येऽहं कुनन्दनम् ॥ तदैव तमुवाचाथ कृष्णपुत्रः सुनन्दनः ॥४॥ सुनन्दन उवाच - राजन्कोऽयं दैत्यपुत्रः क्वेदं परिमितं बलम् ॥ जेष्येऽहं त्वत्प्रतापेन तस्माद्‍गच्छाम्यहं प्रभो ॥५॥ राजञ्छृणु प्रतिज्ञां मे तवानंदप्रदायिनीम् ॥ न चेत्कुनन्दनं जेष्ये बहुसंग्रामकोविदम् ॥६॥ कृष्णस्य चरणांभोजमध्वास्वादवियोगिनम् ॥ यत्पापञ्च भवेत्तन्मे न जये यदि दानवं ॥७॥ यो गुरुं भवहर्तारं पितरं च न सेवते ॥ यदघं तु भवेत्तस्य तन्मे भूयाञ्जयेन वै ॥८॥ इति प्रतिज्ञामाकर्ण्यानिरुद्धस्तस्य भूपते ॥ जहर्ष चित्ते तं वीरं निर्द्दिदेश रणं प्रति ॥९॥ इत्याज्ञप्तोऽनिरुद्धेन चैकाकी कृष्णनन्दनः ॥ जगाम दंशितस्तत्र यत्रास्ते बल्वलात्मजः ॥१०॥ कुनन्दनस्तमाज्ञाय त्वागतं प्रधने रुषा ॥ प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यो रथी शूरशिरोमणिः ॥११॥ अन्योन्यं तौ सम्मिलितौ रथस्थौ चापधारिणौ ॥ रेजाते राजशार्दूल यथा दमनपुष्कलौ ॥१२॥ उभौ सायकभिन्नंगावुभौ रुधिरविप्लुतौ ॥ मुञ्चंतौ शरकोटीश्च संधंतौ तरसा शरान् ॥ १३॥ आदानेनैव सन्धानं मोचनं च न भूपते ॥ दृश्यते तौ महाशूरौ कुण्डलीकृतकार्मुकौ ॥१४॥ तद्‌रथं राजपुत्रस्तु भ्रामकास्त्रेण शोभिना ॥ भूतले भ्रामयामास कुंभकारस्य चक्रवत् ॥१५॥ भ्रांत्वा मुहूर्तमात्रं तु तद्‌रथो वाजिसंयुतः ॥ स्थितिं लेभे ततः कार्ष्णिर्जघान तद्‌रथे शरम् ॥१६॥ सयानस्तेन बाणेन खे बभ्राम मतंगवत् ॥ पपात कौ विशीर्णोऽभूद्यथा वै काचभाजनम् ॥१७॥ उत्थितः सोऽपि विरथो हताश्वो हतसारथिः ॥ अन्यं रथं समारुह्य यावदायाति संमुखम् ॥१८॥ बभंज तावद्बाणैश्च तद्‌रथं कृष्णनन्दनः ॥ एवं सप्त रथा भग्ना दैत्यपुत्रस्य वै रणे ॥१९॥ तदा कुनन्दनः संख्ये स्थित्वा याने विचित्रिते ॥ आययौ नृप वेगेन कृष्णपुत्रं नियोधितुम् ॥२०॥ आगत्य दशभिर्बाणैस्ताडयामास तं मृधे ॥ शरैस्तेः सोऽपि निहतः परं कश्मलतां गतः ॥ ततः स धनुरुद्यम्य गृहीत्वा दश सायकान् ॥ मुमोच तस्य हृदये क्रुद्धः कृष्णात्मजो बली ॥२२॥ ते शरा रुधिरं पीत्वा निपेतुर्वै महीतले ॥ यथा हि पितरो राजन्नरके कूटसाक्षिणः ॥ २३॥ कुनंदनः सुनन्दनं सुनन्दनः कुनन्दनम् ॥ महद्‌रणे महच्छरैर्निजघ्नतुः परस्परम् ॥२४॥ एवं हि तौ द्वौ शरभिन्नगात्रौ रक्ताप्लुतौ चापधरौ रुषाढ्यौ ॥ प्रचक्रतुर्युद्धवरं शरैश्च कुशांबसांबाविव संयुगे वै ॥२५॥ ततः कृष्णात्मजो वीरः कोदंडे स्वर्णनिर्मिते ॥ मृगांकार्द्धमुखं बाणं धृत्वा शीघ्रं तमब्रवीत् ॥२६॥ सुनन्दन उवाच - शृणु मद्वचनं वीर बाणेनानेन त्वच्छिरः ॥ सद्यश्छिन्नं करिष्येऽहं शिरो रक्ष बली यदि ॥२७॥ यदि मद्वचनं सत्यं प्रधने त्वं न मन्यसे ॥ तदा शृणु प्रतिज्ञां मे तव मृत्युविषूचिकाम् ॥२८॥ सतीं च गुरुपत्‍नीं च यो दूषयति कामतः ॥ स याति यातनां यां वै यमराजस्य सन्निधौ ॥२९॥ सा यातना च मे भूयात्सत्यं मम प्रतिश्रुतम् ॥ यः समर्थश्च स्वगुरुं पितरं च न पालयेत् ॥३०॥ तस्य पापं ममैवास्तु न हनिष्ये च त्वां रणे ॥ इति श्रुत्वा च तद्वाक्यं दैत्य आह रुषा ज्वलन् ॥३१॥ राजपुत्र उवाच - बिभेमि नाहं रणात्संग्रामे शत्रुसम्मुखे ॥ प्राणिनां चैव सर्वेषां मृत्युर्भवति सांप्रतम् ॥३२॥ यदि मुंचसि संग्रामे मद्‌वधार्थे महाशरम् ॥ तदाहं स्वशरेणापि शीघ्रं छेद्मि न संशयः ॥३३॥ एकादश्यां च ये मानादन्नं भुंजंति भूतले ॥ मातरं भ्रातृपत्‍नीं च भगिनीं च सुतां तथा ॥ पापं तेषां ममैवास्तु न छेद्मि यदि त्वच्छरम् ॥३४॥ इति तस्य वच: स्पष्टं श्रुत्वा शंकितमानसः ॥ प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं श्रीकृष्णं सोऽपि संस्मरन् ॥३५॥ सुनन्दन उवाच - मया कृष्णांघ्रियुगलं सेवितं मनसा यदि ॥ कपटेन विना तर्हि सत्यं भूयाद्वचो मम ॥३६॥ स्वपत्‍नीं च विना वीर नान्यां पश्यामि कामतः ॥ तेन सत्येन संग्रामे वाक्यं भूयादृतं मम ॥३७॥ इत्युक्त्वा सायकं तीक्ष्णं विमुमोच सुनन्दनः ॥ मंत्रयित्वा च मंत्रेण महाकालानलोपमम् ॥३८॥ प्रमुक्तं वीक्ष्य विशिखं स्वबाणेन नृपात्मजः ॥ सद्यश्चिच्छेद हि यथा सर्पं पक्षेण पक्षिराट् ॥३९॥ छिन्ने तस्मिञ्छरे राजन्हाहाकारस्तदाभवत् ॥ चचाल पृथिवी लोकैर्देवास्ते विस्मयं गताः ॥४०॥ परार्द्धः पतितो बाणः पूर्वार्द्धः फलसंयुतः ॥ शिरश्चिच्छेद दैत्यस्य तरोः स्कंधं यथा गजः ॥४१॥ किरीटकुण्डलैर्युक्तं पतितं तस्य मस्तकम् ॥ निरीक्ष्य हाहाशब्दं वै चक्रुर्दैत्याश्च दुःखिताः ॥४२॥ कुनन्दनकबंधस्तु शीघ्रमुत्थाय संयुगे ॥ खड्गेन मुष्टिभिः पादैर्बहूञ्छत्रूञ्जघान ह ॥४३॥ ततश्च यदुसेनायां नेदुर्दुंदुभयो मुहुः ॥ सुनंदनोपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥४४॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे दैत्यपुत्रवधवर्णनं नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - kunandano'pi saṃmūrcchāṃ tyaktvāgād‌raṇamaṇḍale || rathasthaḥ krodhasaṃyuktaḥ pravarṣandhanuṣā śarān ||1|| dṛṣṭvā tamāgataṃ vīro'niruddhaḥ paravīrahā || papraccha sevakāṃstasya vārtāṃ roṣeṇa dīpitaḥ ||2|| sevakāste tataḥ procureṣa balvalanandanaḥ || tvayā sārddhaṃ mahārāja yuddhaṃ kartuṃ samāgataḥ ||3|| śrutvāniruddhaḥ provāca haniṣye'haṃ kunandanam || tadaiva tamuvācātha kṛṣṇaputraḥ sunandanaḥ ||4|| sunandana uvāca - rājanko'yaṃ daityaputraḥ kvedaṃ parimitaṃ balam || jeṣye'haṃ tvatpratāpena tasmād‍gacchāmyahaṃ prabho ||5|| rājañchṛṇu pratijñāṃ me tavānaṃdapradāyinīm || na cetkunandanaṃ jeṣye bahusaṃgrāmakovidam ||6|| kṛṣṇasya caraṇāṃbhojamadhvāsvādaviyoginam || yatpāpañca bhavettanme na jaye yadi dānavaṃ ||7|| yo guruṃ bhavahartāraṃ pitaraṃ ca na sevate || yadaghaṃ tu bhavettasya tanme bhūyāñjayena vai ||8|| iti pratijñāmākarṇyāniruddhastasya bhūpate || jaharṣa citte taṃ vīraṃ nirddideśa raṇaṃ prati ||9|| ityājñapto'niruddhena caikākī kṛṣṇanandanaḥ || jagāma daṃśitastatra yatrāste balvalātmajaḥ ||10|| kunandanastamājñāya tvāgataṃ pradhane ruṣā || pratyujjagāma vīrāgryo rathī śūraśiromaṇiḥ ||11|| anyonyaṃ tau sammilitau rathasthau cāpadhāriṇau || rejāte rājaśārdūla yathā damanapuṣkalau ||12|| ubhau sāyakabhinnaṃgāvubhau rudhiraviplutau || muñcaṃtau śarakoṭīśca saṃdhaṃtau tarasā śarān || 13|| ādānenaiva sandhānaṃ mocanaṃ ca na bhūpate || dṛśyate tau mahāśūrau kuṇḍalīkṛtakārmukau ||14|| tad‌rathaṃ rājaputrastu bhrāmakāstreṇa śobhinā || bhūtale bhrāmayāmāsa kuṃbhakārasya cakravat ||15|| bhrāṃtvā muhūrtamātraṃ tu tad‌ratho vājisaṃyutaḥ || sthitiṃ lebhe tataḥ kārṣṇirjaghāna tad‌rathe śaram ||16|| sayānastena bāṇena khe babhrāma mataṃgavat || papāta kau viśīrṇo'bhūdyathā vai kācabhājanam ||17|| utthitaḥ so'pi viratho hatāśvo hatasārathiḥ || anyaṃ rathaṃ samāruhya yāvadāyāti saṃmukham ||18|| babhaṃja tāvadbāṇaiśca tad‌rathaṃ kṛṣṇanandanaḥ || evaṃ sapta rathā bhagnā daityaputrasya vai raṇe ||19|| tadā kunandanaḥ saṃkhye sthitvā yāne vicitrite || āyayau nṛpa vegena kṛṣṇaputraṃ niyodhitum ||20|| āgatya daśabhirbāṇaistāḍayāmāsa taṃ mṛdhe || śaraisteḥ so'pi nihataḥ paraṃ kaśmalatāṃ gataḥ || tataḥ sa dhanurudyamya gṛhītvā daśa sāyakān || mumoca tasya hṛdaye kruddhaḥ kṛṣṇātmajo balī ||22|| te śarā rudhiraṃ pītvā nipeturvai mahītale || yathā hi pitaro rājannarake kūṭasākṣiṇaḥ || 23|| kunaṃdanaḥ sunandanaṃ sunandanaḥ kunandanam || mahad‌raṇe mahaccharairnijaghnatuḥ parasparam ||24|| evaṃ hi tau dvau śarabhinnagātrau raktāplutau cāpadharau ruṣāḍhyau || pracakraturyuddhavaraṃ śaraiśca kuśāṃbasāṃbāviva saṃyuge vai ||25|| tataḥ kṛṣṇātmajo vīraḥ kodaṃḍe svarṇanirmite || mṛgāṃkārddhamukhaṃ bāṇaṃ dhṛtvā śīghraṃ tamabravīt ||26|| sunandana uvāca - śṛṇu madvacanaṃ vīra bāṇenānena tvacchiraḥ || sadyaśchinnaṃ kariṣye'haṃ śiro rakṣa balī yadi ||27|| yadi madvacanaṃ satyaṃ pradhane tvaṃ na manyase || tadā śṛṇu pratijñāṃ me tava mṛtyuviṣūcikām ||28|| satīṃ ca gurupat‍nīṃ ca yo dūṣayati kāmataḥ || sa yāti yātanāṃ yāṃ vai yamarājasya sannidhau ||29|| sā yātanā ca me bhūyātsatyaṃ mama pratiśrutam || yaḥ samarthaśca svaguruṃ pitaraṃ ca na pālayet ||30|| tasya pāpaṃ mamaivāstu na haniṣye ca tvāṃ raṇe || iti śrutvā ca tadvākyaṃ daitya āha ruṣā jvalan ||31|| rājaputra uvāca - bibhemi nāhaṃ raṇātsaṃgrāme śatrusammukhe || prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ mṛtyurbhavati sāṃpratam ||32|| yadi muṃcasi saṃgrāme mad‌vadhārthe mahāśaram || tadāhaṃ svaśareṇāpi śīghraṃ chedmi na saṃśayaḥ ||33|| ekādaśyāṃ ca ye mānādannaṃ bhuṃjaṃti bhūtale || mātaraṃ bhrātṛpat‍nīṃ ca bhaginīṃ ca sutāṃ tathā || pāpaṃ teṣāṃ mamaivāstu na chedmi yadi tvaccharam ||34|| iti tasya vaca: spaṣṭaṃ śrutvā śaṃkitamānasaḥ || pratyuvāca punarvākyaṃ śrīkṛṣṇaṃ so'pi saṃsmaran ||35|| sunandana uvāca - mayā kṛṣṇāṃghriyugalaṃ sevitaṃ manasā yadi || kapaṭena vinā tarhi satyaṃ bhūyādvaco mama ||36|| svapat‍nīṃ ca vinā vīra nānyāṃ paśyāmi kāmataḥ || tena satyena saṃgrāme vākyaṃ bhūyādṛtaṃ mama ||37|| ityuktvā sāyakaṃ tīkṣṇaṃ vimumoca sunandanaḥ || maṃtrayitvā ca maṃtreṇa mahākālānalopamam ||38|| pramuktaṃ vīkṣya viśikhaṃ svabāṇena nṛpātmajaḥ || sadyaściccheda hi yathā sarpaṃ pakṣeṇa pakṣirāṭ ||39|| chinne tasmiñchare rājanhāhākārastadābhavat || cacāla pṛthivī lokairdevāste vismayaṃ gatāḥ ||40|| parārddhaḥ patito bāṇaḥ pūrvārddhaḥ phalasaṃyutaḥ || śiraściccheda daityasya taroḥ skaṃdhaṃ yathā gajaḥ ||41|| kirīṭakuṇḍalairyuktaṃ patitaṃ tasya mastakam || nirīkṣya hāhāśabdaṃ vai cakrurdaityāśca duḥkhitāḥ ||42|| kunandanakabaṃdhastu śīghramutthāya saṃyuge || khaḍgena muṣṭibhiḥ pādairbahūñchatrūñjaghāna ha ||43|| tataśca yadusenāyāṃ nedurduṃdubhayo muhuḥ || sunaṃdanopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||44|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe daityaputravadhavarṇanaṃ nāma ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ ||36|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||