Chapter 52

अश्वमेधखण्डः - द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः चन्द्रहास-अनिरुद्ध मिलनम् - गर्ग उवाच - समागतं यज्ञहयं विलोक्य श्रीचन्द्रहासो व्रजचन्द्रदासः ॥ सद्यो गृहीत्वा किल तस्य पत्रं स वाचयामास तदैव हृष्टः ॥१॥ तत्पत्रं वाचयित्वाऽऽह महाभागवतो नृप ॥ अहो पश्यामि नेत्राभ्यां पौत्रं श्रीपरमात्मनः ॥२॥ केन पुण्येन पूर्वेण कृष्णतुल्यं यदूत्तमम् ॥ मया न दृष्टः श्रीकृष्णो मायामानुषविग्रहः ॥३॥ सहितः कार्ष्णिजेनाहं तस्माद्‌गच्छामि द्वारकाम् ॥ तत्र पश्यामि श्रीकृष्णं बलं प्रद्युम्नमेव च ॥४॥ उग्रसेनं महाराजं श्रीकृष्णेनापि पूजितम् ॥ इत्युक्त्वा निर्ययौ राजा ह्यनिरुद्धं विलोकितुम् ॥५॥ गृहीत्वा चोपचाराँश्च गंधपुष्पाक्षतादिकान् ॥ दिव्यवस्त्राणि रत्‍नानि गृहीत्वा तुरगं च सः ॥६॥ सवः पुरजनैः सार्द्धं मालातिलकशोभितैः ॥ गीतवादित्रघोषैश्च पद्‌भ्यां राजा जगाम ह ॥७॥ आगतं तं नृपं दृष्ट्वा नागरैः सहितं नृप ॥ अनिरुद्धो मुदायुक्तो मंत्रिणं चेदमब्रवीत् ॥८॥ अनिरुद्ध उवाच - कोऽयं राजा महामंत्रिन्सर्वैः पुरजनैः सह ॥ आगतो मिलनार्थं वा तस्य वार्तां वदस्व नः ॥९॥ उद्धव उवाच - नृपोऽयं चंद्रहासाख्यो केरलाधिपतेः सुतः ॥ मृतयोर्मातृपित्रोश्च कुलिंदेनानुपालितः ॥१०॥ आबाल्यात्कृष्णचन्द्रस्य भक्तस्तेनापि रक्षितः ॥ दुष्टबुद्धेः प्रधानस्य सुतां यः परिणीतवान् ॥११॥ यस्मै कुन्तलको राजा राज्यं दत्वा वनं ययौ ॥ तस्याख्यानं द्वारकायां मया कृष्णमुखाच्छ्रुतम् ॥१२॥ यस्मै स्वदर्शनं दातुं श्रीकृष्णोऽत्रागमिष्यति ॥ उद्धवस्य वचः श्रुत्वा विस्मितोऽभूद्यदूत्तमः ॥१३॥ गत्वानिरुद्धनिकटे चन्द्रहासो जनैर्वृतः ॥ श्यामकर्णं ददौ प्रीतो धनानि बहुशस्तथा ॥१४॥ गजानामर्द्धलक्षं च रथानां लक्षमेव च ॥ तुरगाणामेककोटिं मुद्राणां हि सहस्रकम् ॥१५॥ गवयानां सहस्रं च शिबिकानां सहस्रकम् ॥ धेनूनां दशलक्षं च शिञ्जानामयुतं तथा ॥१६॥ एककोटिं सुवर्णानां रौप्याणां च चतुर्गुणम् ॥ लक्षमाभरणानां च माधवाय ददौ नृपः ॥१७॥ चन्द्रहास उवाच - नमोऽनिरुद्धाय सुरोत्तमाय श्रीकृष्णपौत्राय जनेश्वराय ॥ प्रद्युम्नपुत्राय यदूत्तमाय देवाय पूर्णाय नमः पराय ॥१८॥ इति भक्तवचः श्रुत्वा प्रसन्नो मदनात्मजः ॥ संश्लाघ्य प्रददौ तस्मै प्रदीप्तां रत्‍नमालिकाम् ॥ १९॥ चन्द्रहासस्तु राजेन्द्र राज्ये कृत्वा तु मंत्रिणम् ॥ स्वपुराद्यादवैः सार्द्धं गंतुं चालं मनोऽकरोत् ॥२०॥ उषित्वा तत्पुरे सर्वे ह्येकरात्रं यदूत्तमाः ॥ प्रातःकाले ययू राजंश्चन्द्रहासेन संयुताः ॥२१॥ जगाम ह्यग्रतस्तेभ्यो तुरगः पत्रशोभितः ॥ ततः सप्तवतीं दृष्ट्वा ह्यावर्त्तशतसंकुलाम् ॥२२॥ तटं तरंगैर्निघ्नंतीं दीर्घवेगां दुरत्ययाम् ॥ नौकाभिः संयुतां दृष्ट्वा वीरः प्रद्युम्ननन्दनः ॥२३॥ अक्षौहिणीशतयुतः पारं गंतुं मनो दधे ॥ स पूर्वं गजमारुह्य सांबाद्यैः परिवेष्टितः ॥२४॥ नावं त्यक्त्वा नृपश्रेष्ठ प्रविवेश नदीजले ॥ प्रथमं सलिलं तस्यां समलं च बभूव ह ॥२५॥ ततः पंकद्रवा भूमिश्चित्रमेतद्बभूव ह ॥ हसंतो यादवाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः ॥२६॥ अथ व्रजंस्तुरंगस्तु स जगाम शनैः शनैः ॥ नारायणसरो यत्र मध्ये सिंधुसमुद्रयोः ॥२७॥ पपौ तिर्थजलं तत्र तुरगश्च तृषातुरः ॥ ततस्तत्राययुः सर्वेऽनिरुद्धाद्या यदूत्तमाः ॥२८॥ धर्मद्वेषकरान्नीचान्म्लेच्छाञ्जित्वा मृधांगणे ॥ दृष्ट्वा तुरंगमं तत्र स्नानं चक्रुः सरोवरे ॥२९॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे नारायणसरोगमनं नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ candrahāsa-aniruddha milanam - garga uvāca - samāgataṃ yajñahayaṃ vilokya śrīcandrahāso vrajacandradāsaḥ || sadyo gṛhītvā kila tasya patraṃ sa vācayāmāsa tadaiva hṛṣṭaḥ ||1|| tatpatraṃ vācayitvā''ha mahābhāgavato nṛpa || aho paśyāmi netrābhyāṃ pautraṃ śrīparamātmanaḥ ||2|| kena puṇyena pūrveṇa kṛṣṇatulyaṃ yadūttamam || mayā na dṛṣṭaḥ śrīkṛṣṇo māyāmānuṣavigrahaḥ ||3|| sahitaḥ kārṣṇijenāhaṃ tasmād‌gacchāmi dvārakām || tatra paśyāmi śrīkṛṣṇaṃ balaṃ pradyumnameva ca ||4|| ugrasenaṃ mahārājaṃ śrīkṛṣṇenāpi pūjitam || ityuktvā niryayau rājā hyaniruddhaṃ vilokitum ||5|| gṛhītvā copacārā~śca gaṃdhapuṣpākṣatādikān || divyavastrāṇi rat‍nāni gṛhītvā turagaṃ ca saḥ ||6|| savaḥ purajanaiḥ sārddhaṃ mālātilakaśobhitaiḥ || gītavāditraghoṣaiśca pad‌bhyāṃ rājā jagāma ha ||7|| āgataṃ taṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā nāgaraiḥ sahitaṃ nṛpa || aniruddho mudāyukto maṃtriṇaṃ cedamabravīt ||8|| aniruddha uvāca - ko'yaṃ rājā mahāmaṃtrinsarvaiḥ purajanaiḥ saha || āgato milanārthaṃ vā tasya vārtāṃ vadasva naḥ ||9|| uddhava uvāca - nṛpo'yaṃ caṃdrahāsākhyo keralādhipateḥ sutaḥ || mṛtayormātṛpitrośca kuliṃdenānupālitaḥ ||10|| ābālyātkṛṣṇacandrasya bhaktastenāpi rakṣitaḥ || duṣṭabuddheḥ pradhānasya sutāṃ yaḥ pariṇītavān ||11|| yasmai kuntalako rājā rājyaṃ datvā vanaṃ yayau || tasyākhyānaṃ dvārakāyāṃ mayā kṛṣṇamukhācchrutam ||12|| yasmai svadarśanaṃ dātuṃ śrīkṛṣṇo'trāgamiṣyati || uddhavasya vacaḥ śrutvā vismito'bhūdyadūttamaḥ ||13|| gatvāniruddhanikaṭe candrahāso janairvṛtaḥ || śyāmakarṇaṃ dadau prīto dhanāni bahuśastathā ||14|| gajānāmarddhalakṣaṃ ca rathānāṃ lakṣameva ca || turagāṇāmekakoṭiṃ mudrāṇāṃ hi sahasrakam ||15|| gavayānāṃ sahasraṃ ca śibikānāṃ sahasrakam || dhenūnāṃ daśalakṣaṃ ca śiñjānāmayutaṃ tathā ||16|| ekakoṭiṃ suvarṇānāṃ raupyāṇāṃ ca caturguṇam || lakṣamābharaṇānāṃ ca mādhavāya dadau nṛpaḥ ||17|| candrahāsa uvāca - namo'niruddhāya surottamāya śrīkṛṣṇapautrāya janeśvarāya || pradyumnaputrāya yadūttamāya devāya pūrṇāya namaḥ parāya ||18|| iti bhaktavacaḥ śrutvā prasanno madanātmajaḥ || saṃślāghya pradadau tasmai pradīptāṃ rat‍namālikām || 19|| candrahāsastu rājendra rājye kṛtvā tu maṃtriṇam || svapurādyādavaiḥ sārddhaṃ gaṃtuṃ cālaṃ mano'karot ||20|| uṣitvā tatpure sarve hyekarātraṃ yadūttamāḥ || prātaḥkāle yayū rājaṃścandrahāsena saṃyutāḥ ||21|| jagāma hyagratastebhyo turagaḥ patraśobhitaḥ || tataḥ saptavatīṃ dṛṣṭvā hyāvarttaśatasaṃkulām ||22|| taṭaṃ taraṃgairnighnaṃtīṃ dīrghavegāṃ duratyayām || naukābhiḥ saṃyutāṃ dṛṣṭvā vīraḥ pradyumnanandanaḥ ||23|| akṣauhiṇīśatayutaḥ pāraṃ gaṃtuṃ mano dadhe || sa pūrvaṃ gajamāruhya sāṃbādyaiḥ pariveṣṭitaḥ ||24|| nāvaṃ tyaktvā nṛpaśreṣṭha praviveśa nadījale || prathamaṃ salilaṃ tasyāṃ samalaṃ ca babhūva ha ||25|| tataḥ paṃkadravā bhūmiścitrametadbabhūva ha || hasaṃto yādavāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ yayuḥ ||26|| atha vrajaṃsturaṃgastu sa jagāma śanaiḥ śanaiḥ || nārāyaṇasaro yatra madhye siṃdhusamudrayoḥ ||27|| papau tirthajalaṃ tatra turagaśca tṛṣāturaḥ || tatastatrāyayuḥ sarve'niruddhādyā yadūttamāḥ ||28|| dharmadveṣakarānnīcānmlecchāñjitvā mṛdhāṃgaṇe || dṛṣṭvā turaṃgamaṃ tatra snānaṃ cakruḥ sarovare ||29|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe nārāyaṇasarogamanaṃ nāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||52|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||