Chapter 17

श्रीनारद उवाच - अथ बालौ कृष्णरामौ गौरश्यामौ मनोहरौ । लीलया चक्रतुरलं सुंदरं नंदमंदिरम् ॥ १ ॥ रिंगमाणौ च जानुभ्यां पाणिभ्यां सह मैथिल । व्रजताल्पेन कालेन ब्रुवंतौ मधुरं व्रजे ॥ २ ॥ यशोदया च रोहिण्या लालितौ पोषितौ शिशू । कदा विनिर्गतावङ्कात्क्वचिदङ्कं समास्थितौ ॥ ३ ॥ मंजीरकिंकिणीरावं कुर्वंतौ तावितस्ततः । त्रिलोकीं मोहयंतौ द्वौ मायाबालकविग्रहौ ॥ ४ ॥ क्रीडन्तमादाय शिशुं यशोदा- जिरे लुठंतं व्रजबालकैश्च । तद्‌धूलिलेपावृतधूसरांगं चक्रे ह्यलं प्रोक्षणमादरेण ॥ ५ ॥ जानुद्वयाभ्यां च समं कराभ्यां पुनर्व्रजन्प्रांगणमेत्य कृष्णः । मात्रंकदेशे पुनराव्रजन्सन् बभौ व्रजे केसरिबाललीलः । तं सर्वतो हैमनचित्रयुक्तं पीतांबरं कंचुकमादधानम् । स्फुरत्प्रभं रत्‍नमयं च मौलिं दृष्ट्वा सुतं प्राप मुदं यशोदा ॥ ७ ॥ बालं मुकुंदमतिसुंदरबालकेलिं दृष्ट्वा परं मुदमवापुरतीव गोप्यः । श्रीनंदराजव्रजमेत्य गृहं विहाय सर्वास्तु विस्मृतगृहाः सुखविग्रहास्ताः ॥ ८ ॥ श्रीनंदराजगृहकृत्रिमसिंहरूपं दृष्ट्वा व्रजन्प्रतिरवन्नृप भीरुवद्यः । नीत्वा च तं निजसुतं गृहमाव्रजंतीं गोप्यो व्रजे सघृणया ह्यवदन् यशोदाम् ॥ ९ ॥ गोप्य ऊचुः - क्रीडार्थं चपलं ह्येनं मा बहिः कारयांगणात् । बालकेलिं दुग्धमुखं काकपक्षधरं शुभे ॥ १० ॥ ऊर्ध्वदंतद्वयं जातं पूर्वं मातुलदोषदम् । अस्यापि मातुलो नास्ति ते सुतस्य यशोमति ॥ ११ ॥ तस्माद्दानं तु कर्तव्यं विघ्नानां नाशहेतवे । गोविप्रसुरसाधूनां छंदसां पूजनं तथा ॥ १२ ॥ श्रीनारद उवाच - तदा यशोदारोहिण्यौ सुतकल्याणहेतवे । वस्त्ररत्‍ननवान्नानां दानं नित्यं च चक्रतुः ॥ १३ ॥ अथ व्रजे रामकृष्णौ बालसिंहावलोकनौ । पद्‌भ्यां चलंतौ घोषेषु वर्धमानौ बभूवतुः ॥ १४ ॥ श्रीदामसुबलाद्यैश्च वयस्यैर्व्रजबालकैः । यमुनासिकते शुभ्रे लुठंतौ सकुतूहलौ ॥ १५ ॥ कालिंद्युपवने श्यामैस्तमालैः सघनैर्वृते । कदंबकुंजशोभाढ्ये चेरतू रामकेशवौ ॥ १६ ॥ जनयन् गोपगोपीनामानन्दं बाललीलया । वयस्यैश्चोरयामास नवनीतं घृतं हरिः ॥ १७ ॥ एकदा ह्युपनंदस्य पत्‍नी नाम्ना प्रभावती । श्रीनन्दमन्दिरं प्राप्ता यशोदां प्राह गोपिका ॥ १८ ॥ प्रभावत्युवाच - नवनीतं घृतं दुग्धं दधि तक्रं यशोमति । आवयोर्भेदरहितः त्वत्प्रसादाच्च मेऽभवत् ॥ १९ ॥ नाहं वदामि चानेन स्तेयं कुत्रापि शिक्षितम् । शिक्षां करोषि न सुते नवनीतमुषि स्वतः ॥ २० ॥ यदा मया कृता शिक्षा तदा धृष्टस्तवांगजः । गालिप्रदानं दत्त्वायं द्रवति प्रांगणान्मम ॥ २१ ॥ व्रजाधीशस्य पुत्रोऽयं भूत्वा स्तेयं समाचरेत् । न मया कथितं किंचिद्‌यशोदे तव गौरवात् ॥ २२ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा प्रभावतीवाक्यं यशोदा नंदगेहिनी । बालं निर्भर्त्स्य तामाह साम्ना प्रेमपरायणा ॥ २३ ॥ श्रीयशोदा उवाच - गवां कोटिर्गृहे मेऽस्ति गोरसैरार्द्रिताचला । न जाने दधिमुड् बालो नात्ति सोऽत्र कदाचन ॥ २४ ॥ अनेन मुषितं गव्यं तत्समं त्वं गृहाण मे । ते शिशौ मे शिशौ भेदो नास्ति किंचित्प्रभावति ॥ २५ ॥ नवनीतमुखं चैनमत्र त्वं ह्यानयिष्यसि । तदा शिक्षां करिष्यामि भर्त्सनं बंधनं तथा ॥ २६ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा वाक्यं तदा गोपी प्रसन्ना गृहमागता । एकदा दधिचौर्यार्थं कृष्णस्तस्या गृहं गतः ॥ २७ ॥ वयस्यैर्बालकैः सार्द्धं पार्श्वकुड्ये गृहस्य च । हस्ताद्धस्तं संगृहीत्वा शनैः कृष्णो विवेश ह ॥ २८ ॥ शिक्यस्थं गोरसं दृष्ट्वा हस्ताग्राह्यं हरिः स्वयम् । उलूखले पीठके च गोपान्स्थाप्यारुरोह तम् ॥ २९ ॥ तदपि प्रांशुना लभ्यं गोरसं शिक्यसंस्थितम् । श्रीदाम्ना सुबलेनापि दंडेनापि तताड च ॥ ३० ॥ भग्नभाण्डात्सर्वगव्यं बृहद्‌भूमौ मनोहरम् । जगास सबलो मर्कैर्बालकैः सह माधवः ॥ ३१ ॥ भग्नभांडस्वनं श्रुत्वा प्राप्ता गोपी प्रभावती । पलायितेषु बालेषु जग्राह श्रीकरं हरेः ॥ ३२ ॥ नीत्वा मृषाश्रुं भीरुं च गच्छन्ती नन्दमंदिरम् । अग्रे नन्दं स्थितं दृष्ट्वा मुखे वस्त्रं चकार ह ॥ ३३ ॥ हरिर्विचिंतयन्नित्थं माता दंडं प्रदास्यति । दधार तद्‌बालरूपं स्वच्छन्दगतिरीश्वरः ॥ २४ ॥ सा यशोदां समेत्याशु प्राह गोपी रुषान्विता । भांडं भग्नीकृतं सर्वं मुषितं दध्यनेन वै ॥ ३५ ॥ यशोदा तत्सुतं वीक्ष्य हसंती प्राह गोपिकाम् । वस्त्रांतं च मुखाद्‌गोपी दूरीकृत्य वदांहसः ॥ ३६ ॥ अपवादो यदा देयो निर्वासं कुरु मे परात् । युष्मत्पुत्रकृतं चौर्यमस्मत्पुत्रकृतं भवेत् ॥ ३७ ॥ जनलज्जासमायुक्ता दूरीकृत्य मुखांबरम् । सापि प्राह निजं बालं वीक्ष्य विस्मितमानसा ॥ ३८ ॥ निष्पदस्त्वं कुतः प्राप्तो व्रजसारोऽस्ति मे करे । वदन्तीत्थं च तं नीत्वा निर्गता नन्दमंदिरात् ॥ ३९ ॥ यशोदा रोहिणी नंदो रामो गोपाश्च गोपिकाः । जहसुः कथयंतस्ते दृष्टोऽन्यायो व्रजे महान् ॥ ४० ॥ भगवांस्तु बहिर्वीथ्यां भूत्वा श्रीनन्दनन्दनः । प्रहसन् गोपिकां प्राह धृष्टांगश्चंचलेक्षणः ॥ ४१ ॥ श्रीभगवान् उवाच - पुनर्मां यदि गृह्णासि कदाचित्त्वं हि गोपिके । ते भर्तृरूपस्तु तदा भविष्यामि न संशयः ॥ ४२ ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा सा विस्मिता गोपी गता गेहेऽथ मैथिल । तदा सर्वगृहे गोप्यो न गृह्णन्ति हरिं ह्रिया ॥ ४३ ॥

śrīnārada uvāca - atha bālau kṛṣṇarāmau gauraśyāmau manoharau | līlayā cakraturalaṃ suṃdaraṃ naṃdamaṃdiram || 1 || riṃgamāṇau ca jānubhyāṃ pāṇibhyāṃ saha maithila | vrajatālpena kālena bruvaṃtau madhuraṃ vraje || 2 || yaśodayā ca rohiṇyā lālitau poṣitau śiśū | kadā vinirgatāvaṅkātkvacidaṅkaṃ samāsthitau || 3 || maṃjīrakiṃkiṇīrāvaṃ kurvaṃtau tāvitastataḥ | trilokīṃ mohayaṃtau dvau māyābālakavigrahau || 4 || krīḍantamādāya śiśuṃ yaśodā- jire luṭhaṃtaṃ vrajabālakaiśca | tad‌dhūlilepāvṛtadhūsarāṃgaṃ cakre hyalaṃ prokṣaṇamādareṇa || 5 || jānudvayābhyāṃ ca samaṃ karābhyāṃ punarvrajanprāṃgaṇametya kṛṣṇaḥ | mātraṃkadeśe punarāvrajansan babhau vraje kesaribālalīlaḥ | taṃ sarvato haimanacitrayuktaṃ pītāṃbaraṃ kaṃcukamādadhānam | sphuratprabhaṃ rat‍namayaṃ ca mauliṃ dṛṣṭvā sutaṃ prāpa mudaṃ yaśodā || 7 || bālaṃ mukuṃdamatisuṃdarabālakeliṃ dṛṣṭvā paraṃ mudamavāpuratīva gopyaḥ | śrīnaṃdarājavrajametya gṛhaṃ vihāya sarvāstu vismṛtagṛhāḥ sukhavigrahāstāḥ || 8 || śrīnaṃdarājagṛhakṛtrimasiṃharūpaṃ dṛṣṭvā vrajanpratiravannṛpa bhīruvadyaḥ | nītvā ca taṃ nijasutaṃ gṛhamāvrajaṃtīṃ gopyo vraje saghṛṇayā hyavadan yaśodām || 9 || gopya ūcuḥ - krīḍārthaṃ capalaṃ hyenaṃ mā bahiḥ kārayāṃgaṇāt | bālakeliṃ dugdhamukhaṃ kākapakṣadharaṃ śubhe || 10 || ūrdhvadaṃtadvayaṃ jātaṃ pūrvaṃ mātuladoṣadam | asyāpi mātulo nāsti te sutasya yaśomati || 11 || tasmāddānaṃ tu kartavyaṃ vighnānāṃ nāśahetave | goviprasurasādhūnāṃ chaṃdasāṃ pūjanaṃ tathā || 12 || śrīnārada uvāca - tadā yaśodārohiṇyau sutakalyāṇahetave | vastrarat‍nanavānnānāṃ dānaṃ nityaṃ ca cakratuḥ || 13 || atha vraje rāmakṛṣṇau bālasiṃhāvalokanau | pad‌bhyāṃ calaṃtau ghoṣeṣu vardhamānau babhūvatuḥ || 14 || śrīdāmasubalādyaiśca vayasyairvrajabālakaiḥ | yamunāsikate śubhre luṭhaṃtau sakutūhalau || 15 || kāliṃdyupavane śyāmaistamālaiḥ saghanairvṛte | kadaṃbakuṃjaśobhāḍhye ceratū rāmakeśavau || 16 || janayan gopagopīnāmānandaṃ bālalīlayā | vayasyaiścorayāmāsa navanītaṃ ghṛtaṃ hariḥ || 17 || ekadā hyupanaṃdasya pat‍nī nāmnā prabhāvatī | śrīnandamandiraṃ prāptā yaśodāṃ prāha gopikā || 18 || prabhāvatyuvāca - navanītaṃ ghṛtaṃ dugdhaṃ dadhi takraṃ yaśomati | āvayorbhedarahitaḥ tvatprasādācca me'bhavat || 19 || nāhaṃ vadāmi cānena steyaṃ kutrāpi śikṣitam | śikṣāṃ karoṣi na sute navanītamuṣi svataḥ || 20 || yadā mayā kṛtā śikṣā tadā dhṛṣṭastavāṃgajaḥ | gālipradānaṃ dattvāyaṃ dravati prāṃgaṇānmama || 21 || vrajādhīśasya putro'yaṃ bhūtvā steyaṃ samācaret | na mayā kathitaṃ kiṃcid‌yaśode tava gauravāt || 22 || śrīnārada uvāca - śrutvā prabhāvatīvākyaṃ yaśodā naṃdagehinī | bālaṃ nirbhartsya tāmāha sāmnā premaparāyaṇā || 23 || śrīyaśodā uvāca - gavāṃ koṭirgṛhe me'sti gorasairārdritācalā | na jāne dadhimuḍ bālo nātti so'tra kadācana || 24 || anena muṣitaṃ gavyaṃ tatsamaṃ tvaṃ gṛhāṇa me | te śiśau me śiśau bhedo nāsti kiṃcitprabhāvati || 25 || navanītamukhaṃ cainamatra tvaṃ hyānayiṣyasi | tadā śikṣāṃ kariṣyāmi bhartsanaṃ baṃdhanaṃ tathā || 26 || śrīnārada uvāca - śrutvā vākyaṃ tadā gopī prasannā gṛhamāgatā | ekadā dadhicauryārthaṃ kṛṣṇastasyā gṛhaṃ gataḥ || 27 || vayasyairbālakaiḥ sārddhaṃ pārśvakuḍye gṛhasya ca | hastāddhastaṃ saṃgṛhītvā śanaiḥ kṛṣṇo viveśa ha || 28 || śikyasthaṃ gorasaṃ dṛṣṭvā hastāgrāhyaṃ hariḥ svayam | ulūkhale pīṭhake ca gopānsthāpyāruroha tam || 29 || tadapi prāṃśunā labhyaṃ gorasaṃ śikyasaṃsthitam | śrīdāmnā subalenāpi daṃḍenāpi tatāḍa ca || 30 || bhagnabhāṇḍātsarvagavyaṃ bṛhad‌bhūmau manoharam | jagāsa sabalo markairbālakaiḥ saha mādhavaḥ || 31 || bhagnabhāṃḍasvanaṃ śrutvā prāptā gopī prabhāvatī | palāyiteṣu bāleṣu jagrāha śrīkaraṃ hareḥ || 32 || nītvā mṛṣāśruṃ bhīruṃ ca gacchantī nandamaṃdiram | agre nandaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā mukhe vastraṃ cakāra ha || 33 || harirviciṃtayannitthaṃ mātā daṃḍaṃ pradāsyati | dadhāra tad‌bālarūpaṃ svacchandagatirīśvaraḥ || 24 || sā yaśodāṃ sametyāśu prāha gopī ruṣānvitā | bhāṃḍaṃ bhagnīkṛtaṃ sarvaṃ muṣitaṃ dadhyanena vai || 35 || yaśodā tatsutaṃ vīkṣya hasaṃtī prāha gopikām | vastrāṃtaṃ ca mukhād‌gopī dūrīkṛtya vadāṃhasaḥ || 36 || apavādo yadā deyo nirvāsaṃ kuru me parāt | yuṣmatputrakṛtaṃ cauryamasmatputrakṛtaṃ bhavet || 37 || janalajjāsamāyuktā dūrīkṛtya mukhāṃbaram | sāpi prāha nijaṃ bālaṃ vīkṣya vismitamānasā || 38 || niṣpadastvaṃ kutaḥ prāpto vrajasāro'sti me kare | vadantītthaṃ ca taṃ nītvā nirgatā nandamaṃdirāt || 39 || yaśodā rohiṇī naṃdo rāmo gopāśca gopikāḥ | jahasuḥ kathayaṃtaste dṛṣṭo'nyāyo vraje mahān || 40 || bhagavāṃstu bahirvīthyāṃ bhūtvā śrīnandanandanaḥ | prahasan gopikāṃ prāha dhṛṣṭāṃgaścaṃcalekṣaṇaḥ || 41 || śrībhagavān uvāca - punarmāṃ yadi gṛhṇāsi kadācittvaṃ hi gopike | te bhartṛrūpastu tadā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ || 42 || śrīnārada uvāca - śrutvā sā vismitā gopī gatā gehe'tha maithila | tadā sarvagṛhe gopyo na gṛhṇanti hariṃ hriyā || 43 ||