Chapter 12

अश्वमेधखण्डः - द्वादशोऽध्यायः अनिरुद्धस्य विजयाभिषेकम् - गर्ग उवाच - अथ राजा कुशस्थल्यां पूजयित्वा तुरंगमम् ॥ मुमोच ब्रह्मघोषेण विधिना बद्धचामरम् ॥१॥ सुधाकुण्डलिकाः सोऽपि भुक्त्वा तुरगराट् ततः ॥ निर्ययौ स्वर्णमालाभिः शोभितः कुंकुमेन च ॥२॥ रक्षणार्थं हयस्यार्थे चादरेण नृपेश्वरः ॥ अनिरुद्धं वृकहणमूचे रक्षार्थमुद्यतम् ॥३॥ उग्रसेन उवाच - श्रीकृष्णपौत्र प्राद्युम्ने त्वया यत्कथितं वचः ॥ पालनार्थे तुरंगस्य स्वेच्छया तत्कुरु त्वरम् ॥४॥ मद्‌राजसूये पूर्वं वै प्रद्युम्नेन जिता मही ॥ त्वं तु शूरोऽसि बलवान्धन्वी तस्यात्मजो महान् ॥५॥ वृकस्तु शकुनेर्भ्राता महादैत्यो हतस्त्वया ॥ राजानश्च जिताः सर्वे भीष्मो युद्धे हि तोषितः ॥६॥ अहो मृगांकलोकेशौ यस्मिन्संलीनतां गतौ ॥ तस्मात्वामृषयः सर्वे परिपूर्णं वदंति हि ॥७॥ तस्मात्पालय त्वं वीर सेनाया च परीवृतः ॥ राजन्येभ्यश्च सर्वेभ्यो हयमेधतुरंगमम् ॥८॥ अर्भकान्विरथान्भीतान्-प्रपन्नान्दीनमानसान् ॥ सुप्तान्प्रमत्तानुन्मत्तान्-रणे तान्मा निपातय ॥९॥ श्रीकृष्णस्य प्रतापेन निर्विघ्नं तेऽस्तु कार्ष्णिज ॥ साश्वस्त्वं पुनरागच्छ कुशली सेनयान्वितः ॥१०॥ गर्ग उवाच - ततः श्रुत्वानिरुद्धस्तु नृपस्य वचनं शुभम् ॥ तथेत्युक्त्वा हयस्यापि पालनार्थं मनो दधे ॥११॥ अथानिरुद्धं ते विप्राः कृष्णचन्द्राज्ञया त्वरम् ॥ तं मंत्रैः स्नापयित्वा च पूजां चक्रुर्मुदान्विताः ॥१२॥ अनिरुद्धस्य तिलकं कृत्वा राजा विधानतः ॥ बलिं दत्वा च युद्धाय करवालं ददौ ततः ॥१३॥ शूरो ददौ रत्‍नमालां तस्मै शौरिश्च कुंडले ॥ बलदेवश्च कवचं स्वचक्रं हरिरेव च ॥१४॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धाय कृष्णदत्तं धनुर्ददौ ॥ तथा स्वतूणौ राजेंद्र तस्मै चाक्षयसायकौ ॥१५॥ स्वत्रिशूलात्समुत्पाट्य त्रिशूलं प्रमथाधिपः ॥ उद्धवश्च किरीटं वै पीतवस्त्रं च देवकः ॥१६॥ प्रचेता नागपाशं च शक्तिं शक्तिधरः किल ॥ श्वसनो व्यजने दिव्ये स्वदंडं यमराट् पुनः ॥१७॥ हीरहारं राजराजो परिघं तु धनंजय: ॥ भद्रकाली गदां गुर्वीं ददौ कुन्तं दिवाकरः ॥१८॥ भूः पादुके योगमय्यौ पद्मं दिव्यं गणाधिपः ॥ शंखं च दक्षिणावर्तमक्रूरो विजयप्रदम् ॥१९॥ सहस्रवाजिसंयुक्तं विश्वकर्मविनिर्मितम् ॥ सहस्रचक्रं स्वर्णाढ्यं ब्रह्मांडांतर्बहिर्गतिम् ॥२०॥ छत्रेण शतकुंभैश्च पताकाभिः शतैरपि ॥ शोभितं मेघनिर्घोषं घंटामंजीरनादितम् ॥२१॥ मनोवेगं महादिव्यं जैत्रं रत्‍नमयं रथम् ॥ अनिरुद्धाय प्रददौ द्वारकायां पुरंदरः ॥२२॥ कंबुदुन्दुभयो नेदुः कांस्यवीणादयस्तदा ॥ मृदंगवेणवो रागैर्जयध्वनिसमाकुलैः ॥२३॥ ब्रह्मघोषैर्लाजपुष्पैर्मुक्तावर्षसमन्वितैः ॥ अनिरुद्धोपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥२४॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे अनिरुद्धविजयाभिषेको नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - dvādaśo'dhyāyaḥ aniruddhasya vijayābhiṣekam - garga uvāca - atha rājā kuśasthalyāṃ pūjayitvā turaṃgamam || mumoca brahmaghoṣeṇa vidhinā baddhacāmaram ||1|| sudhākuṇḍalikāḥ so'pi bhuktvā turagarāṭ tataḥ || niryayau svarṇamālābhiḥ śobhitaḥ kuṃkumena ca ||2|| rakṣaṇārthaṃ hayasyārthe cādareṇa nṛpeśvaraḥ || aniruddhaṃ vṛkahaṇamūce rakṣārthamudyatam ||3|| ugrasena uvāca - śrīkṛṣṇapautra prādyumne tvayā yatkathitaṃ vacaḥ || pālanārthe turaṃgasya svecchayā tatkuru tvaram ||4|| mad‌rājasūye pūrvaṃ vai pradyumnena jitā mahī || tvaṃ tu śūro'si balavāndhanvī tasyātmajo mahān ||5|| vṛkastu śakunerbhrātā mahādaityo hatastvayā || rājānaśca jitāḥ sarve bhīṣmo yuddhe hi toṣitaḥ ||6|| aho mṛgāṃkalokeśau yasminsaṃlīnatāṃ gatau || tasmātvāmṛṣayaḥ sarve paripūrṇaṃ vadaṃti hi ||7|| tasmātpālaya tvaṃ vīra senāyā ca parīvṛtaḥ || rājanyebhyaśca sarvebhyo hayamedhaturaṃgamam ||8|| arbhakānvirathānbhītān-prapannāndīnamānasān || suptānpramattānunmattān-raṇe tānmā nipātaya ||9|| śrīkṛṣṇasya pratāpena nirvighnaṃ te'stu kārṣṇija || sāśvastvaṃ punarāgaccha kuśalī senayānvitaḥ ||10|| garga uvāca - tataḥ śrutvāniruddhastu nṛpasya vacanaṃ śubham || tathetyuktvā hayasyāpi pālanārthaṃ mano dadhe ||11|| athāniruddhaṃ te viprāḥ kṛṣṇacandrājñayā tvaram || taṃ maṃtraiḥ snāpayitvā ca pūjāṃ cakrurmudānvitāḥ ||12|| aniruddhasya tilakaṃ kṛtvā rājā vidhānataḥ || baliṃ datvā ca yuddhāya karavālaṃ dadau tataḥ ||13|| śūro dadau rat‍namālāṃ tasmai śauriśca kuṃḍale || baladevaśca kavacaṃ svacakraṃ harireva ca ||14|| pradyumnaścāniruddhāya kṛṣṇadattaṃ dhanurdadau || tathā svatūṇau rājeṃdra tasmai cākṣayasāyakau ||15|| svatriśūlātsamutpāṭya triśūlaṃ pramathādhipaḥ || uddhavaśca kirīṭaṃ vai pītavastraṃ ca devakaḥ ||16|| pracetā nāgapāśaṃ ca śaktiṃ śaktidharaḥ kila || śvasano vyajane divye svadaṃḍaṃ yamarāṭ punaḥ ||17|| hīrahāraṃ rājarājo parighaṃ tu dhanaṃjaya: || bhadrakālī gadāṃ gurvīṃ dadau kuntaṃ divākaraḥ ||18|| bhūḥ pāduke yogamayyau padmaṃ divyaṃ gaṇādhipaḥ || śaṃkhaṃ ca dakṣiṇāvartamakrūro vijayapradam ||19|| sahasravājisaṃyuktaṃ viśvakarmavinirmitam || sahasracakraṃ svarṇāḍhyaṃ brahmāṃḍāṃtarbahirgatim ||20|| chatreṇa śatakuṃbhaiśca patākābhiḥ śatairapi || śobhitaṃ meghanirghoṣaṃ ghaṃṭāmaṃjīranāditam ||21|| manovegaṃ mahādivyaṃ jaitraṃ rat‍namayaṃ ratham || aniruddhāya pradadau dvārakāyāṃ puraṃdaraḥ ||22|| kaṃbudundubhayo neduḥ kāṃsyavīṇādayastadā || mṛdaṃgaveṇavo rāgairjayadhvanisamākulaiḥ ||23|| brahmaghoṣairlājapuṣpairmuktāvarṣasamanvitaiḥ || aniruddhopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||24|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe aniruddhavijayābhiṣeko nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||