Chapter 50

गर्ग उवाच - तदैव वृष्णयः सर्वे भोजवृष्ण्यंधकादयः ॥ माथुरा शूरसेनाद्याः समुत्तीर्य यमस्वसाम् ॥१॥ रजोभिश्च नभो व्याप्तं कुर्वंतश्च महीतलम् ॥ चालयंतश्च बलिनो महासंग्रामकर्कशाः ॥२॥ विलोकयंतस्तुरगं सर्वतस्ते महाबलाः ॥ आजग्मुश्चानिरुद्धाद्याः श्रीकृष्णाद्या नृपेश्वर ॥३॥ वृष्णयस्तत्र युद्धस्य महाघोषं भयंकरम् ॥ शरासनानां टंकारं शतघ्नीनां रवं तथा ॥४॥ शूराणां गर्जनं चैव शस्त्राणां चट्‍चटं तथा ॥ कोलाहलं च हाकारं श्रुत्वा ते विस्मयं ययुः ॥५॥ मत्वा ते युद्धमासीद्वै यादवानां च कौरवैः ॥ शंकिता अनिरुद्धाद्याः कृष्णाद्या आययुर्द्रुतम् ॥६॥ श्रीकृष्णमागतं दृष्ट्वानिरुद्धाद्यैः समन्वितम् ॥ ससैन्यं च सहायार्थं नेमुः सांबादयो नृप ॥७॥ कृष्णे समागते नेदुर्भेर्य्यः शंखाश्च गोमुखाः ॥ पुष्पवर्षं जयारावं देवाश्चक्रुश्च यादवाः ॥८॥ दृष्ट्वानिरुद्धं प्रधने समागतं ह्यक्षौहिणीभिः शतभिः समन्वितम् ॥ प्रचालयंतं वसुधां महाबलं विदुद्रुवुस्ते तु भयाच्च कौरवाः ॥९॥ प्रलयाब्धिसमं सैन्यमंधकानां विलोक्य च ॥ भीताश्च दुद्रुवुर्वैश्या गेहे गेहे कृतार्गलाः ॥१०॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या वृषलाः स्त्रीजनास्तथा ॥ दुर्योधनं शपंतश्च रुरुदुर्निर्गता गृहात् ॥११॥ ततो विहाय मूर्च्छां वै मृधे दुःशासनाग्रजः ॥ सद्यः सुप्त इवोत्तस्थौ यदुसैन्यं ददर्श ह ॥१२॥ दृष्ट्वा भयंकरां सेनां यादवानां सुयोधनः ॥ स्वपुरं शंकितो भूत्वा पद्‌भ्यां भीतस्त्वरं ययौ ॥१३॥ कर्णभीष्मकृपद्रोणभूरिदुर्योधनादयः ॥ सभायां धृतराष्ट्रं वै नत्वा सर्वमवर्णयन् ॥१४॥ स्वानां पराजयं श्रुत्वा यादवानां जयं तथा ॥ कृष्णस्यागमनं चैव नृपो विदुरमब्रवीत् ॥१५॥ धृतराष्ट्र उवाच - अक्षौहिणीशतयुते वासुदेवे समागते ॥ कुपितेऽद्य वयं वीर करिष्यामश्च किं वद ॥१६॥ नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रहस्य विदुरोऽब्रवीत् ॥ विदुर उवाच - पुरा रामेण चैकेन कुपितेन गजाह्वयम् ॥१७॥ विकर्षितं च गंगायां तस्य भ्राता हि चागतः ॥ हृत्कंजकोशाद्देवक्यां जातो यः स हरिर्नृप ॥१८॥ येन वै संयुगे राजन्कंसाद्याः शकुनादयः ॥ मारिता बहवो दैत्या निर्जिताश्च नृपाः सुराः ॥१९॥ तस्माद्युद्धस्य समयो नास्ति राजन्विलोकय ॥ कौरवे श्यामकर्णं तु कृष्णाय दातुमर्हसि ॥२०॥ माभूत्कुरूणां वृष्णीनां कलहो नाशकारकः ॥ एवं राजा बोधितस्तु विदुरेणानुजेन वै ॥२१॥ उवाच कौरवान्प्राज्ञो देशकालोचितं वचः ॥ धृतराष्ट्र उवाच - गत्वा कृष्णस्य निकटे तुरगं दातुमर्हथ ॥२२॥ संमुखे देवदेवस्य युद्धं कर्तुं च नार्हथ ॥ यादवानां सहायार्थमागतं कुपितं हरिम् ॥२३॥ यूयं प्रसन्नं कुरुत गत्वा तन्निकटं शनैः ॥ कौरवेंद्रस्य वचनं कौरवास्ते निशम्य च ॥२४॥ विविधानुपचारांश्च गंधाक्षतयुतान्किल ॥ गृहीत्वा दिव्यवस्त्राणि रत्‍नानि विविधानि च ॥२५॥ वदंतः पुण्यनामानि रामकेशवयोर्मुदा ॥ पद्‌भिर्विनिर्ययुः सर्वे कृष्णं द्रष्टुं भयान्विताः ॥२६॥ आगतान्कौरवान्दृष्ट्वा यादवाः क्रोधपूरिताः ॥ नानाशस्त्राणि जगृहुस्तत्र युद्धाय वेगतः ॥२७॥ ऊचुस्तान्कौरवाः सर्वे वयं युद्धाय नागताः ॥ करिष्यामश्च कृष्णस्य दर्शनं दुःखनाशनम् ॥२८॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा यादवा विस्मयं गताः ॥ कृष्णाय कथयामासुः कौरवाणां विचेष्टितम् ॥२९॥ ततः कृष्णस्य वचसा कौरवान्यदुसत्तमाः ॥ आह्वयामासुस्ते प्रीता निःशस्त्रानागतान्नृप ॥३०॥ आहूतास्ते तु हरिणा गत्वा श्रीकृष्णसन्निधौ ॥ लज्जयावाङ्‌मुखाः सर्वे प्रणम्योचुः पृथक्पृथक् ॥३१॥ पूर्वं द्रोण उवाचाथ कृष्णभद्र जगत्पते ॥ रक्ष मां कौरवान् रक्ष मायया तव मोहितान् ॥३२॥ कृपाचार्य उवाच - मज्जन्मनः फलमिदं मधुकैटभारे मत्प्रार्थनीयमदनुग्रह एष एव ॥ त्वद्‌भृत्यभृत्यपरिचारकभृत्यभृत्य भृत्यस्य भृत्य इति मां स्मर लोकनाथ ॥३३॥ कर्ण उवाच - भक्तस्यार्थे धनं क्षीणं स्वदारगतयौवनम् ॥ स्वामिकार्ये गताः प्राणा अंते तिष्ठंतु माधव ॥३४॥ भूरिरुवाच - याचामहे वरद किंचिदनन्यलभ्यं नाथ प्रसीद सुमुखी यदि दिव्यदृष्टिः ॥ अस्माभिरंजलिरयं विवशैर्निबद्ध एषैव मे भवतु देव भवांतरेऽपि ॥३५॥ दुर्योधन उवाच - जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्ति- र्जानामि पापं न च मे निवृत्तिः ॥ केनापि देवेन हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ॥३६॥ यंत्रस्य गुणदोषेण क्षम्यतां मधुसूदन ॥ अहं यन्त्रो भवान्यंत्री मम दोषो न दीयताम् ॥३७॥ भीष्म उवाच - रागांधगोपीजनचुंबिताभ्यां योगीन्द्रभोगींद्रनिवेशिताभ्याम् ॥ आताम्रपंकेरुहकोमलाभ्यां चाभ्यां पदाभ्यामयञ्जलिर्मे ॥३८॥ विदुर उवाच - आस्तेति विक्रयकृतां सुकृतानि तानि ये ब्रह्मबालमिव तत्परिपालयंति ॥ यद्दैत्यदेवमुनिभिर्मनसाप्यगम्यं यन्नेति नेति च वदन्न हि वेद वेदः ॥३९॥ श्रीगर्ग उवाच - एवं संप्रार्थितः कृष्णः कौरवैः शरणागतैः ॥ प्रीतः प्रत्याह तान् राजन्मेघनिर्हादया गिरा ॥४०॥ श्रीकृष्ण उवाच - आर्या शृणुत मद्वाक्यमहमागतवान् यतः ॥ युद्धं वारयितुं चात्र नारदेन प्रणोदितः ॥४१॥ न मन्यन्ते ममाज्ञां वै मत्पुत्राश्च निरंकुशाः ॥ दीर्घाणां च प्रकुर्वंति ह्यपराधं च दूषणम् ॥४२॥ यूयं धन्याश्च मान्याश्च मिलनार्थं समागताः ॥ मत्पुत्रैश्च कृतं यद्वै तत्सर्वं क्षन्तुमर्हथ ॥४३॥ उग्रसेनहयं वीराः कृपया च विमुच्यताम् ॥ पालनार्थं तु तस्यापि यूयं गच्छत गच्छत ॥४४॥ यादवाः कौरवा मित्राः कलहं तु परस्परम् ॥ प्रकर्तुं नैव चार्हन्ति पूर्वप्रेम विलोक्य च ॥४५॥ एवं ते कृष्णदेवेन मिष्टवाक्यैश्च तोषिताः ॥ तुरगं च ददुः प्रीताः पारिबर्हेण संयुतम् ॥४६॥ दत्वा तुरंगमं सर्वे कौरवाः खिन्नमानसाः ॥ स्वपुरं विविशू राजन्भीष्मो गन्तुं मनो दधे ॥४७॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे हस्तिनापुरविजयो नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - tadaiva vṛṣṇayaḥ sarve bhojavṛṣṇyaṃdhakādayaḥ || māthurā śūrasenādyāḥ samuttīrya yamasvasām ||1|| rajobhiśca nabho vyāptaṃ kurvaṃtaśca mahītalam || cālayaṃtaśca balino mahāsaṃgrāmakarkaśāḥ ||2|| vilokayaṃtasturagaṃ sarvataste mahābalāḥ || ājagmuścāniruddhādyāḥ śrīkṛṣṇādyā nṛpeśvara ||3|| vṛṣṇayastatra yuddhasya mahāghoṣaṃ bhayaṃkaram || śarāsanānāṃ ṭaṃkāraṃ śataghnīnāṃ ravaṃ tathā ||4|| śūrāṇāṃ garjanaṃ caiva śastrāṇāṃ caṭ‍caṭaṃ tathā || kolāhalaṃ ca hākāraṃ śrutvā te vismayaṃ yayuḥ ||5|| matvā te yuddhamāsīdvai yādavānāṃ ca kauravaiḥ || śaṃkitā aniruddhādyāḥ kṛṣṇādyā āyayurdrutam ||6|| śrīkṛṣṇamāgataṃ dṛṣṭvāniruddhādyaiḥ samanvitam || sasainyaṃ ca sahāyārthaṃ nemuḥ sāṃbādayo nṛpa ||7|| kṛṣṇe samāgate nedurbheryyaḥ śaṃkhāśca gomukhāḥ || puṣpavarṣaṃ jayārāvaṃ devāścakruśca yādavāḥ ||8|| dṛṣṭvāniruddhaṃ pradhane samāgataṃ hyakṣauhiṇībhiḥ śatabhiḥ samanvitam || pracālayaṃtaṃ vasudhāṃ mahābalaṃ vidudruvuste tu bhayācca kauravāḥ ||9|| pralayābdhisamaṃ sainyamaṃdhakānāṃ vilokya ca || bhītāśca dudruvurvaiśyā gehe gehe kṛtārgalāḥ ||10|| brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā vṛṣalāḥ strījanāstathā || duryodhanaṃ śapaṃtaśca rurudurnirgatā gṛhāt ||11|| tato vihāya mūrcchāṃ vai mṛdhe duḥśāsanāgrajaḥ || sadyaḥ supta ivottasthau yadusainyaṃ dadarśa ha ||12|| dṛṣṭvā bhayaṃkarāṃ senāṃ yādavānāṃ suyodhanaḥ || svapuraṃ śaṃkito bhūtvā pad‌bhyāṃ bhītastvaraṃ yayau ||13|| karṇabhīṣmakṛpadroṇabhūriduryodhanādayaḥ || sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭraṃ vai natvā sarvamavarṇayan ||14|| svānāṃ parājayaṃ śrutvā yādavānāṃ jayaṃ tathā || kṛṣṇasyāgamanaṃ caiva nṛpo viduramabravīt ||15|| dhṛtarāṣṭra uvāca - akṣauhiṇīśatayute vāsudeve samāgate || kupite'dya vayaṃ vīra kariṣyāmaśca kiṃ vada ||16|| nṛpasya vacanaṃ śrutvā prahasya viduro'bravīt || vidura uvāca - purā rāmeṇa caikena kupitena gajāhvayam ||17|| vikarṣitaṃ ca gaṃgāyāṃ tasya bhrātā hi cāgataḥ || hṛtkaṃjakośāddevakyāṃ jāto yaḥ sa harirnṛpa ||18|| yena vai saṃyuge rājankaṃsādyāḥ śakunādayaḥ || māritā bahavo daityā nirjitāśca nṛpāḥ surāḥ ||19|| tasmādyuddhasya samayo nāsti rājanvilokaya || kaurave śyāmakarṇaṃ tu kṛṣṇāya dātumarhasi ||20|| mābhūtkurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kalaho nāśakārakaḥ || evaṃ rājā bodhitastu vidureṇānujena vai ||21|| uvāca kauravānprājño deśakālocitaṃ vacaḥ || dhṛtarāṣṭra uvāca - gatvā kṛṣṇasya nikaṭe turagaṃ dātumarhatha ||22|| saṃmukhe devadevasya yuddhaṃ kartuṃ ca nārhatha || yādavānāṃ sahāyārthamāgataṃ kupitaṃ harim ||23|| yūyaṃ prasannaṃ kuruta gatvā tannikaṭaṃ śanaiḥ || kauraveṃdrasya vacanaṃ kauravāste niśamya ca ||24|| vividhānupacārāṃśca gaṃdhākṣatayutānkila || gṛhītvā divyavastrāṇi rat‍nāni vividhāni ca ||25|| vadaṃtaḥ puṇyanāmāni rāmakeśavayormudā || pad‌bhirviniryayuḥ sarve kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ bhayānvitāḥ ||26|| āgatānkauravāndṛṣṭvā yādavāḥ krodhapūritāḥ || nānāśastrāṇi jagṛhustatra yuddhāya vegataḥ ||27|| ūcustānkauravāḥ sarve vayaṃ yuddhāya nāgatāḥ || kariṣyāmaśca kṛṣṇasya darśanaṃ duḥkhanāśanam ||28|| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā yādavā vismayaṃ gatāḥ || kṛṣṇāya kathayāmāsuḥ kauravāṇāṃ viceṣṭitam ||29|| tataḥ kṛṣṇasya vacasā kauravānyadusattamāḥ || āhvayāmāsuste prītā niḥśastrānāgatānnṛpa ||30|| āhūtāste tu hariṇā gatvā śrīkṛṣṇasannidhau || lajjayāvāṅ‌mukhāḥ sarve praṇamyocuḥ pṛthakpṛthak ||31|| pūrvaṃ droṇa uvācātha kṛṣṇabhadra jagatpate || rakṣa māṃ kauravān rakṣa māyayā tava mohitān ||32|| kṛpācārya uvāca - majjanmanaḥ phalamidaṃ madhukaiṭabhāre matprārthanīyamadanugraha eṣa eva || tvad‌bhṛtyabhṛtyaparicārakabhṛtyabhṛtya bhṛtyasya bhṛtya iti māṃ smara lokanātha ||33|| karṇa uvāca - bhaktasyārthe dhanaṃ kṣīṇaṃ svadāragatayauvanam || svāmikārye gatāḥ prāṇā aṃte tiṣṭhaṃtu mādhava ||34|| bhūriruvāca - yācāmahe varada kiṃcidananyalabhyaṃ nātha prasīda sumukhī yadi divyadṛṣṭiḥ || asmābhiraṃjalirayaṃ vivaśairnibaddha eṣaiva me bhavatu deva bhavāṃtare'pi ||35|| duryodhana uvāca - jānāmi dharmaṃ na ca me pravṛtti- rjānāmi pāpaṃ na ca me nivṛttiḥ || kenāpi devena hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi ||36|| yaṃtrasya guṇadoṣeṇa kṣamyatāṃ madhusūdana || ahaṃ yantro bhavānyaṃtrī mama doṣo na dīyatām ||37|| bhīṣma uvāca - rāgāṃdhagopījanacuṃbitābhyāṃ yogīndrabhogīṃdraniveśitābhyām || ātāmrapaṃkeruhakomalābhyāṃ cābhyāṃ padābhyāmayañjalirme ||38|| vidura uvāca - āsteti vikrayakṛtāṃ sukṛtāni tāni ye brahmabālamiva tatparipālayaṃti || yaddaityadevamunibhirmanasāpyagamyaṃ yanneti neti ca vadanna hi veda vedaḥ ||39|| śrīgarga uvāca - evaṃ saṃprārthitaḥ kṛṣṇaḥ kauravaiḥ śaraṇāgataiḥ || prītaḥ pratyāha tān rājanmeghanirhādayā girā ||40|| śrīkṛṣṇa uvāca - āryā śṛṇuta madvākyamahamāgatavān yataḥ || yuddhaṃ vārayituṃ cātra nāradena praṇoditaḥ ||41|| na manyante mamājñāṃ vai matputrāśca niraṃkuśāḥ || dīrghāṇāṃ ca prakurvaṃti hyaparādhaṃ ca dūṣaṇam ||42|| yūyaṃ dhanyāśca mānyāśca milanārthaṃ samāgatāḥ || matputraiśca kṛtaṃ yadvai tatsarvaṃ kṣantumarhatha ||43|| ugrasenahayaṃ vīrāḥ kṛpayā ca vimucyatām || pālanārthaṃ tu tasyāpi yūyaṃ gacchata gacchata ||44|| yādavāḥ kauravā mitrāḥ kalahaṃ tu parasparam || prakartuṃ naiva cārhanti pūrvaprema vilokya ca ||45|| evaṃ te kṛṣṇadevena miṣṭavākyaiśca toṣitāḥ || turagaṃ ca daduḥ prītāḥ pāribarheṇa saṃyutam ||46|| datvā turaṃgamaṃ sarve kauravāḥ khinnamānasāḥ || svapuraṃ viviśū rājanbhīṣmo gantuṃ mano dadhe ||47|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe hastināpuravijayo nāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||50|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||