Chapter 7

अश्वमेधखण्डः - सप्तमोऽध्यायः उग्रसेनस्य अश्वमेधयज्ञोद्योगम् - गर्ग उवाच - देवर्षिश्चैकदा राजन्दृष्ट्वा रामं च केशवम् ॥ स्ववीणां वादयन्कृष्णगाथां गायन्समाययौ ॥१॥ ब्रह्मलोकात्सर्वलोकान्पश्यन्भास्करसन्निभः ॥ साकं तुंबरुणा पिंगजटाभारेण शोभितः ॥२॥ किंचिच्छ्यामो मृगाक्षश्च काश्मीरतिलकैर्वृतः ॥ पीतेन धौतवस्त्रेण तथा पीतांबरेण च ॥ रंगवल्लीमालया च व्रजस्त्रीचंदनेन च ॥ वृद्धः पंचदशाब्दैश्च मंडितः शुशुभे बहु ॥४॥ दृष्ट्वा तमागतं राजा शक्रसिंहासने स्थितः ॥ सुधर्मायां स चोत्थाय नत्वा सिंहासनं ददौ ॥५॥ तदंघ्री चावनिज्याथ कृत्वा पूजनमुत्तमम् ॥ तज्जलं मस्तके धृत्वा चोग्रसेनस्तमब्रवीत् ॥६॥ उग्रसेन उवाच - अद्य मे सफलं जन्म सफलं सदनं च मे ॥ अद्यमे सफलश्चात्मा देवर्षे तव दर्शनात् ॥७॥ नमस्तस्मै भगवते नारदाय महात्मने ॥ कामक्रोधविहीनाय ऋषीणां प्रवराय च ॥८॥ किमर्थमागतोऽसि त्वमाज्ञां कुरु ममोपरि ॥ निशम्य वचनं तस्य ऋषिर्निर्जरदर्शनः ॥९॥ उवाच नृपशार्दूलं मनसा नोदितो हरेः ॥ नारद उवाच - यादवेंद्र महाराज धन्यस्त्वं पृथिवीपते ॥१०॥ त्वद्‌भक्त्या कौ निवसति बलेन सह केशवः ॥ राजसूयः क्रतुवरः पुरा मद्वचनात्त्वया ॥११॥ कृतः श्रीकृष्णकृपया द्वारकायां सुखेन च ॥ येन त्रिलोके ते कीर्तिर्नृप विस्तारिता भुवि ॥१२॥ राजसूयाश्वमेधौ च कठिनौ मंडलेश्वरैः ॥ हरिभक्तस्य राजेन्द्र सुलभौ चक्रवर्तिनः ॥१३॥ द्वयोर्मध्ये कृतश्चैको राजसूयस्त्वया नृप ॥ तथा युधिष्ठिरेणापि कृतः कृष्णाज्ञया ततः ॥१४॥ द्वापरांते भारते तु हयमेधः क्रतूत्तमः ॥ न कृतः केन राज्ञापि मुक्तिदस्त्वघनाशनः ॥१५॥ द्विजहा विश्वहा गोघ्नो वाजिमेधेन शुद्ध्यति ॥ तस्माद्वरं च यज्ञानां हयमेधं वदंति हि ॥१६॥ निष्कारणं नृपश्रेष्ठ वाजिमेधं करोति यः ॥ व्रजेत्सुपर्णकेतोः स सदनं सिद्धदुर्लभम् ॥१७॥ इति देवर्षिवचनमुग्रसेनो निशम्य च ॥ हयमेधं यज्ञवरं कर्तुं चक्रे मतिं नृप ॥१८॥ तदैव सह रामेण कृष्णं वीक्ष्यागतं नृपः ॥ पूजयित्वाऽऽसने स्थाप्य साकं च ऋषिणाब्रवीत् ॥१९॥ उग्रसेन उवाच - देवदेव जगन्नाथ जगदीश जगन्मय ॥ वासुदेव त्रिलोकेश शृणुष्व वचमं मम ॥२०॥ मत्पुत्रेण च कंसेन बालकाश्च सहस्रशः ॥ विनापराधेन हरे मारिताश्च महासुरैः ॥२१॥ तस्य मुक्तिश्च गोविंदं कथं भवति पापिनः ॥ कस्मिँलोके गतः कंसो बालाघाती वदस्व मे ॥२२॥ तस्य पापेनाहमपि भीतोऽस्मि जगदीश्वर ॥ पुत्रस्य पापेन पिता नरके पतति ध्रुवम् ॥२३॥ पितुः पापेन पतति निरये हि तथा सुतः ॥ तस्माच्च किं कारिष्येऽहमुपायं वद माधव ॥२४॥ कथितं नारदेनाद्य तच्छृणुष्व जगत्पते ॥ विप्रहा विश्वहा गोघ्नो हयमेधेन शुध्यति ॥२५॥ तस्मिन् यज्ञे मनो मेऽस्ति यदि चाज्ञां प्रदास्यसि ॥ गर्ग उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा मुदा मदनमोहनः ॥२६॥ मनसि प्राह संपश्यन्धरां भारेण पीडिताम् ॥ अहो मया तु बहुशो धराभारोऽवतारितः ॥२७॥ तथापि सति कौ मध्ये सोऽश्वमेधेन नश्यति ॥ नाहं हनिष्ये शत्रून् वै स्वहस्तेन मृधांगणे ॥२८॥ इति प्रतिज्ञा तु कृता विदूरथवधे मया ॥ तस्माच्च प्रेषयिष्यामि स्वपुत्रान् यादवांस्तथा ॥२९॥ जेतुं वसुंधरां सर्वां हयमेधमिषेण च ॥ इति वार्तां वज्रनाभे विष्वक्सेनो विचार्य च ॥३०॥ सुधर्मायां च प्रहसन्नुग्रसेनमुवाच वै ॥ श्रीकृष्ण उवाच - मया हतो महाराज कंसो वैकुंठमंदिरम् ॥३१॥ गतो भूत्वा ममाकारः नित्यं वसति तत्र वै ॥ तथा त्वमपि राजेंद्र विपापो दर्शनान्मम ॥३२॥ तथापि हयमेधं त्वं यशोऽर्थे कुरु भूपते ॥ यज्ञेन ते महत्कीर्तिः पृथिव्यां च भविष्यति ॥३३॥ इति तत्कथितं श्रुत्वा कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ उवाच परमं वाक्यमुग्रसेनो मुदा नृप ॥३४॥ राजोवाच अद्य देव करिष्येऽ‍हमश्वमेधं क्रतूत्तमम् ॥ स भविष्यति शीघ्रं वै गोविंद कृपया तव ॥३५॥ हयमेधस्य च विधिं सर्वं मे ब्रूहि विस्तरात् ॥ इति श्रुत्वा च तद्वाक्यमवोचद्विष्टरश्रवाः ॥३६॥ हयमेधविधिं पृच्छ देवर्षिं नारदं प्रति ॥ स तवाग्रे च वदति सर्वज्ञाता यदूद्वह ॥३७॥ इति वाक्यं हरेः श्रुत्वा यदुराजो मुदान्वितः ॥ सभायां संस्थितं राजन्देवर्षिं निजगाद ह ॥३८॥ तुरंगः कीदृशो भाव्यः कतिसंख्या द्विजोत्तमाः ॥ दक्षिणा कीदृशी ब्रह्मन् वद मे कीदृशं व्रतम् ॥३९॥ उग्रसेनस्य वचनमाकर्ण्य देवदर्शनः ॥ स्मयमान इव प्राह प्रीत्या कृष्णं विलोकयन् ॥४०॥ श्रीनारद उवाच - चंद्रवर्णं रक्तमुखं पीतपुच्छं मनोहरम् ॥ सर्वांगसुंदरं दिव्यं श्यामकर्णं सुलोचनम् ॥४१॥ प्रवदंति महाराज यज्ञेऽस्मिन्हयमीदृशम् ॥ मधुमासे पूर्णिमायां मोच्योऽयं घोटको नृप ॥४२॥ महावीरैः पालनीयो वर्षमात्रं हयोत्तमः ॥ अश्वस्यागमनं यावद्‌भविष्यति स्वके पुरे ॥४३॥ निवसेद्धैर्यसंयुक्तस्तावत्कर्ता प्रयत्‍नतः ॥ यत्र यत्र पुरीषं च मूत्रं च कुरुते हयः ॥४४॥ कर्तव्यं हवनं विप्रैर्दातव्यं गोसहस्रकम् ॥ संलिख्य कांचनं पत्रं स्वनामबलचिह्नितम् ॥४५॥ हयस्य भाले बद्ध्वा च कथनीयमिदं वचः ॥ सर्वे शृणुत राजानो विमुक्तोऽस्ति हयो मया ॥४६॥ कश्चिद्‍भूयः श्यामकर्णं प्रतिगृह्णातु चेद्बलात् ॥ गृह्णाति यस्तं मानेन स जेतव्यो बलात्स्वयम् ॥४७॥ विप्रा विंशतिसाहस्रा यज्ञादौ कीर्तिता नृप ॥ वेदज्ञाः सर्वशास्त्रज्ञाः कुलीनाश्च तपस्विनः ॥४८॥ अत्र ते कथयिष्यामि समर्थस्त्वं शृणुष्व च ॥ वाजिमेधे महाराज विप्राणां दीर्घदक्षिणाम् ॥४९॥ तुरगाणां सहस्रं च गजानां शतमेव च ॥ द्विशतं स्यंदनानां च सहस्रं च गवां तथा ॥५०॥ विंशद्‌भारं सुवर्णानां प्रदातव्यं द्विजे द्विजे ॥ यज्ञस्यादौ तथा चांते ईदृशी दक्षिणा मता ॥५१॥ असिपत्रव्रतं कृत्वा ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ कौ पत्‍न्या सार्द्धमेकत्र कुर्याच्च शयनं नीशि ॥५२॥ वर्षमात्रं महाराज कर्तव्यं व्रतमीदृशम् ॥ दीनानां च प्रदातव्यमन्नं वा बहुशो धनम् ॥५३॥ विधिनानेन राजेंद्र क्रतुरेष भविष्यति ॥ असिपत्रव्रतयुतो बहुपुत्रफलप्रदः ॥५४॥ भीष्मं विना हि मदनं को विजेतुं भवेन्नरः ॥ तस्माद्‌भीता न कुर्वंति कठिनं चैनमद्‌भुतम् ॥५५॥ कामं प्रतिविजेतुं वै शक्तिस्ते विद्यते यदि ॥ कुरु गर्गं समाहूय यज्ञारंभं नृपोत्तम ॥५६॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधखंडे यज्ञोद्योगवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - saptamo'dhyāyaḥ ugrasenasya aśvamedhayajñodyogam - garga uvāca - devarṣiścaikadā rājandṛṣṭvā rāmaṃ ca keśavam || svavīṇāṃ vādayankṛṣṇagāthāṃ gāyansamāyayau ||1|| brahmalokātsarvalokānpaśyanbhāskarasannibhaḥ || sākaṃ tuṃbaruṇā piṃgajaṭābhāreṇa śobhitaḥ ||2|| kiṃcicchyāmo mṛgākṣaśca kāśmīratilakairvṛtaḥ || pītena dhautavastreṇa tathā pītāṃbareṇa ca || raṃgavallīmālayā ca vrajastrīcaṃdanena ca || vṛddhaḥ paṃcadaśābdaiśca maṃḍitaḥ śuśubhe bahu ||4|| dṛṣṭvā tamāgataṃ rājā śakrasiṃhāsane sthitaḥ || sudharmāyāṃ sa cotthāya natvā siṃhāsanaṃ dadau ||5|| tadaṃghrī cāvanijyātha kṛtvā pūjanamuttamam || tajjalaṃ mastake dhṛtvā cograsenastamabravīt ||6|| ugrasena uvāca - adya me saphalaṃ janma saphalaṃ sadanaṃ ca me || adyame saphalaścātmā devarṣe tava darśanāt ||7|| namastasmai bhagavate nāradāya mahātmane || kāmakrodhavihīnāya ṛṣīṇāṃ pravarāya ca ||8|| kimarthamāgato'si tvamājñāṃ kuru mamopari || niśamya vacanaṃ tasya ṛṣirnirjaradarśanaḥ ||9|| uvāca nṛpaśārdūlaṃ manasā nodito hareḥ || nārada uvāca - yādaveṃdra mahārāja dhanyastvaṃ pṛthivīpate ||10|| tvad‌bhaktyā kau nivasati balena saha keśavaḥ || rājasūyaḥ kratuvaraḥ purā madvacanāttvayā ||11|| kṛtaḥ śrīkṛṣṇakṛpayā dvārakāyāṃ sukhena ca || yena triloke te kīrtirnṛpa vistāritā bhuvi ||12|| rājasūyāśvamedhau ca kaṭhinau maṃḍaleśvaraiḥ || haribhaktasya rājendra sulabhau cakravartinaḥ ||13|| dvayormadhye kṛtaścaiko rājasūyastvayā nṛpa || tathā yudhiṣṭhireṇāpi kṛtaḥ kṛṣṇājñayā tataḥ ||14|| dvāparāṃte bhārate tu hayamedhaḥ kratūttamaḥ || na kṛtaḥ kena rājñāpi muktidastvaghanāśanaḥ ||15|| dvijahā viśvahā goghno vājimedhena śuddhyati || tasmādvaraṃ ca yajñānāṃ hayamedhaṃ vadaṃti hi ||16|| niṣkāraṇaṃ nṛpaśreṣṭha vājimedhaṃ karoti yaḥ || vrajetsuparṇaketoḥ sa sadanaṃ siddhadurlabham ||17|| iti devarṣivacanamugraseno niśamya ca || hayamedhaṃ yajñavaraṃ kartuṃ cakre matiṃ nṛpa ||18|| tadaiva saha rāmeṇa kṛṣṇaṃ vīkṣyāgataṃ nṛpaḥ || pūjayitvā''sane sthāpya sākaṃ ca ṛṣiṇābravīt ||19|| ugrasena uvāca - devadeva jagannātha jagadīśa jaganmaya || vāsudeva trilokeśa śṛṇuṣva vacamaṃ mama ||20|| matputreṇa ca kaṃsena bālakāśca sahasraśaḥ || vināparādhena hare māritāśca mahāsuraiḥ ||21|| tasya muktiśca goviṃdaṃ kathaṃ bhavati pāpinaḥ || kasmi~loke gataḥ kaṃso bālāghātī vadasva me ||22|| tasya pāpenāhamapi bhīto'smi jagadīśvara || putrasya pāpena pitā narake patati dhruvam ||23|| pituḥ pāpena patati niraye hi tathā sutaḥ || tasmācca kiṃ kāriṣye'hamupāyaṃ vada mādhava ||24|| kathitaṃ nāradenādya tacchṛṇuṣva jagatpate || viprahā viśvahā goghno hayamedhena śudhyati ||25|| tasmin yajñe mano me'sti yadi cājñāṃ pradāsyasi || garga uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā mudā madanamohanaḥ ||26|| manasi prāha saṃpaśyandharāṃ bhāreṇa pīḍitām || aho mayā tu bahuśo dharābhāro'vatāritaḥ ||27|| tathāpi sati kau madhye so'śvamedhena naśyati || nāhaṃ haniṣye śatrūn vai svahastena mṛdhāṃgaṇe ||28|| iti pratijñā tu kṛtā vidūrathavadhe mayā || tasmācca preṣayiṣyāmi svaputrān yādavāṃstathā ||29|| jetuṃ vasuṃdharāṃ sarvāṃ hayamedhamiṣeṇa ca || iti vārtāṃ vajranābhe viṣvakseno vicārya ca ||30|| sudharmāyāṃ ca prahasannugrasenamuvāca vai || śrīkṛṣṇa uvāca - mayā hato mahārāja kaṃso vaikuṃṭhamaṃdiram ||31|| gato bhūtvā mamākāraḥ nityaṃ vasati tatra vai || tathā tvamapi rājeṃdra vipāpo darśanānmama ||32|| tathāpi hayamedhaṃ tvaṃ yaśo'rthe kuru bhūpate || yajñena te mahatkīrtiḥ pṛthivyāṃ ca bhaviṣyati ||33|| iti tatkathitaṃ śrutvā kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ || uvāca paramaṃ vākyamugraseno mudā nṛpa ||34|| rājovāca adya deva kariṣye'‍hamaśvamedhaṃ kratūttamam || sa bhaviṣyati śīghraṃ vai goviṃda kṛpayā tava ||35|| hayamedhasya ca vidhiṃ sarvaṃ me brūhi vistarāt || iti śrutvā ca tadvākyamavocadviṣṭaraśravāḥ ||36|| hayamedhavidhiṃ pṛccha devarṣiṃ nāradaṃ prati || sa tavāgre ca vadati sarvajñātā yadūdvaha ||37|| iti vākyaṃ hareḥ śrutvā yadurājo mudānvitaḥ || sabhāyāṃ saṃsthitaṃ rājandevarṣiṃ nijagāda ha ||38|| turaṃgaḥ kīdṛśo bhāvyaḥ katisaṃkhyā dvijottamāḥ || dakṣiṇā kīdṛśī brahman vada me kīdṛśaṃ vratam ||39|| ugrasenasya vacanamākarṇya devadarśanaḥ || smayamāna iva prāha prītyā kṛṣṇaṃ vilokayan ||40|| śrīnārada uvāca - caṃdravarṇaṃ raktamukhaṃ pītapucchaṃ manoharam || sarvāṃgasuṃdaraṃ divyaṃ śyāmakarṇaṃ sulocanam ||41|| pravadaṃti mahārāja yajñe'sminhayamīdṛśam || madhumāse pūrṇimāyāṃ mocyo'yaṃ ghoṭako nṛpa ||42|| mahāvīraiḥ pālanīyo varṣamātraṃ hayottamaḥ || aśvasyāgamanaṃ yāvad‌bhaviṣyati svake pure ||43|| nivaseddhairyasaṃyuktastāvatkartā prayat‍nataḥ || yatra yatra purīṣaṃ ca mūtraṃ ca kurute hayaḥ ||44|| kartavyaṃ havanaṃ viprairdātavyaṃ gosahasrakam || saṃlikhya kāṃcanaṃ patraṃ svanāmabalacihnitam ||45|| hayasya bhāle baddhvā ca kathanīyamidaṃ vacaḥ || sarve śṛṇuta rājāno vimukto'sti hayo mayā ||46|| kaścid‍bhūyaḥ śyāmakarṇaṃ pratigṛhṇātu cedbalāt || gṛhṇāti yastaṃ mānena sa jetavyo balātsvayam ||47|| viprā viṃśatisāhasrā yajñādau kīrtitā nṛpa || vedajñāḥ sarvaśāstrajñāḥ kulīnāśca tapasvinaḥ ||48|| atra te kathayiṣyāmi samarthastvaṃ śṛṇuṣva ca || vājimedhe mahārāja viprāṇāṃ dīrghadakṣiṇām ||49|| turagāṇāṃ sahasraṃ ca gajānāṃ śatameva ca || dviśataṃ syaṃdanānāṃ ca sahasraṃ ca gavāṃ tathā ||50|| viṃśad‌bhāraṃ suvarṇānāṃ pradātavyaṃ dvije dvije || yajñasyādau tathā cāṃte īdṛśī dakṣiṇā matā ||51|| asipatravrataṃ kṛtvā brahmacaryasamanvitaḥ || kau pat‍nyā sārddhamekatra kuryācca śayanaṃ nīśi ||52|| varṣamātraṃ mahārāja kartavyaṃ vratamīdṛśam || dīnānāṃ ca pradātavyamannaṃ vā bahuśo dhanam ||53|| vidhinānena rājeṃdra kratureṣa bhaviṣyati || asipatravratayuto bahuputraphalapradaḥ ||54|| bhīṣmaṃ vinā hi madanaṃ ko vijetuṃ bhavennaraḥ || tasmād‌bhītā na kurvaṃti kaṭhinaṃ cainamad‌bhutam ||55|| kāmaṃ prativijetuṃ vai śaktiste vidyate yadi || kuru gargaṃ samāhūya yajñāraṃbhaṃ nṛpottama ||56|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhakhaṃḍe yajñodyogavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||