Chapter 16

श्रीनारद उवाच - राधा पत्रं संगृहीत्वा शिरो नेत्रे तथा च हृत् । निधाय वाचयित्वा तत् स्मृत्वा तत्पादपङ्कजम् ॥ १ ॥ अतिप्रेमातुरा राजन् मोचयित्वाऽश्रुसंततिम् । मूर्च्छामाप परां राधा यादवस्य प्रपश्यतः ॥ २ ॥ कुंकुमागुरुपाटीरद्रवैः पुष्परसैश्च सा । अर्चिता चामरांदोलैः पुनश्चैतन्यतां गता ॥ ३ ॥ वियोगसिन्धुसंमग्नां राधां कमललोचनाम् । वीक्ष्योद्धवस्तथा गोप्यो मुमुचुश्चाश्रुसंततिम् ॥ ४ ॥ तासामश्रुप्रवाहेण राजन् वृन्दावने वने । सद्यः कह्लारसंयुक्तो जातो लीलासरोवरः ॥ ५ ॥ दृष्ट्वा पीत्वा च सुस्नात्वा श्रुत्वा चेमां कथां नरः । कर्मबंधविनिर्मुक्तः श्रीकृष्णं प्राप्नुयान्नृप ॥ ६ ॥ अथोद्धवमुखाच्छ्रुत्वा श्रीकृष्णागमनं पुनः । पप्रच्छुः कुशलं सर्वं श्रीकृष्णस्य महात्मनः ॥ ७ ॥ श्रीराधोवाच - आनंददं श्रीव्रजराजनंदनं द्रक्ष्यामि कस्मिन्समये घनप्रभम् । घनं मयूरीव समुत्सुका भृशं चंद्रं चकोरीव तदीक्षणोत्सुका ॥ ८ ॥ कस्मिन्कुकाले विरहो बभूव मे येनैव कौ कल्पसमः क्षणः क्षणः । निशीथिनीयं द्विपरार्द्धहेलनं करोति गोविंदपदद्वयं विना ॥ ९ ॥ कच्चित्कदाचिद्‍व्रजमागमिष्यति करोति किं तत्र हरिर्वदाशु मे । अद्यैव यत्‍नेन धृताः किलासवः प्रसह्य निर्यांति मृषागिरातुराः ॥ १० ॥ दृष्ट्वा क्षणं त्वां मम हृच्च शीतलं जातं प्रसन्नास्मि समागते त्वयि । यथा प्रसन्ना जनकात्मजा पुरा लंकापुरं वायुसुते समागते ॥ ११ ॥ आशां विधाय निजमोहधनं विसृज्य विस्मृत्य वाक्यगदितं मथुरां गतो यः । तस्यापि पत्रलिखितं ह्यमृतं न मन्ये तं चानयस्व किल मंत्रविदां वरिष्ठ ॥ १२ ॥ उद्धव उवाच - गत्वा पुरीं तव परं विरहं निवेद्या- थार्घं विधाय निजनेत्रजलेन राधे । नीत्वा हरिं तव पुरः पुनरागतोऽस्मि मा शोकमद्य कुरु मे शपथस्त्वदंघ्रेः ॥ १३ ॥ श्रीनारद उवाच - अथ प्रसन्ना श्रीराधा चन्द्रकांतौ मणी शुभौ । रासरंगे चन्द्रदत्तौ उद्धवाय ददौ नृप ॥ १४ ॥ सहस्रदलपद्मे द्वे दत्ते चंद्रमसा पुरा । उद्धवाय ददौ राधा प्रसन्ना भक्तवत्सला ॥ १५ ॥ छत्रं सिंहासनं दिव्यं चामरे द्वे मनोहरे । श्रीकृष्णमनसोद्‍भूते ददौ तस्मै हरिप्रिया ॥ १६ ॥ ऐश्वर्यं ज्ञानसंपन्नं सर्वदेशिकदेशिकम् । कृष्णसंयोगकर्तृत्वं सदा तव भविष्यति ॥ १७ ॥ भक्तिं निर्गुणभावाढ्यां प्रेमलक्षणसंयुताम् । ज्ञानं विज्ञानसहितं वैराग्यं सा ददौ पुनः ॥ १८ ॥ शंखचूडा च हरिणाऽऽनीतं चूडामणिं शुभम् । चन्द्रानना ददौ तस्मै उद्धवाय विदेहराट् ॥ १९ ॥ तथा गोपीगणाः सर्वे भूषणानां चयं शुभम् । ददुः प्रसन्ना हे राजन्नुद्धवाय महात्मने ॥ २० ॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा वचश्चौपगवेः शुभार्थं सुखं गतायां किल राधिकायाम् । उचुस्तमाराद्‍व्रजगोपवध्वः सदःस्थितं कृष्णसखं पृथक् ताः ॥ २१ ॥ गोप्य ऊचुः - यच्च पत्रलिखितं वदाशु नः किंतु तच्च हरिणोक्तमद्‌भुतम् । त्वं परावरविदां हरेः सखा मंत्रवित्तमस्तदाकृतिर्महान् ॥ २२ ॥ उद्धव उवाच - यथा स्मरथ देवेशं तथा युष्मान् स्मरत्यसौ । अनुवेलं गोपवध्वः पश्यतो मे न संशयः ॥ २३ ॥ एकदा मां समाहूय स्मृत्वा युष्मान् रहस्करः । कथयामास संदेशं चित्तस्थं नंदनंदनः ॥ २४ ॥ श्रीभगवानुवाच - गुणेषु सक्तं किल बन्धनाय रक्तं मनः पुंसि च मुक्तये स्यात् । मनो द्वयोः कारणमाहुरारा- ज्जित्वाऽथ तत्कौ विचरेदसंगः ॥ २५ ॥ यदा स्वयं ब्रह्म परात्परं मा- मध्यात्मयोगेन विशारदेन । जानाति सर्वत्र गतं विवेकी तदा विजह्यान्मनसः कषायम् । यावद्धनो मध्यगतस्तदुत्थितः स्वकर्मरूपं न हि दृक् प्रपश्यति ॥ २६ ॥ स्थूलाच्च दूरेऽस्मि न तत्वतोंऽगना- स्तस्माद्धि योगं कुरुतात्र साधनम् । यत्सांख्यभावैः किल गम्यते पदं तद्योगभावैरपि गम्यते स्वतः ॥ २७ ॥

śrīnārada uvāca - rādhā patraṃ saṃgṛhītvā śiro netre tathā ca hṛt | nidhāya vācayitvā tat smṛtvā tatpādapaṅkajam || 1 || atipremāturā rājan mocayitvā'śrusaṃtatim | mūrcchāmāpa parāṃ rādhā yādavasya prapaśyataḥ || 2 || kuṃkumāgurupāṭīradravaiḥ puṣparasaiśca sā | arcitā cāmarāṃdolaiḥ punaścaitanyatāṃ gatā || 3 || viyogasindhusaṃmagnāṃ rādhāṃ kamalalocanām | vīkṣyoddhavastathā gopyo mumucuścāśrusaṃtatim || 4 || tāsāmaśrupravāheṇa rājan vṛndāvane vane | sadyaḥ kahlārasaṃyukto jāto līlāsarovaraḥ || 5 || dṛṣṭvā pītvā ca susnātvā śrutvā cemāṃ kathāṃ naraḥ | karmabaṃdhavinirmuktaḥ śrīkṛṣṇaṃ prāpnuyānnṛpa || 6 || athoddhavamukhācchrutvā śrīkṛṣṇāgamanaṃ punaḥ | papracchuḥ kuśalaṃ sarvaṃ śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ || 7 || śrīrādhovāca - ānaṃdadaṃ śrīvrajarājanaṃdanaṃ drakṣyāmi kasminsamaye ghanaprabham | ghanaṃ mayūrīva samutsukā bhṛśaṃ caṃdraṃ cakorīva tadīkṣaṇotsukā || 8 || kasminkukāle viraho babhūva me yenaiva kau kalpasamaḥ kṣaṇaḥ kṣaṇaḥ | niśīthinīyaṃ dviparārddhahelanaṃ karoti goviṃdapadadvayaṃ vinā || 9 || kaccitkadācid‍vrajamāgamiṣyati karoti kiṃ tatra harirvadāśu me | adyaiva yat‍nena dhṛtāḥ kilāsavaḥ prasahya niryāṃti mṛṣāgirāturāḥ || 10 || dṛṣṭvā kṣaṇaṃ tvāṃ mama hṛcca śītalaṃ jātaṃ prasannāsmi samāgate tvayi | yathā prasannā janakātmajā purā laṃkāpuraṃ vāyusute samāgate || 11 || āśāṃ vidhāya nijamohadhanaṃ visṛjya vismṛtya vākyagaditaṃ mathurāṃ gato yaḥ | tasyāpi patralikhitaṃ hyamṛtaṃ na manye taṃ cānayasva kila maṃtravidāṃ variṣṭha || 12 || uddhava uvāca - gatvā purīṃ tava paraṃ virahaṃ nivedyā- thārghaṃ vidhāya nijanetrajalena rādhe | nītvā hariṃ tava puraḥ punarāgato'smi mā śokamadya kuru me śapathastvadaṃghreḥ || 13 || śrīnārada uvāca - atha prasannā śrīrādhā candrakāṃtau maṇī śubhau | rāsaraṃge candradattau uddhavāya dadau nṛpa || 14 || sahasradalapadme dve datte caṃdramasā purā | uddhavāya dadau rādhā prasannā bhaktavatsalā || 15 || chatraṃ siṃhāsanaṃ divyaṃ cāmare dve manohare | śrīkṛṣṇamanasod‍bhūte dadau tasmai haripriyā || 16 || aiśvaryaṃ jñānasaṃpannaṃ sarvadeśikadeśikam | kṛṣṇasaṃyogakartṛtvaṃ sadā tava bhaviṣyati || 17 || bhaktiṃ nirguṇabhāvāḍhyāṃ premalakṣaṇasaṃyutām | jñānaṃ vijñānasahitaṃ vairāgyaṃ sā dadau punaḥ || 18 || śaṃkhacūḍā ca hariṇā''nītaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham | candrānanā dadau tasmai uddhavāya videharāṭ || 19 || tathā gopīgaṇāḥ sarve bhūṣaṇānāṃ cayaṃ śubham | daduḥ prasannā he rājannuddhavāya mahātmane || 20 || śrīnārada uvāca - śrutvā vacaścaupagaveḥ śubhārthaṃ sukhaṃ gatāyāṃ kila rādhikāyām | ucustamārād‍vrajagopavadhvaḥ sadaḥsthitaṃ kṛṣṇasakhaṃ pṛthak tāḥ || 21 || gopya ūcuḥ - yacca patralikhitaṃ vadāśu naḥ kiṃtu tacca hariṇoktamad‌bhutam | tvaṃ parāvaravidāṃ hareḥ sakhā maṃtravittamastadākṛtirmahān || 22 || uddhava uvāca - yathā smaratha deveśaṃ tathā yuṣmān smaratyasau | anuvelaṃ gopavadhvaḥ paśyato me na saṃśayaḥ || 23 || ekadā māṃ samāhūya smṛtvā yuṣmān rahaskaraḥ | kathayāmāsa saṃdeśaṃ cittasthaṃ naṃdanaṃdanaḥ || 24 || śrībhagavānuvāca - guṇeṣu saktaṃ kila bandhanāya raktaṃ manaḥ puṃsi ca muktaye syāt | mano dvayoḥ kāraṇamāhurārā- jjitvā'tha tatkau vicaredasaṃgaḥ || 25 || yadā svayaṃ brahma parātparaṃ mā- madhyātmayogena viśāradena | jānāti sarvatra gataṃ vivekī tadā vijahyānmanasaḥ kaṣāyam | yāvaddhano madhyagatastadutthitaḥ svakarmarūpaṃ na hi dṛk prapaśyati || 26 || sthūlācca dūre'smi na tatvatoṃ'ganā- stasmāddhi yogaṃ kurutātra sādhanam | yatsāṃkhyabhāvaiḥ kila gamyate padaṃ tadyogabhāvairapi gamyate svataḥ || 27 ||