Chapter 38

बहुलाश्व उवाच - हरिश्मश्र्वादिकान् भ्रातॄन् मृतान् ज्ञात्वा महासुरः ॥ शकुनिः किं चकाराग्रे वद तन्मुनिसत्तम ॥१॥ श्रीनारद उवाच - हरिश्मश्रौ हते राजन् शकुनिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ रणाङ्गणे प्राह दैत्यान् भ्रातृशोकपरिप्लुतः ॥२॥ शकुनिरुवाच - हे पौलोमकालकेयाः सर्वे शृणुतु मद्वचः ॥ अहो दैवबलं येन किन्न भुयाद्विपर्ययः ॥३॥ कालनाभेन मे भ्रात्रा समुद्रमथने यमः ॥ जितः पूर्वं सोऽपि दैवान्मनुष्यैरिह मारितः ॥४। शंबरः सूर्यजित्साक्षात्कार्ष्णिना शिशुना जितः ॥ उत्कचः शक्रजेतापि महाबल महाबलः ॥५॥ सोऽपि बालेन कृष्णेन मारितो नारदाच्छ्रुतम् ॥ समुद्रमथने पूर्वमसुराणां च पश्यताम् ॥६॥ वह्निर्जितो हि येनापि हृष्टः सोऽपि निपातितः ॥ यस्याग्रे वरुणः पूर्वं युद्धभीतः पलायितः ॥७॥ भूतसंतापनः सोऽपि मारितस्तुच्छविक्रमैः ॥ येन पूर्वं महायुद्धे विक्रमैस्तोषितः शिवः ॥८॥ स वृको वृष्णिभिस्तुच्छैर्मारितः सङ्गरेऽत्र वै ॥ महानाभेन मे भ्रात्रा दिवि वायुर्विनिर्जितः ॥९॥ मानुषैर्यादवैरत्र मारितः सोऽपि सांप्रतम् ॥ हा दैव येन स्वर्लोके जितः शक्रसुतो बली ॥१०॥ निपातितः सोऽपि चात्र हरिश्मश्रुश्च मानवैः ॥ तस्मादयादवीं पृथ्वीं करिष्ये शपथो मम ॥११॥ जरासंधेन शाल्वेन दन्तवक्त्रेण धीमता ॥ शिशुपालेन मित्रेण युष्माभिः सहितो ह्यहम् ॥१२॥ सुतलाच्च समाहूतै-र्दानवैश्चण्डविक्रमैः ॥ देवान् जेतुं गमिष्यामि बाणासुरसमन्वितः ॥१३॥ कार्ष्ण्यादीनुद्‌भटान्सर्वान्वृष्णीञ्जित्वा दुरात्मनः ॥ सस्त्रीकानमरान्बद्ध्वा क्षिपे मेरुगुहामुखे ॥१४॥ गोविप्रसुरसाधूंश्च छन्दांसि च तपस्विनः ॥ यज्ञं श्राद्धं तितिक्षूंश्च नानातीर्थकरान्पुनः ॥१५॥ हनिष्यामि न सन्देहश्चरिष्यामि सुखं ततः ॥ धन्यः कंसो महावीर्यो देवानां विजयी बली ॥१६॥ न विद्यते भूमितले मित्रं मे परमः सुहृत् ॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा शकुनिर्युद्धे दानवेंद्रो महाबलः ॥१७॥ आययौ सहसा दैत्यः प्रद्युम्नस्यापि संमुखे ॥ महाधनुः समादाय लक्षभारसमं दृढम् ॥१८॥ मयेन निर्मितं तज्ज्याटंकारं स चकार ह ॥ धनुष्टङ्कारशब्देन दिग्गजा बधिरीकृताः ॥१९॥ निपेतुर्गिरयोऽनेका विचेलुः सिंधवो नृप ॥ ननाद सर्वं ब्रह्माण्डं चकंपे मण्डलं भुवः ॥२०॥ वीरोपरि गता वीरा ज्याघोषेणातिविह्वलाः ॥ रणाद्विदुद्रुवुर्नागा उत्पतन्तो हया मृधे ॥२१॥ एवं पलायिताः सर्वे ह्यकस्माद्‌भयविह्वलाः ॥ तदा गदादयो वीरा आजग्मुः स्यंदने स्थिताः ॥२२॥ धनुष्टंकारयन्तस्ते महाबलपराक्रमाः ॥ शकुनिर्दशभीर्बाणै-र्विव्याधार्जुनमाहवे ॥२३॥ गांडीवी सरथस्तस्माच्चतुष्क्रोशे पपात ह ॥ गदं च बाणविंशत्या शकुनिर्युद्धदुर्मदः ॥२४॥ चिक्षेप सरथं राजन्नादयन् व्योममण्डलम् ॥ चत्वारिंशच्छरैर्वीरोऽनिरुद्धं धन्विनां वरम् ॥२५॥ विव्याध सरथं राजन्नादयन् व्योममण्डलम् ॥ साश्वो रथोऽनिरुद्धस्य षोडशक्रोशमास्थितः ॥२६॥ सांबं च शितबाणैश्च तताड शकुनिर्मृधे ॥ सांबोऽपि सरथो राजन्नंबरे समरांगणात् ॥२७॥ द्वात्रिंशद्योजनं मार्गं निपपात विदेहराट् ॥ कार्ष्णिं समागतं दृष्ट्वा शकुनिः क्रोधपूरितः ॥२८॥ सहसा बाणपटलैः संजघान रणांगणे ॥ प्रद्युम्नस्य रथो राजन्सम्भ्रमन्घटिकाद्वयम् ॥२९॥ शतक्रोशे पपातोर्व्यां कमण्डलुरिवाहतः ॥ सर्वे विसिस्मुः शकुनेर्बलं दृष्ट्वाथ यादवाः ॥३०॥ जघ्नुर्नानाविधैः शस्त्रैर्दैत्यमद्रिं यथा गजाः ॥ गदोऽर्जुनोऽनिरुद्धस्तु सांबो जांबवतीसुतः ॥३१॥ धनुष्टंकारयंतस्ते पुनर्युद्धं समागताः ॥ अथ कार्ष्णिर्महाबाहुर्वायुवेगे रथे स्थितः ॥३२॥ धनुष्टंकारयन् राजन् प्राप्तोऽभूद्‌रणमण्डले ॥ प्रलयार्णवसंघट्ट-भीमसंघर्षनादिनीम् ॥३३॥ धनुर्ज्यां शकुनेः कार्ष्णिश्चिच्छेद दशभिः शरैः ॥ सहस्रैश्च सहस्राश्वान् रथं च विशिखैः शतैः ॥३४॥ सारथिं बाणविंशत्या पातयामास भूतले ॥ ततो रथं समुत्थाप्य हयैरर्न्यैर्नियोजितम् ॥३५॥ अन्यसूतं रथे कृत्वा रथमारुह्य दैत्यराट् ॥ संदधे सिञ्जनीं राजन् कोदण्डे चंडविक्रमे ॥३६॥ शतं बाणान्समाकृष्य निषंगात्पृष्ठतो गतान् ॥ चापे निधाय कर्णांतमाकृष्य प्राह मन्मथम् ॥३७॥ शकुनिरुवाच - सर्वेषां घातयिष्यामि शत्रुमुख्यं मदोत्कटम् ॥ पश्चात्सेनां हनिष्यामि यदूनां स्वस्थतेजसाम् ॥३८॥ प्रद्युम्न उवाच - सदा वयः कालबलेन देहिनां प्रयाति छायेव सुखे मुहुर्मुहुः ॥ तथा च दुःखं च सुखं गतागतं घनावलिर्वायुबलेन खे यथा ॥३९॥ कृतां कृषिं सिंचति यां हि सर्वत- श्छिनत्ति दात्रेण यथा कृषीवलः ॥ तथा हि कालः स्वकृतां जनावलिं दुरत्ययः पाति गुणैर्विलुंपति ॥४०॥ इदं करिष्यामि करोमि भूयो ममेदमस्तीति तदेवमाब्रुवन् ॥ अहं सुखी दुःखयुतः सुहृज्जनो लोकस्त्वहंकारविमोहितोऽसुर ॥४१॥ धन्यस्त्वं राजशार्दूल मुनीन् वाग्भिर्विडंबयन् ॥ स्वभावो दुस्त्यजो नॄणां पृथग्भूतस्त्रिभिर्गुणैः ॥४२॥ श्रीनारद उवाच - एवं ब्रुवाणावन्योन्यं प्रद्युम्नशकुनी मृधे ॥ युयुधाते मैथिलेन्द्र शक्रवृत्राविव स्थितौ ॥४३॥ इति तौ धनुषो मुक्तान् विशिखान्सूर्यरश्मिवत् ॥ चिच्छेद कार्ष्णिर्बाणेन कुवाक्येनेव मित्रताम् ॥४४॥ लक्षभारमयीं गुर्वीं गृहीत्वा महतीं गदाम् ॥ जघान मूर्ध्नि प्रद्युम्नं शकुनिर्युद्धदुर्मदः ॥४५॥ प्रद्युम्नो भगवान्साक्षाद्‌गदया वज्रकल्पया ॥ काचपात्रं यथा दण्डस्तद्‌गदां शतधाऽकरोत् ॥४६॥ अथ दैत्यो रुषाविष्टस्त्रिशूलं च स्फुरद्रुचा ॥ प्रद्युम्नस्याहनन्मूर्ध्नि शब्दमुच्चैः समुच्चरन् ॥४७॥ त्रिशूलेन हरेः पुत्रस्त्रिशूलं शतधाच्छिनत् ॥ कुंतं तीक्ष्णं शकुनये प्राहिणोद्‌रुक्मिणीसुतः ॥४८॥ कुंतेन विद्धहृदयः किंचिद्व्याकुलमानसः ॥ परिघेण हरेः पुत्रं संतताड रणांगणे ॥४९॥ यमदण्डं ततो नीत्वा रुक्मिणीनंदनो बली ॥ चूर्णीचकार दैत्यस्य परिघं परमाद्‌भुतम् ॥५०॥ चंचलाश्वांश्च सहसा यमदण्डेन वेगतः ॥ सारथिं स्यन्दनं दिव्यं पातयामास भूतले ॥५१॥ सूते मृत्युं गते साश्वे चूर्णीभूते रथे नृप ॥ परिघे च महादैत्यः खड्गं जग्राह रोषतः ॥५२॥ प्रद्युम्नोऽपि महावीरो यमदण्डेन मैथिल ॥ द्विधा चकार तत्खड्गं पन्नगं गरुडो यथा ॥५३॥ यमदण्डेन तं दैत्यं स्कंधे कार्ष्णिस्तताड ह ॥ तस्याघातेन शकुनिः सद्यो मूर्च्छामवाप ह ॥५४॥ दैत्यसेनां विशेशाशु श्रीकृष्णः क्रोधमूर्च्छितः ॥ निपातयन् महावीरान्वनं वैश्वानरो यथा ॥५५॥ गजांस्तुरंगांश्च रथान्दैत्यांस्तानाततायिनः ॥ पातयामास यमवद्यमदण्डेन माधवः ॥५६॥ छिन्नपादाश्छिन्नमुखाश्छिन्नांगाश्छिन्नबाहवः ॥ द्वैतेया दनुजा युद्धे मूर्च्छिता निधनं गताः ॥५७॥ यमरूपधरं दृष्ट्वा प्रद्युम्नं भीमविक्रमम् ॥ त्यक्त्वा स्वं स्वं रणं केचिद्‍दुद्रुवस्ते दिशो दश ॥५८॥

bahulāśva uvāca - hariśmaśrvādikān bhrātṝn mṛtān jñātvā mahāsuraḥ || śakuniḥ kiṃ cakārāgre vada tanmunisattama ||1|| śrīnārada uvāca - hariśmaśrau hate rājan śakuniḥ krodhamūrcchitaḥ || raṇāṅgaṇe prāha daityān bhrātṛśokapariplutaḥ ||2|| śakuniruvāca - he paulomakālakeyāḥ sarve śṛṇutu madvacaḥ || aho daivabalaṃ yena kinna bhuyādviparyayaḥ ||3|| kālanābhena me bhrātrā samudramathane yamaḥ || jitaḥ pūrvaṃ so'pi daivānmanuṣyairiha māritaḥ ||4| śaṃbaraḥ sūryajitsākṣātkārṣṇinā śiśunā jitaḥ || utkacaḥ śakrajetāpi mahābala mahābalaḥ ||5|| so'pi bālena kṛṣṇena mārito nāradācchrutam || samudramathane pūrvamasurāṇāṃ ca paśyatām ||6|| vahnirjito hi yenāpi hṛṣṭaḥ so'pi nipātitaḥ || yasyāgre varuṇaḥ pūrvaṃ yuddhabhītaḥ palāyitaḥ ||7|| bhūtasaṃtāpanaḥ so'pi māritastucchavikramaiḥ || yena pūrvaṃ mahāyuddhe vikramaistoṣitaḥ śivaḥ ||8|| sa vṛko vṛṣṇibhistucchairmāritaḥ saṅgare'tra vai || mahānābhena me bhrātrā divi vāyurvinirjitaḥ ||9|| mānuṣairyādavairatra māritaḥ so'pi sāṃpratam || hā daiva yena svarloke jitaḥ śakrasuto balī ||10|| nipātitaḥ so'pi cātra hariśmaśruśca mānavaiḥ || tasmādayādavīṃ pṛthvīṃ kariṣye śapatho mama ||11|| jarāsaṃdhena śālvena dantavaktreṇa dhīmatā || śiśupālena mitreṇa yuṣmābhiḥ sahito hyaham ||12|| sutalācca samāhūtai-rdānavaiścaṇḍavikramaiḥ || devān jetuṃ gamiṣyāmi bāṇāsurasamanvitaḥ ||13|| kārṣṇyādīnud‌bhaṭānsarvānvṛṣṇīñjitvā durātmanaḥ || sastrīkānamarānbaddhvā kṣipe meruguhāmukhe ||14|| goviprasurasādhūṃśca chandāṃsi ca tapasvinaḥ || yajñaṃ śrāddhaṃ titikṣūṃśca nānātīrthakarānpunaḥ ||15|| haniṣyāmi na sandehaścariṣyāmi sukhaṃ tataḥ || dhanyaḥ kaṃso mahāvīryo devānāṃ vijayī balī ||16|| na vidyate bhūmitale mitraṃ me paramaḥ suhṛt || śrīnārada uvāca - ityuktvā śakuniryuddhe dānaveṃdro mahābalaḥ ||17|| āyayau sahasā daityaḥ pradyumnasyāpi saṃmukhe || mahādhanuḥ samādāya lakṣabhārasamaṃ dṛḍham ||18|| mayena nirmitaṃ tajjyāṭaṃkāraṃ sa cakāra ha || dhanuṣṭaṅkāraśabdena diggajā badhirīkṛtāḥ ||19|| nipeturgirayo'nekā viceluḥ siṃdhavo nṛpa || nanāda sarvaṃ brahmāṇḍaṃ cakaṃpe maṇḍalaṃ bhuvaḥ ||20|| vīropari gatā vīrā jyāghoṣeṇātivihvalāḥ || raṇādvidudruvurnāgā utpatanto hayā mṛdhe ||21|| evaṃ palāyitāḥ sarve hyakasmād‌bhayavihvalāḥ || tadā gadādayo vīrā ājagmuḥ syaṃdane sthitāḥ ||22|| dhanuṣṭaṃkārayantaste mahābalaparākramāḥ || śakunirdaśabhīrbāṇai-rvivyādhārjunamāhave ||23|| gāṃḍīvī sarathastasmāccatuṣkrośe papāta ha || gadaṃ ca bāṇaviṃśatyā śakuniryuddhadurmadaḥ ||24|| cikṣepa sarathaṃ rājannādayan vyomamaṇḍalam || catvāriṃśaccharairvīro'niruddhaṃ dhanvināṃ varam ||25|| vivyādha sarathaṃ rājannādayan vyomamaṇḍalam || sāśvo ratho'niruddhasya ṣoḍaśakrośamāsthitaḥ ||26|| sāṃbaṃ ca śitabāṇaiśca tatāḍa śakunirmṛdhe || sāṃbo'pi saratho rājannaṃbare samarāṃgaṇāt ||27|| dvātriṃśadyojanaṃ mārgaṃ nipapāta videharāṭ || kārṣṇiṃ samāgataṃ dṛṣṭvā śakuniḥ krodhapūritaḥ ||28|| sahasā bāṇapaṭalaiḥ saṃjaghāna raṇāṃgaṇe || pradyumnasya ratho rājansambhramanghaṭikādvayam ||29|| śatakrośe papātorvyāṃ kamaṇḍalurivāhataḥ || sarve visismuḥ śakunerbalaṃ dṛṣṭvātha yādavāḥ ||30|| jaghnurnānāvidhaiḥ śastrairdaityamadriṃ yathā gajāḥ || gado'rjuno'niruddhastu sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ ||31|| dhanuṣṭaṃkārayaṃtaste punaryuddhaṃ samāgatāḥ || atha kārṣṇirmahābāhurvāyuvege rathe sthitaḥ ||32|| dhanuṣṭaṃkārayan rājan prāpto'bhūd‌raṇamaṇḍale || pralayārṇavasaṃghaṭṭa-bhīmasaṃgharṣanādinīm ||33|| dhanurjyāṃ śakuneḥ kārṣṇiściccheda daśabhiḥ śaraiḥ || sahasraiśca sahasrāśvān rathaṃ ca viśikhaiḥ śataiḥ ||34|| sārathiṃ bāṇaviṃśatyā pātayāmāsa bhūtale || tato rathaṃ samutthāpya hayairarnyairniyojitam ||35|| anyasūtaṃ rathe kṛtvā rathamāruhya daityarāṭ || saṃdadhe siñjanīṃ rājan kodaṇḍe caṃḍavikrame ||36|| śataṃ bāṇānsamākṛṣya niṣaṃgātpṛṣṭhato gatān || cāpe nidhāya karṇāṃtamākṛṣya prāha manmatham ||37|| śakuniruvāca - sarveṣāṃ ghātayiṣyāmi śatrumukhyaṃ madotkaṭam || paścātsenāṃ haniṣyāmi yadūnāṃ svasthatejasām ||38|| pradyumna uvāca - sadā vayaḥ kālabalena dehināṃ prayāti chāyeva sukhe muhurmuhuḥ || tathā ca duḥkhaṃ ca sukhaṃ gatāgataṃ ghanāvalirvāyubalena khe yathā ||39|| kṛtāṃ kṛṣiṃ siṃcati yāṃ hi sarvata- śchinatti dātreṇa yathā kṛṣīvalaḥ || tathā hi kālaḥ svakṛtāṃ janāvaliṃ duratyayaḥ pāti guṇairviluṃpati ||40|| idaṃ kariṣyāmi karomi bhūyo mamedamastīti tadevamābruvan || ahaṃ sukhī duḥkhayutaḥ suhṛjjano lokastvahaṃkāravimohito'sura ||41|| dhanyastvaṃ rājaśārdūla munīn vāgbhirviḍaṃbayan || svabhāvo dustyajo nṝṇāṃ pṛthagbhūtastribhirguṇaiḥ ||42|| śrīnārada uvāca - evaṃ bruvāṇāvanyonyaṃ pradyumnaśakunī mṛdhe || yuyudhāte maithilendra śakravṛtrāviva sthitau ||43|| iti tau dhanuṣo muktān viśikhānsūryaraśmivat || ciccheda kārṣṇirbāṇena kuvākyeneva mitratām ||44|| lakṣabhāramayīṃ gurvīṃ gṛhītvā mahatīṃ gadām || jaghāna mūrdhni pradyumnaṃ śakuniryuddhadurmadaḥ ||45|| pradyumno bhagavānsākṣād‌gadayā vajrakalpayā || kācapātraṃ yathā daṇḍastad‌gadāṃ śatadhā'karot ||46|| atha daityo ruṣāviṣṭastriśūlaṃ ca sphuradrucā || pradyumnasyāhananmūrdhni śabdamuccaiḥ samuccaran ||47|| triśūlena hareḥ putrastriśūlaṃ śatadhācchinat || kuṃtaṃ tīkṣṇaṃ śakunaye prāhiṇod‌rukmiṇīsutaḥ ||48|| kuṃtena viddhahṛdayaḥ kiṃcidvyākulamānasaḥ || parigheṇa hareḥ putraṃ saṃtatāḍa raṇāṃgaṇe ||49|| yamadaṇḍaṃ tato nītvā rukmiṇīnaṃdano balī || cūrṇīcakāra daityasya parighaṃ paramād‌bhutam ||50|| caṃcalāśvāṃśca sahasā yamadaṇḍena vegataḥ || sārathiṃ syandanaṃ divyaṃ pātayāmāsa bhūtale ||51|| sūte mṛtyuṃ gate sāśve cūrṇībhūte rathe nṛpa || parighe ca mahādaityaḥ khaḍgaṃ jagrāha roṣataḥ ||52|| pradyumno'pi mahāvīro yamadaṇḍena maithila || dvidhā cakāra tatkhaḍgaṃ pannagaṃ garuḍo yathā ||53|| yamadaṇḍena taṃ daityaṃ skaṃdhe kārṣṇistatāḍa ha || tasyāghātena śakuniḥ sadyo mūrcchāmavāpa ha ||54|| daityasenāṃ viśeśāśu śrīkṛṣṇaḥ krodhamūrcchitaḥ || nipātayan mahāvīrānvanaṃ vaiśvānaro yathā ||55|| gajāṃsturaṃgāṃśca rathāndaityāṃstānātatāyinaḥ || pātayāmāsa yamavadyamadaṇḍena mādhavaḥ ||56|| chinnapādāśchinnamukhāśchinnāṃgāśchinnabāhavaḥ || dvaiteyā danujā yuddhe mūrcchitā nidhanaṃ gatāḥ ||57|| yamarūpadharaṃ dṛṣṭvā pradyumnaṃ bhīmavikramam || tyaktvā svaṃ svaṃ raṇaṃ kecid‍dudruvaste diśo daśa ||58||