Chapter 40

श्रीनारद उवाच - दैत्ये गतेऽथ शकुनौ भगवान्कमलेक्षणः ॥ कार्ष्ण्यादियादवान्सर्वा-नाहूयेत्थमुवाच ह ॥१॥ श्रीभगवानुवाच - दैत्योऽयं शकुनिः पूर्वं सुमेरोः पार्श्व उत्तरे ॥ चतुर्युगं वर्जितान्नस्तपसातोषयच्छिवम् ॥२॥ चतुर्युगे व्यतीते तु साक्षाद्देवो महेश्वरः ॥ प्रसन्नो दर्शनं दत्वा वरम् ब्रूहीत्युवाच ह ॥२॥ नत्वाथ शकुनिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः शनैः ॥ हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षः प्राह गद्‌गदया गिरा ॥४॥ मृतः सन्भूमिसंस्पर्शाद्‍भूयात्संजीवितः प्रभो ॥ आकाशे मे मृतिर्देव मा भूयाद्‌घटिकाद्वयम् ॥५॥ दैत्येनोक्तो हरः साक्षाद्दत्वा तस्मै वरद्वयम् ॥ पंजरस्थं शुकं दत्वा प्राह दैत्यं नताननम् ॥६॥ जीवकल्पं शुकं चैनं रक्ष दैत्य सदानघ ॥ अस्मिन्मृते च ज्ञातव्यं निधनं स्वं त्वयासुर ॥७॥ इति दत्त्वा वरं तस्मै रुद्रश्चांतरधीयत ॥ तस्मात्तस्य वधो दुर्गे भविष्यति शुके मृते ॥८॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा वीरसदसि भगवान्देवकीसुतः ॥ सुपर्णं शीघ्रमाहूय प्राह प्रहसिताननः ॥९॥ श्रीभगवानुवाच - शृणु तार्क्ष्य महाबुद्धे गच्छ चंद्रावतीं पुरीम् ॥ शतयोजनविस्तीर्णां दैत्यसेनासमाकुलाम् ॥१०॥ प्रासादैर्गगनस्पर्शै-र्हेमरत्‍नमनोहरैः ॥ विचित्रोपवनारामैः शोभितां दैत्यपुंगवैः ॥११॥ दुर्गे दुर्गे द्वारदेशे रक्षितां दैत्यपुंगवैः ॥ तां द्रष्टुं गरुडो राजन्सूक्ष्मरूपं दधार ह ॥१२॥ अलक्षितो दैत्यवृंदैः पश्यन्प्रासादतोलिकाः ॥ तेषूत्पतन्नुत्पतंश्च शकुनेर्मंदिरे गतः ॥१३॥ प्रेक्षञ्छुकं दैत्यजीवं क्षणं तत्र स्थितोऽभवत् ॥ युद्धार्थं दंशितं तत्र शकुनिं दैत्यपुंगवम् ॥१४॥ नानाशस्त्रधरं वीरं क्रोधपूरितमानसम् ॥ गृहीत्वा तं परिकरे प्राह राजन्मदालसा ॥१५॥ मदालसोवाच - राजन्सर्वेऽपि सुहृदोऽनुकूला भ्रातरस्तव ॥ मारिताः संगरे भर्त्तः प्रोद्‌भटा दैत्यपुंगवाः ॥१६॥ मा याहि योद्धुं यदुभिरागतो भगवान्हरिः ॥ देहि तस्मै बलिं सद्यो येन श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥१७॥ शकुनिरुवाच - हनिष्यामि यदून्सैन्यैर्मे हता भ्रातरो बलात् ॥ मृत्युर्मे नास्ति भूमध्ये शिवस्यापि वरेण मे ॥१८॥ उपद्वीपे चंद्रनाम्नि पतंगे पर्वते शुभे ॥ मे जीवरूपी तु शुको वर्तते सांप्रतं प्रिये ॥१९॥ शंखचूडेन सर्पेण रक्षितोऽहर्निशं शुकः ॥ एतत्कोऽपि न जानाति कथं मृत्युश्च मे भवेत् ॥२०॥ श्रीनारद उवाच - शुकवार्तां ततः श्रुत्वा गरुडो दिव्यवाहनः ॥ उपद्वीपं तु चंद्राख्यं गन्तुं तस्मान्मनो दधे ॥२१॥ उत्पतन् गरूडो वेगात्समुद्रस्य तटे गतः ॥ द्वीपं विचिन्वंश्चंद्राख्यमाकाशे विचरन् खगः ॥२२॥ शतयोजनविस्तीर्णे समुद्रे भीमनादिनि ॥ पक्षिराट् सिंहलं प्राप लतावृंदमनोहरम् ॥२३॥ तत्र पप्रच्छ गरुडः किं नामास्य जनान्प्रति ॥ सिंहलोऽयमिति श्रुत्वा गरुडः प्रोत्पतन् खगः ॥२४॥ लंका प्राप्तो महावेगात्त्रिकूटशिखरे नृप ॥ लङ्कां प्राप्य ततो वेगात्पांचजन्यं जगाम ह ॥२५॥ पांचजन्याब्धिनिकटे क्षुधितः पक्षिराड् बली ॥ प्रसह्य मीनान् जग्राह तीक्ष्णया तुंडया भृशम् ॥२६॥ तत्र चैको महान्नक्रो लंबितो योजनद्वयम् ॥ प्रचंडवेगो गरुडस्तीक्ष्णया तुंडया च तम् ॥२७॥ बलेन गरुडस्तस्य चकाराकर्षणं तटे ॥ तयोराकर्षणं राजन्मिथोऽभूद्‌घटिकाद्वयम् ॥२८॥ प्रचंडवेगो गरुडस्तीक्ष्णया तुंडया च तम् ॥ तताड पृष्ठे धृष्टांगं दंडेन यमराड्यथा ॥२९॥ नक्ररूपं विहायाशु सोऽभूद्विद्याधरो महान् ॥ नत्वा श्रीगरुडं साक्षात्प्राह प्रहसिताननः ॥३०॥ विद्याधर उवाच - अहं विद्याधरः पूर्वं नाम्ना वै हेमकुंडलः ॥ आकाशगंगायां स्नातुं गतो दिविजमंडले ॥३१॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वंतं ककुत्थं मुनिसत्तम् ॥ पादे गृहीत्वा हास्येन जलांतर्गतवानहम् ॥३२॥ मां शशाप ककुत्थोऽपि त्वं नक्रो भव दुर्मते ॥ मया प्रसादितः शीघ्रं प्रसन्नः सन् वरं ददौ ॥३३॥ तार्क्ष्यतुंडप्रहारेण नक्रत्वात्त्वं विमुच्यसे ॥ तस्य शापादद्य मुक्तः कृपया तव सुव्रत ॥३४॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा च गते स्वर्गे विद्याध्रे हेमकुंडले ॥ उड्डितो गरुडस्तस्मात्पक्षाभ्यां व्योममंडले ॥३५॥ हरिणाख्यं चोपद्वीपं प्राप्तवान् वेगतः खगः ॥ अपांतरतमास्तत्र करोति विपुलं तपः ॥३६॥ तस्याश्रमे खगेशस्य पक्षचंद्रं पपात ह ॥ तं दृष्ट्वा प्राह गरुडमपांतरतमा मुनिः ॥३७॥ पक्षं निधाय मे मूर्ध्नि गच्छ पक्षिन्यथासुखम् ॥ पक्षं नीत्वा गतस्तर्क्ष्यो धृत्वा तन्मस्तके च तम् ॥३८॥ तत्समानान्पक्षचन्द्राननेकान्स ददर्श ह ॥ प्राहातिविस्मितं तार्क्ष्यमपांतरमा मुनिः ॥३९॥ यदा यदा हि श्रीकृष्णावतारोऽभूत्तदा तदा ॥ पक्षोऽपि गरुडस्यात्र पतत्येकः सदा खग ॥४०॥ कल्पे कल्पे कृष्णचंद्रावतारः पक्षः पक्षो मूर्ध्नि मे सोऽपि सोऽपि ॥ आनंत्याद्वाऽऽद्यन्तवन्तं वदंति पक्षिन्मूर्ध्ना नौमि कृष्णाय तस्मै ॥४१॥ श्रीनारद उवाच - तच्छ्रुत्वा विस्मितस्तार्क्ष्यो नत्वा तं मुनिपुंगवम् ॥ द्वीपं रमणकं प्रागादुत्पतन् व्योममंडलात् ॥४२॥ सर्पेभ्योऽपि बलिं नीत्वा द्वीपमावर्तकं गतः ॥ तत्र दिव्ये सुधाकुंडे सुधां पीत्वा विराड्बली ॥४३॥ शुक्लद्वीपं तु संप्राप्तः प्रपच्छ द्वीपचंद्रभाक् ॥ मया प्रणोदितः पक्षी प्रययावुत्तरां दिशम् ॥४४॥ चन्द्रद्वीपं तु संप्राप्तः पर्वते पतगेश्वरः ॥ जलदुर्गं वह्निदुर्गं वैनतेयो ददर्श ह ॥४५॥ जलदुर्गं चंचुपटे सर्वं कृत्वा विराड्बली ॥ वह्निदुर्गं च तेनापि सांत्वयामास मैथिल ॥४६॥ दरीमुखे शयाना ये दैत्या लक्षं समुत्थिताः ॥ तैः सार्द्धं समभूद्युद्धं तार्क्ष्यस्य घटिकाद्वयम् ॥४७॥ कांश्चित्पादनखैर्युद्धे विददार खगेश्वरः । कांश्चिद्दैत्यान्स्वपक्षाभ्यां पातयामास भूतले ॥४८॥ कांश्चिच्चंचुपुटेनापि गृहीत्वा पक्षिराड्बली ॥ पातयित्वा गिरेः पृष्ठे चिक्षेप गगने बलात् ॥४९॥ केचिन्मृतास्तथा शेषा दुद्रुवुस्ते दिशो दश ॥ इत्थं दैत्यवधं कृत्वा दरीमध्ये गतः खगः ॥५०॥ चकार पादविक्षेपं शंखचूडोपरि स्फुरत् ॥ शंखचूडोऽपि गरुडं दृष्ट्वा सोऽतिप्रधर्षितः ॥५१॥ शुकं जले पंजरस्थं शीघ्रं त्यक्त्वा पलायितः ॥ चंचुदेशेन तं नीत्वा शुकं सद्यः सपंजरम् ॥५२॥ प्रोत्पतन्नंबरे राजन् युद्धे गन्तुं मनो दधे ॥ पलायितानां दैत्यानां तावत्कोलाहलो महान् ॥५३॥ शुको नीतः शुको नीतो वदतामंबरे नृप ॥ तच्छब्दो दिक्षु सैन्यानां गतशब्दस्तु शृण्वताम् ॥५४॥ दिवि भूमौ सर्वतोऽपि ब्रह्मांडेऽपि प्रपूरितः ॥ शुको नीत इति श्रुत्वा शकुनिः शंकितोऽसुरैः ॥५५॥ शूलं धृत्वा ततः सद्यश्चंद्रावत्यां समुत्थितः ॥ गरुडेन शुको नीतः श्रुत्वा क्रुद्धः समन्वयात् ॥५६॥ तच्छूलताडितस्तार्क्ष्यो न जहौ मुखतः शुकम् ॥ सप्तद्वीपान्सप्तसिंधून्निरीक्षन्स गतः खगः ॥५७॥ तमन्वधावद्दैत्येंद्रो दिक्षु दिक्षु नभोंतरे ॥ भ्रमन्नागांतको राजन्नाकाशे कोटियोजनम् ॥५८॥ दैत्यत्रिशूलक्षतभृन्न जहौ मुखतः शुकम् ॥ सपंजरः शुको राजन्नाकाशे लक्षयोजनम् ॥५९॥ पपातोपलवद्वेगात्सुमेरोर्गिरिमूर्द्धनि ॥ पंजरोऽगात्खगस्तत्र विशीर्णोऽभूद्व्यसुः शुकः ॥६०॥ गरुडोऽथ महायुद्धे कृष्णपार्श्वं समागतः ॥ दैत्यः खिन्नमना राजन्पुरीं चन्द्रावतीं ययौ ॥६१॥

śrīnārada uvāca - daitye gate'tha śakunau bhagavānkamalekṣaṇaḥ || kārṣṇyādiyādavānsarvā-nāhūyetthamuvāca ha ||1|| śrībhagavānuvāca - daityo'yaṃ śakuniḥ pūrvaṃ sumeroḥ pārśva uttare || caturyugaṃ varjitānnastapasātoṣayacchivam ||2|| caturyuge vyatīte tu sākṣāddevo maheśvaraḥ || prasanno darśanaṃ datvā varam brūhītyuvāca ha ||2|| natvātha śakunirdaityaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ śanaiḥ || hṛṣṭaromāśrupūrṇākṣaḥ prāha gad‌gadayā girā ||4|| mṛtaḥ sanbhūmisaṃsparśād‍bhūyātsaṃjīvitaḥ prabho || ākāśe me mṛtirdeva mā bhūyād‌ghaṭikādvayam ||5|| daityenokto haraḥ sākṣāddatvā tasmai varadvayam || paṃjarasthaṃ śukaṃ datvā prāha daityaṃ natānanam ||6|| jīvakalpaṃ śukaṃ cainaṃ rakṣa daitya sadānagha || asminmṛte ca jñātavyaṃ nidhanaṃ svaṃ tvayāsura ||7|| iti dattvā varaṃ tasmai rudraścāṃtaradhīyata || tasmāttasya vadho durge bhaviṣyati śuke mṛte ||8|| śrīnārada uvāca - ityuktvā vīrasadasi bhagavāndevakīsutaḥ || suparṇaṃ śīghramāhūya prāha prahasitānanaḥ ||9|| śrībhagavānuvāca - śṛṇu tārkṣya mahābuddhe gaccha caṃdrāvatīṃ purīm || śatayojanavistīrṇāṃ daityasenāsamākulām ||10|| prāsādairgaganasparśai-rhemarat‍namanoharaiḥ || vicitropavanārāmaiḥ śobhitāṃ daityapuṃgavaiḥ ||11|| durge durge dvāradeśe rakṣitāṃ daityapuṃgavaiḥ || tāṃ draṣṭuṃ garuḍo rājansūkṣmarūpaṃ dadhāra ha ||12|| alakṣito daityavṛṃdaiḥ paśyanprāsādatolikāḥ || teṣūtpatannutpataṃśca śakunermaṃdire gataḥ ||13|| prekṣañchukaṃ daityajīvaṃ kṣaṇaṃ tatra sthito'bhavat || yuddhārthaṃ daṃśitaṃ tatra śakuniṃ daityapuṃgavam ||14|| nānāśastradharaṃ vīraṃ krodhapūritamānasam || gṛhītvā taṃ parikare prāha rājanmadālasā ||15|| madālasovāca - rājansarve'pi suhṛdo'nukūlā bhrātarastava || māritāḥ saṃgare bharttaḥ prod‌bhaṭā daityapuṃgavāḥ ||16|| mā yāhi yoddhuṃ yadubhirāgato bhagavānhariḥ || dehi tasmai baliṃ sadyo yena śreyo hyavāpsyasi ||17|| śakuniruvāca - haniṣyāmi yadūnsainyairme hatā bhrātaro balāt || mṛtyurme nāsti bhūmadhye śivasyāpi vareṇa me ||18|| upadvīpe caṃdranāmni pataṃge parvate śubhe || me jīvarūpī tu śuko vartate sāṃprataṃ priye ||19|| śaṃkhacūḍena sarpeṇa rakṣito'harniśaṃ śukaḥ || etatko'pi na jānāti kathaṃ mṛtyuśca me bhavet ||20|| śrīnārada uvāca - śukavārtāṃ tataḥ śrutvā garuḍo divyavāhanaḥ || upadvīpaṃ tu caṃdrākhyaṃ gantuṃ tasmānmano dadhe ||21|| utpatan garūḍo vegātsamudrasya taṭe gataḥ || dvīpaṃ vicinvaṃścaṃdrākhyamākāśe vicaran khagaḥ ||22|| śatayojanavistīrṇe samudre bhīmanādini || pakṣirāṭ siṃhalaṃ prāpa latāvṛṃdamanoharam ||23|| tatra papraccha garuḍaḥ kiṃ nāmāsya janānprati || siṃhalo'yamiti śrutvā garuḍaḥ protpatan khagaḥ ||24|| laṃkā prāpto mahāvegāttrikūṭaśikhare nṛpa || laṅkāṃ prāpya tato vegātpāṃcajanyaṃ jagāma ha ||25|| pāṃcajanyābdhinikaṭe kṣudhitaḥ pakṣirāḍ balī || prasahya mīnān jagrāha tīkṣṇayā tuṃḍayā bhṛśam ||26|| tatra caiko mahānnakro laṃbito yojanadvayam || pracaṃḍavego garuḍastīkṣṇayā tuṃḍayā ca tam ||27|| balena garuḍastasya cakārākarṣaṇaṃ taṭe || tayorākarṣaṇaṃ rājanmitho'bhūd‌ghaṭikādvayam ||28|| pracaṃḍavego garuḍastīkṣṇayā tuṃḍayā ca tam || tatāḍa pṛṣṭhe dhṛṣṭāṃgaṃ daṃḍena yamarāḍyathā ||29|| nakrarūpaṃ vihāyāśu so'bhūdvidyādharo mahān || natvā śrīgaruḍaṃ sākṣātprāha prahasitānanaḥ ||30|| vidyādhara uvāca - ahaṃ vidyādharaḥ pūrvaṃ nāmnā vai hemakuṃḍalaḥ || ākāśagaṃgāyāṃ snātuṃ gato divijamaṃḍale ||31|| tatra snānaṃ prakurvaṃtaṃ kakutthaṃ munisattam || pāde gṛhītvā hāsyena jalāṃtargatavānaham ||32|| māṃ śaśāpa kakuttho'pi tvaṃ nakro bhava durmate || mayā prasāditaḥ śīghraṃ prasannaḥ san varaṃ dadau ||33|| tārkṣyatuṃḍaprahāreṇa nakratvāttvaṃ vimucyase || tasya śāpādadya muktaḥ kṛpayā tava suvrata ||34|| śrīnārada uvāca - ityuktvā ca gate svarge vidyādhre hemakuṃḍale || uḍḍito garuḍastasmātpakṣābhyāṃ vyomamaṃḍale ||35|| hariṇākhyaṃ copadvīpaṃ prāptavān vegataḥ khagaḥ || apāṃtaratamāstatra karoti vipulaṃ tapaḥ ||36|| tasyāśrame khageśasya pakṣacaṃdraṃ papāta ha || taṃ dṛṣṭvā prāha garuḍamapāṃtaratamā muniḥ ||37|| pakṣaṃ nidhāya me mūrdhni gaccha pakṣinyathāsukham || pakṣaṃ nītvā gatastarkṣyo dhṛtvā tanmastake ca tam ||38|| tatsamānānpakṣacandrānanekānsa dadarśa ha || prāhātivismitaṃ tārkṣyamapāṃtaramā muniḥ ||39|| yadā yadā hi śrīkṛṣṇāvatāro'bhūttadā tadā || pakṣo'pi garuḍasyātra patatyekaḥ sadā khaga ||40|| kalpe kalpe kṛṣṇacaṃdrāvatāraḥ pakṣaḥ pakṣo mūrdhni me so'pi so'pi || ānaṃtyādvā''dyantavantaṃ vadaṃti pakṣinmūrdhnā naumi kṛṣṇāya tasmai ||41|| śrīnārada uvāca - tacchrutvā vismitastārkṣyo natvā taṃ munipuṃgavam || dvīpaṃ ramaṇakaṃ prāgādutpatan vyomamaṃḍalāt ||42|| sarpebhyo'pi baliṃ nītvā dvīpamāvartakaṃ gataḥ || tatra divye sudhākuṃḍe sudhāṃ pītvā virāḍbalī ||43|| śukladvīpaṃ tu saṃprāptaḥ prapaccha dvīpacaṃdrabhāk || mayā praṇoditaḥ pakṣī prayayāvuttarāṃ diśam ||44|| candradvīpaṃ tu saṃprāptaḥ parvate patageśvaraḥ || jaladurgaṃ vahnidurgaṃ vainateyo dadarśa ha ||45|| jaladurgaṃ caṃcupaṭe sarvaṃ kṛtvā virāḍbalī || vahnidurgaṃ ca tenāpi sāṃtvayāmāsa maithila ||46|| darīmukhe śayānā ye daityā lakṣaṃ samutthitāḥ || taiḥ sārddhaṃ samabhūdyuddhaṃ tārkṣyasya ghaṭikādvayam ||47|| kāṃścitpādanakhairyuddhe vidadāra khageśvaraḥ | kāṃściddaityānsvapakṣābhyāṃ pātayāmāsa bhūtale ||48|| kāṃściccaṃcupuṭenāpi gṛhītvā pakṣirāḍbalī || pātayitvā gireḥ pṛṣṭhe cikṣepa gagane balāt ||49|| kecinmṛtāstathā śeṣā dudruvuste diśo daśa || itthaṃ daityavadhaṃ kṛtvā darīmadhye gataḥ khagaḥ ||50|| cakāra pādavikṣepaṃ śaṃkhacūḍopari sphurat || śaṃkhacūḍo'pi garuḍaṃ dṛṣṭvā so'tipradharṣitaḥ ||51|| śukaṃ jale paṃjarasthaṃ śīghraṃ tyaktvā palāyitaḥ || caṃcudeśena taṃ nītvā śukaṃ sadyaḥ sapaṃjaram ||52|| protpatannaṃbare rājan yuddhe gantuṃ mano dadhe || palāyitānāṃ daityānāṃ tāvatkolāhalo mahān ||53|| śuko nītaḥ śuko nīto vadatāmaṃbare nṛpa || tacchabdo dikṣu sainyānāṃ gataśabdastu śṛṇvatām ||54|| divi bhūmau sarvato'pi brahmāṃḍe'pi prapūritaḥ || śuko nīta iti śrutvā śakuniḥ śaṃkito'suraiḥ ||55|| śūlaṃ dhṛtvā tataḥ sadyaścaṃdrāvatyāṃ samutthitaḥ || garuḍena śuko nītaḥ śrutvā kruddhaḥ samanvayāt ||56|| tacchūlatāḍitastārkṣyo na jahau mukhataḥ śukam || saptadvīpānsaptasiṃdhūnnirīkṣansa gataḥ khagaḥ ||57|| tamanvadhāvaddaityeṃdro dikṣu dikṣu nabhoṃtare || bhramannāgāṃtako rājannākāśe koṭiyojanam ||58|| daityatriśūlakṣatabhṛnna jahau mukhataḥ śukam || sapaṃjaraḥ śuko rājannākāśe lakṣayojanam ||59|| papātopalavadvegātsumerorgirimūrddhani || paṃjaro'gātkhagastatra viśīrṇo'bhūdvyasuḥ śukaḥ ||60|| garuḍo'tha mahāyuddhe kṛṣṇapārśvaṃ samāgataḥ || daityaḥ khinnamanā rājanpurīṃ candrāvatīṃ yayau ||61||