Chapter 40

गर्ग उवाच - मुक्तस्तुरंगः कृष्णेन पत्रचामरभूषितः ॥ प्रययौ स बहून्देशान्नेत्राभ्यां च विलोकयन् ॥१॥ बल्वलं निर्जितं श्रुत्वा नानादेशाधिपा नृपाः ॥ हयं न जगृहुः प्राप्तं श्रीकृष्णस्य भयान्नृप ॥२॥ इत्थं व्रजन्भारते वै यदुवीरतुरंगमः ॥ एकमासेन राजेंद्र प्राप्तोऽभूद्‌व्रजमण्डले ॥३॥ ततः कृष्णां समुत्तीर्य दृष्ट्वा वृन्दावनं वनम् ॥ तमालस्य तले राजन्स्थितोऽभूद्धयसत्तमः ॥४॥ दूर्वां चरंतं तुरगं विलोक्य विहाय गास्ते किल गोपबालाः ॥ समाययुस्ते नृप कौतुकेन हयस्य पार्श्वे करताडनैश्च ॥५॥ इति पश्यत्सु सर्वेषु श्रीदामा गोपनायकः ॥ जग्राह लीलया राजञ्चरंतं चंचलं हयम् ॥६॥ गोपाशेन हयं बद्ध्वा गले गोपैः समन्वितः ॥ केनोत्सृष्टो वदन्वाक्यं नन्दस्य निकटं ययौ ॥७॥ आगतं वाजिनं दृष्ट्वा नन्दोऽपि हर्षपूरितः ॥ तत्पत्रं वाचयित्वाऽऽह सर्वान्गद्‌गदया गिरा ॥८॥ उग्रसेनहयश्चैष पुरे मम समागतः ॥ पालितो ह्यनिरुद्धेन मत्पौत्रेण सर्वतः ॥९॥ गृह्णामि यज्ञतुरगं मित्राणां मिलनाय च ॥ ततः प्रपौत्रं पश्यामि कृष्णाकारं प्रियंकरम् ॥१०॥ इत्युक्त्वा नन्दराजस्तु द्र्ष्टुं गोपैः समन्वितः ॥ कथयित्वा यशोदाग्रेऽभिप्रायं निर्ययौ पुरात् ॥११॥ तदैव यादवाः सर्वे भोजवृष्ण्यंधकादयः ॥ हयस्य पृष्ठतो लग्नास्तत्राजग्मुर्नृपेश्वर ॥१२॥ विलोकयंतो नयपालतीर्थे तथा च मार्गे मिथिलामयोध्याम् ॥ बर्हिष्मतीं चैव हि कान्यकुब्जं सांकर्षणं गोकुलमेव राजन् ॥१३॥ मार्तंडकन्यां मथुरां पुरीं च विराजते यत्र तु केशवश्च ॥ वृंदावने नन्दपुरे नृपेंद्र समागताः कृष्णयुताश्च सर्वे ॥१४॥ नन्दग्रामं तत्र दृष्ट्वा रथस्थो नन्दनंदनः ॥ सर्वेषामग्रतो भूत्वा ह्याययौ यादवैर्वृतः ॥१५॥ ददर्श तत्र पुरतो गोपालैः पितरं हरिः ॥ संस्थितं तु पुरस्कृत्य वारणेन्द्रमलंकृतम् ॥१६॥ वादित्रैः शंखशब्दैश्च जयशब्दैर्नृपेश्वर ॥ पुष्पालंकारकलशलाजाद्यैः परिभूषितम् ॥१७॥ ततश्च यादवाः सर्वे नेमुर्नंदं निरीक्ष्य च ॥ हर्षाश्रुविप्लुता राजन्नुद्धवाद्याश्च तत्र वै ॥१८॥ तदैव नन्दराजस्य दक्षिणांगमथास्फुरत् ॥ उवाच दृष्ट्वा मनसि ह्युत्तमं शकुनं नृप ॥१९॥ अद्य पश्यामि नेत्राभ्यां कृष्णं किं प्रियवादिनम् ॥ यस्मान्ममाक्षिः स्फुरति दक्षिणश्च प्रियंकरः ॥ २०॥ मन्नेत्रगोचरः कृष्णो यदा भूयात्तदा ह्यह्यम् ॥ गवां लक्षं प्रदास्यामि ब्राह्मणेभ्यो ह्यलंकृतम् ॥२१॥ इत्युक्त्वा वचनं नंदो विरराम यदा नृप ॥ तदाशृणोत्स्वपुत्रस्यागमनं व्रजवासिभिः ॥२२॥ श्रीकृष्णागमनं श्रुत्वा नन्दो विरहविप्लुतः ॥ पश्यन्हरिं च सर्वेषां विचचार रुदन्निव ॥२३॥ वदन्कृष्णेति कृष्णेति गिरा गद्‌गदया भृशम् ॥ हे कृष्णचन्द्र क्व गतो दुःखितं मां न पश्यसि ॥२४॥ ततो निरीक्ष्य पितरं श्रीकृष्णः पितृवत्सलः ॥ अवप्लुत्य रथात्तूर्णं पपात चरणौ पितुः ॥२५॥ श्रीनन्दराजस्तनयं समुत्थाप्य चिरागतम् ॥ स्नापयामास सलिलैः कृत्वा वक्षसि नेत्रयोः ॥२६॥ अक्षिभ्यां कृष्णचन्द्रस्तु मुमोचाश्रु घृणातुरः ॥ श्रीदामादीन्सखीन्दृष्ट्वा पश्चात्प्रेमपरिप्लुतः ॥२७॥ पृथक्पृथक्परिरेभे कृष्णप्रेमपरिप्लुप्तः ॥ भक्तानां कोऽस्ति माहात्म्यमहो वक्तुं धरातले ॥२८॥ नन्दाद्या रुरुदुर्गोपाः श्रीकृष्णाद्याश्च यादवाः ॥ प्रवक्तुं न समर्थास्ते सर्वे विरहविक्लवाः ॥२९॥ अश्रुपूर्णमुखः कृष्णो गोपान्गद्‌गदया गिरा ॥ सर्वानाश्वासयामास प्रेमानंदसमाकुलान् ॥३०॥ परिपूर्णतमं साक्षाच्छ्रीकृष्णं जगदीश्वरम् ॥ तादृशं ददृशुः सर्वे यादृशो मथुरां गतः ॥३१॥ नवीननीरदश्यामं किशोरवयसं शिशुम् ॥ शरत्प्रभातकमलकांतिमोचनलोचनम् ॥३२॥ शरत्पूर्णेंन्दुशोभाढ्यं शोभास्वाच्छादनाननम् ॥ कोटिमन्मथलावण्यं लीलानंदितसुन्दरम् ॥३३॥ सस्मितं मुरलीहस्तं द्विभुजं ह्यतिसुन्दरम् ॥ तडिद्वस्त्रधरं देवं मत्स्यकुण्डलिनं हरिम् ॥३४॥ चन्दनोक्षितसर्वांगम् कौस्तुभेन विराजितम् ॥ आजानुमालतीमालावनमालाविभूषितम् ॥३५॥ मयूरपिच्छचूडं च सद्‌रत्‍नमुकुटोज्ज्वलम् ॥ पक्वबिंबाधरोष्ठं च नासिकोन्नतशोभनम् ॥३६॥ एवं कृष्णस्य राजेन्द्र रूपं नैत्रैर्व्रजौकसः ॥ पपुरानन्दसंमग्नाः पीयूषं मानवा इव ॥३७॥ अनिरुद्धं ततो नन्दः सांबादींश्चैव यादवान् ॥ आशिषं प्रददौ राजन्प्रीतः प्रेमपरिप्लुतः ॥३८॥ ततः सर्वैश्च यदुभिः पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ विवेश स्वपुरं नन्दो गतदुःखो महामतिः ॥३९॥ अवप्लुत्य रथात्कृष्णः सांबाद्यैः परिभूषितः ॥ त्वरं स्वमातुर्भवनमानंदं प्रददन्ययौ ॥४०॥ दृष्ट्वा स्वमातरं कृष्णो गृहद्वारे समागताम् ॥ रुदतीं बाष्पकण्ठी तां ननाम प्ररुदन्हरिः ॥४१॥ यशोदा तस्य जननी स्वप्राणेभ्यः प्रियं सुतम् ॥ उपगूह्य ददौ तस्मै गिरा गद्‌गदयाऽऽशिषः ॥४२॥ नन्दस्तथोपनंदश्च तथा षड्‌वृषभानवः ॥ वृषभानुवरश्चैव ह्येते द्रष्टुं समाययुः ॥४३॥ तत्रागतानां गोपानां श्रीकृष्णो यादवैर्वृतः ॥ यथाविध्युपसंगम्य सर्वेषां मानमादधे ॥४४॥ ते तु कृष्णस्य कुशलं पप्रच्छुर्मुदिताननाः ॥ तेषां कृष्णस्तु भगवान्पप्रच्छ कुशलं परम् ॥४५॥ ततश्च यमुनातीरे वृंदारण्ये नृपेश्वर ॥ बभूवुः शिबिराः सर्वेऽनिरुद्धस्य महात्मनः ॥४६॥ शिबिरेष्वनिरुद्धाद्या सांबाद्याश्चोद्धवादयः ॥ निवासं चक्रिरे कृष्णः स्थितोऽभून्नंदपत्तने ॥४७॥ आगतेभ्यश्च सर्वेभ्यो नंदः कृष्णेन संयुतः ॥ भोजनं प्रददौ राजन्पशुभ्यश्च तृणानि च ॥४८॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे व्रजप्रवेशो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४०॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - muktasturaṃgaḥ kṛṣṇena patracāmarabhūṣitaḥ || prayayau sa bahūndeśānnetrābhyāṃ ca vilokayan ||1|| balvalaṃ nirjitaṃ śrutvā nānādeśādhipā nṛpāḥ || hayaṃ na jagṛhuḥ prāptaṃ śrīkṛṣṇasya bhayānnṛpa ||2|| itthaṃ vrajanbhārate vai yaduvīraturaṃgamaḥ || ekamāsena rājeṃdra prāpto'bhūd‌vrajamaṇḍale ||3|| tataḥ kṛṣṇāṃ samuttīrya dṛṣṭvā vṛndāvanaṃ vanam || tamālasya tale rājansthito'bhūddhayasattamaḥ ||4|| dūrvāṃ caraṃtaṃ turagaṃ vilokya vihāya gāste kila gopabālāḥ || samāyayuste nṛpa kautukena hayasya pārśve karatāḍanaiśca ||5|| iti paśyatsu sarveṣu śrīdāmā gopanāyakaḥ || jagrāha līlayā rājañcaraṃtaṃ caṃcalaṃ hayam ||6|| gopāśena hayaṃ baddhvā gale gopaiḥ samanvitaḥ || kenotsṛṣṭo vadanvākyaṃ nandasya nikaṭaṃ yayau ||7|| āgataṃ vājinaṃ dṛṣṭvā nando'pi harṣapūritaḥ || tatpatraṃ vācayitvā''ha sarvāngad‌gadayā girā ||8|| ugrasenahayaścaiṣa pure mama samāgataḥ || pālito hyaniruddhena matpautreṇa sarvataḥ ||9|| gṛhṇāmi yajñaturagaṃ mitrāṇāṃ milanāya ca || tataḥ prapautraṃ paśyāmi kṛṣṇākāraṃ priyaṃkaram ||10|| ityuktvā nandarājastu drṣṭuṃ gopaiḥ samanvitaḥ || kathayitvā yaśodāgre'bhiprāyaṃ niryayau purāt ||11|| tadaiva yādavāḥ sarve bhojavṛṣṇyaṃdhakādayaḥ || hayasya pṛṣṭhato lagnāstatrājagmurnṛpeśvara ||12|| vilokayaṃto nayapālatīrthe tathā ca mārge mithilāmayodhyām || barhiṣmatīṃ caiva hi kānyakubjaṃ sāṃkarṣaṇaṃ gokulameva rājan ||13|| mārtaṃḍakanyāṃ mathurāṃ purīṃ ca virājate yatra tu keśavaśca || vṛṃdāvane nandapure nṛpeṃdra samāgatāḥ kṛṣṇayutāśca sarve ||14|| nandagrāmaṃ tatra dṛṣṭvā rathastho nandanaṃdanaḥ || sarveṣāmagrato bhūtvā hyāyayau yādavairvṛtaḥ ||15|| dadarśa tatra purato gopālaiḥ pitaraṃ hariḥ || saṃsthitaṃ tu puraskṛtya vāraṇendramalaṃkṛtam ||16|| vāditraiḥ śaṃkhaśabdaiśca jayaśabdairnṛpeśvara || puṣpālaṃkārakalaśalājādyaiḥ paribhūṣitam ||17|| tataśca yādavāḥ sarve nemurnaṃdaṃ nirīkṣya ca || harṣāśruviplutā rājannuddhavādyāśca tatra vai ||18|| tadaiva nandarājasya dakṣiṇāṃgamathāsphurat || uvāca dṛṣṭvā manasi hyuttamaṃ śakunaṃ nṛpa ||19|| adya paśyāmi netrābhyāṃ kṛṣṇaṃ kiṃ priyavādinam || yasmānmamākṣiḥ sphurati dakṣiṇaśca priyaṃkaraḥ || 20|| mannetragocaraḥ kṛṣṇo yadā bhūyāttadā hyahyam || gavāṃ lakṣaṃ pradāsyāmi brāhmaṇebhyo hyalaṃkṛtam ||21|| ityuktvā vacanaṃ naṃdo virarāma yadā nṛpa || tadāśṛṇotsvaputrasyāgamanaṃ vrajavāsibhiḥ ||22|| śrīkṛṣṇāgamanaṃ śrutvā nando virahaviplutaḥ || paśyanhariṃ ca sarveṣāṃ vicacāra rudanniva ||23|| vadankṛṣṇeti kṛṣṇeti girā gad‌gadayā bhṛśam || he kṛṣṇacandra kva gato duḥkhitaṃ māṃ na paśyasi ||24|| tato nirīkṣya pitaraṃ śrīkṛṣṇaḥ pitṛvatsalaḥ || avaplutya rathāttūrṇaṃ papāta caraṇau pituḥ ||25|| śrīnandarājastanayaṃ samutthāpya cirāgatam || snāpayāmāsa salilaiḥ kṛtvā vakṣasi netrayoḥ ||26|| akṣibhyāṃ kṛṣṇacandrastu mumocāśru ghṛṇāturaḥ || śrīdāmādīnsakhīndṛṣṭvā paścātpremapariplutaḥ ||27|| pṛthakpṛthakparirebhe kṛṣṇapremaparipluptaḥ || bhaktānāṃ ko'sti māhātmyamaho vaktuṃ dharātale ||28|| nandādyā rurudurgopāḥ śrīkṛṣṇādyāśca yādavāḥ || pravaktuṃ na samarthāste sarve virahaviklavāḥ ||29|| aśrupūrṇamukhaḥ kṛṣṇo gopāngad‌gadayā girā || sarvānāśvāsayāmāsa premānaṃdasamākulān ||30|| paripūrṇatamaṃ sākṣācchrīkṛṣṇaṃ jagadīśvaram || tādṛśaṃ dadṛśuḥ sarve yādṛśo mathurāṃ gataḥ ||31|| navīnanīradaśyāmaṃ kiśoravayasaṃ śiśum || śaratprabhātakamalakāṃtimocanalocanam ||32|| śaratpūrṇeṃnduśobhāḍhyaṃ śobhāsvācchādanānanam || koṭimanmathalāvaṇyaṃ līlānaṃditasundaram ||33|| sasmitaṃ muralīhastaṃ dvibhujaṃ hyatisundaram || taḍidvastradharaṃ devaṃ matsyakuṇḍalinaṃ harim ||34|| candanokṣitasarvāṃgam kaustubhena virājitam || ājānumālatīmālāvanamālāvibhūṣitam ||35|| mayūrapicchacūḍaṃ ca sad‌rat‍namukuṭojjvalam || pakvabiṃbādharoṣṭhaṃ ca nāsikonnataśobhanam ||36|| evaṃ kṛṣṇasya rājendra rūpaṃ naitrairvrajaukasaḥ || papurānandasaṃmagnāḥ pīyūṣaṃ mānavā iva ||37|| aniruddhaṃ tato nandaḥ sāṃbādīṃścaiva yādavān || āśiṣaṃ pradadau rājanprītaḥ premapariplutaḥ ||38|| tataḥ sarvaiśca yadubhiḥ putrapautrasamanvitaḥ || viveśa svapuraṃ nando gataduḥkho mahāmatiḥ ||39|| avaplutya rathātkṛṣṇaḥ sāṃbādyaiḥ paribhūṣitaḥ || tvaraṃ svamāturbhavanamānaṃdaṃ pradadanyayau ||40|| dṛṣṭvā svamātaraṃ kṛṣṇo gṛhadvāre samāgatām || rudatīṃ bāṣpakaṇṭhī tāṃ nanāma prarudanhariḥ ||41|| yaśodā tasya jananī svaprāṇebhyaḥ priyaṃ sutam || upagūhya dadau tasmai girā gad‌gadayā''śiṣaḥ ||42|| nandastathopanaṃdaśca tathā ṣaḍ‌vṛṣabhānavaḥ || vṛṣabhānuvaraścaiva hyete draṣṭuṃ samāyayuḥ ||43|| tatrāgatānāṃ gopānāṃ śrīkṛṣṇo yādavairvṛtaḥ || yathāvidhyupasaṃgamya sarveṣāṃ mānamādadhe ||44|| te tu kṛṣṇasya kuśalaṃ papracchurmuditānanāḥ || teṣāṃ kṛṣṇastu bhagavānpapraccha kuśalaṃ param ||45|| tataśca yamunātīre vṛṃdāraṇye nṛpeśvara || babhūvuḥ śibirāḥ sarve'niruddhasya mahātmanaḥ ||46|| śibireṣvaniruddhādyā sāṃbādyāścoddhavādayaḥ || nivāsaṃ cakrire kṛṣṇaḥ sthito'bhūnnaṃdapattane ||47|| āgatebhyaśca sarvebhyo naṃdaḥ kṛṣṇena saṃyutaḥ || bhojanaṃ pradadau rājanpaśubhyaśca tṛṇāni ca ||48|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe vrajapraveśo nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||40|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||