Chapter 8

श्रीनारद उवाच - आर्द्रचित्तं नंदराजं वनितानां मनोरथम् । स्मृत्वा शत्रून् हन्तुकामः चक्रे युद्धं बलाद्धरिः ॥ १ ॥ गृहीत्वा भुजदंडाभ्यां चाणूरं गगने बलात् । चिक्षेप सहसा कृष्णो वातः पद्ममिवोद्‍धृतम् ॥ २ ॥ आकाशात्पतितः सोऽपि तारकेव ह्यधोमुखः । उत्थाय मुष्टिना कृष्णं ताडयामास वेगतः ॥ ३ ॥ तस्य मुष्टिप्रहारेण न चचाल परात्परः । सद्यो गृहीत्वा चाणूरं पातयामास भूतले ॥ ४ ॥ भिन्नदंतस्तु चाणूरः क्रोधयुक्तो मदोत्कटः । मुष्टिद्वयेन श्रीकृणं तताड हृदि मैथिल ॥ ५ ॥ गृहीत्वा करयोस्तं वै कराभ्यां भगवान्स्वयम् । कंसस्याग्रे भ्रामयित्वा सर्वेषां पश्यतां नृप ॥ ६ ॥ पातयामास भूपृष्ठे कमंडलुमिवार्भकः । श्रीकृष्णस्य प्रहारेण चाणूरो भिन्नमस्तकः ॥ ७ ॥ उद्वमन् रुधिरं राजन्सद्यो वै निधनं गतः । तथैव मुष्टिकं मल्लं मुष्टिभिर्युधि दुर्गमम् ॥ ८ ॥ धृत्वांघ्रौ भ्रामयित्वा खे बलदेवो महाबलः । पातयामास भूपृष्ठे फणिनं गरुडो यथा । मुष्टिको निधनं प्राप प्रोद्वमन् रुधिरं मुखात् ॥ ९ ॥ कूटं समागतं वीक्ष्य बलदेवो महाबलः । मुष्टिना पातयामास वज्रेणेन्द्रो यथा गिरिम् ॥ १० ॥ प्राप्तं शलं नन्दसूनुर्लत्तया तं तताड ह । तीक्ष्णया तुंडया राजन्कद्रुजं गरुडो यथा ॥ ११ ॥ गृहीत्वा तोशलं कृष्णो मध्यतः संविदार्य्य च । प्राक्षिपत्कंसमंचाग्रे विटपं सिन्धुरो यथा ॥ १२ ॥ एते निपातिता रंगे सद्यो वै निधनं गताः । तेषां ज्योतींषि वैकुण्ठे विविशुः पश्यतां सताम् ॥ १३ ॥ एवं श्रीरामकृष्णाभ्यां मल्लेषु निहतेषु च । शेषाः प्रदुद्रुवुर्मल्ला भयार्ता जीवनेच्छया ॥ १४ ॥ श्रीदामादीन् वयस्यांश्च गोपानाकृष्य माधवः । तै सार्द्धं युद्धमारेभे सर्वेषां पश्यतां सताम् ॥ १५ ॥ किरीटकुण्डलधरौ रामकृष्णौ सहार्भकैः । विहरंतौ वीक्ष्य रंगे विसिस्मुः पुरवासिनः ॥ १६ ॥ कंसं विना सर्वमुखाज्जयशब्दो विनिर्गतः । साधु साध्विति वादोऽभून्नेदुर्दुंदुभयस्ततः ॥ १७ ॥ स्वस्याजयं वीक्ष्य कंसो महाक्रोधसमाकुलः । वर्जयित्वा तूर्यघोषं प्राह प्रस्फुरिताधरः ॥ १८ ॥ कंस उवाच - दुर्बुद्धियुक्तौ वसुदेवनंदनौ प्रसह्य निःसारयताशु मत्पुरात् । हरंतु सर्वं व्रजवासिनां धनं बध्नीत नंदं सहसाऽतिदुर्मतिम् ॥ १९ ॥ अद्योग्रसेनस्य पितुः कुबुद्धेः शौरेः शिरश्चाशु हि छिंधि छिंधि । कौ यत्र तत्रापि तथाऽत्र वृष्णि- जातान्सुरांशान् किल सूदयध्वम् ॥ २० ॥ श्रीनारद उवाच - एवं विकत्थमानस्य कंसस्य यदुनंदनः । सहसोत्पत्य तं मञ्चमारुहत्क्रोधपूरितः ॥ २१ ॥ मृत्युं स्मागतं वीक्ष्य मञ्चादुत्थाय सत्वरम् । मदोद्धतो भर्त्सयंस्तं जगृहे खड्गचर्म्मणी ॥ २२ ॥ अग्रहीत्सहसा कंसं दोर्भ्यां चर्मासिसंयुतम् । यथा तुण्डविभागाभ्यां सविषं फणिनं विराट् ॥ २३ ॥ पतत्खड्गश्चलच्चर्मा भुजबंधाद्‌बलाद्‌बली । विनिर्ययौ तार्क्ष्यतुण्डात्पुण्डरीको यथा फणी ॥ २४ ॥ मंचे तौ बलिनौ वेगान्मर्दयंतौ परस्परम् । शैलशृङ्गे यथा सिंहौ शुशुभाते यथातथम् ॥ २५ ॥ उत्पतंतं बलात्कंसं शतहस्तं महांबरे । अग्रहिच्चोत्पतन् कृष्णः श्येनं श्येनो यथांबरे ॥ २६ ॥ गृहीत्वा भुजदण्डाभ्यां प्रचंडं दैत्यपुंगवम् । त्रैलोक्यबलधृग्देवो भ्रामयित्वा त्वितस्ततः ॥ २७ ॥ आकाशात्पातयामास मंचोपरि रुषान्वितः । भग्नदण्डोऽभवन्मञ्चस्तडित्पाते यथा द्रुमः ॥ २८ ॥ पतितोऽपि स वज्राङ्ग किंचिद्‌व्यायाकुलमानसः । सहसोत्थाय युयुधे श्रीकृष्णेन महात्मना ॥ २९ ॥ नीत्वा तं भुजदण्डाभ्यां मंचे क्षिप्त्वा पुनः प्रभुः । आरुह्य हृदयं तस्य मौलिं जग्राह माधव ॥ ३० ॥ सद्यः प्रगृह्य केशेषु रंगोपरि हरिः स्वयम् । मंचात्तं पातयामास शैलाद्‍गंडशिलामिव ॥ ३१ ॥ तस्योपरिष्ठाच्छ्रीकृष्णः सर्वाधारः सनातनः । निपपात स्वयं वेगादनन्तोऽनंतविक्रमः ॥ ३२ ॥ इत्थं द्वयोर्निपातेन निम्नं भूखंडमंडलम् । स्थालीव सहसा राजञ्चकंपे घटिकाद्वयम् ॥ ३३ ॥ संपरेतं भोजराजं भूमौ तं विचकर्ष ह । यथा मृगेन्द्रो नागेन्द्रं सर्वेषां पश्यतां नृप ॥ ३४ ॥ हाहाकारस्तदैवासीद्धावतां भूभुजां नृप । वैरभावेन देवेशं भजन्कंसो महाबलः ॥ ३५ ॥ जगाम तस्य सारूप्यं भृंगिणः कीटको यथा । कंसं प्रपतितं दृष्ट्वा भ्रातरोऽष्टौ महाबलाः । सुनामसृष्टिन्यग्रोधतुष्टिमद्राष्ट्रपालकाः ॥ ३६ ॥ सुहुना कंकशंकुभ्यां क्रोधप्रस्फुरिताधराः । खड्गचर्मधरा योद्धुं कृष्णोपरि समाययुः ॥ ३७ ॥ वीक्ष्य तान्मुद्‌गरं नीत्वा रोहिणीनंदनो बलः । आराच्चकार हुंकारं यथा सिंहो मृगान्प्रति ॥ ३८ ॥ हुंकारेणैव शस्त्राणि तेषां हस्तेभ्य आभयात् । पेतुराम्रफलानीव दण्डघातैश्च मैथिल ॥ ३९ ॥ निःशस्त्रास्ते महावीरा मुष्टिभिः सर्वतो बलम् । तेडुः शैलं यथा नागा शुंडादण्डैरितस्ततः ॥ ४० ॥ सृष्टिं तथा सुनामानं मुद्‌गरेण बलोऽहनत् । न्यग्रोधं भुजवेगेन कंकं वामकरेण वै ॥ ४१ ॥ शंकुं सुहुं तुष्टिमंतं वामपादेन माधवः । राष्ट्रपालं दक्षिणेन पादेनाभिजघान ह ॥ ४२ ॥ अष्टौ निपेतुः सहसा वृक्षा वातहता इव । तेषां ज्योतिर्भगवति लीनं जातं विदेहराट् ॥ ४३ ॥ देवदुन्दुभयो नेदुर्जयध्वनिरभूत्तदा । सद्यो वै ववृषुर्देवाः पुष्पैर्नंदनसंभवैः ॥ ४४ ॥ विद्याधर्यश्च गंधर्व्यो ननृतुर्हर्षविह्वलाः । विद्याधरश्च गंधर्वाः किन्नरास्तद्‌यशो जगुः ॥ ४५ ॥ ब्रह्माद्या मुनयः सिद्धा विमानैर्द्रष्टुमागताः । तुष्टुवू रामकृष्णौ तौ वाग्भिः श्रुतिपरायणाः ॥ ४६ ॥ ताडयंत्य उरो हस्तैः अस्तिप्राप्त्यादयः स्त्रियः । विनिर्गतास्ता रुरुदुर्जातवैधव्यदुःखिताः ॥ ४७ ॥ स्त्रिय ऊचुः - हा नाथ हे युद्धपते क्व गतोऽसि महाबल। त्रैलोक्यविजयी साक्षाद्देवानामपि दुर्जयः ॥ ४८ ॥ जातमात्राः स्वसुः पुत्रा निर्घृणेन त्वया हताः । अनिर्दशा निर्दशाश्चापरेऽपि निहता बलात् ॥ ४९ ॥ तेन पापेन घोरेण दशामेतादृशीं गतः ॥ ५० ॥ श्रीनारद उवाच - एवमश्रुमुखीर्दीना आश्वास्य नृपयोषितः । विधाय यमुनातीरे चिताः श्रीखंडसंयुताः ॥ ५१ ॥ हतानां कारयित्वाऽसौ क्रियां वै पारलौकिकीम् । सर्वान्संबोधयामास भगवाँल्लोकभावनः ॥ ५२ ॥

śrīnārada uvāca - ārdracittaṃ naṃdarājaṃ vanitānāṃ manoratham | smṛtvā śatrūn hantukāmaḥ cakre yuddhaṃ balāddhariḥ || 1 || gṛhītvā bhujadaṃḍābhyāṃ cāṇūraṃ gagane balāt | cikṣepa sahasā kṛṣṇo vātaḥ padmamivod‍dhṛtam || 2 || ākāśātpatitaḥ so'pi tārakeva hyadhomukhaḥ | utthāya muṣṭinā kṛṣṇaṃ tāḍayāmāsa vegataḥ || 3 || tasya muṣṭiprahāreṇa na cacāla parātparaḥ | sadyo gṛhītvā cāṇūraṃ pātayāmāsa bhūtale || 4 || bhinnadaṃtastu cāṇūraḥ krodhayukto madotkaṭaḥ | muṣṭidvayena śrīkṛṇaṃ tatāḍa hṛdi maithila || 5 || gṛhītvā karayostaṃ vai karābhyāṃ bhagavānsvayam | kaṃsasyāgre bhrāmayitvā sarveṣāṃ paśyatāṃ nṛpa || 6 || pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe kamaṃḍalumivārbhakaḥ | śrīkṛṣṇasya prahāreṇa cāṇūro bhinnamastakaḥ || 7 || udvaman rudhiraṃ rājansadyo vai nidhanaṃ gataḥ | tathaiva muṣṭikaṃ mallaṃ muṣṭibhiryudhi durgamam || 8 || dhṛtvāṃghrau bhrāmayitvā khe baladevo mahābalaḥ | pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe phaṇinaṃ garuḍo yathā | muṣṭiko nidhanaṃ prāpa prodvaman rudhiraṃ mukhāt || 9 || kūṭaṃ samāgataṃ vīkṣya baladevo mahābalaḥ | muṣṭinā pātayāmāsa vajreṇendro yathā girim || 10 || prāptaṃ śalaṃ nandasūnurlattayā taṃ tatāḍa ha | tīkṣṇayā tuṃḍayā rājankadrujaṃ garuḍo yathā || 11 || gṛhītvā tośalaṃ kṛṣṇo madhyataḥ saṃvidāryya ca | prākṣipatkaṃsamaṃcāgre viṭapaṃ sindhuro yathā || 12 || ete nipātitā raṃge sadyo vai nidhanaṃ gatāḥ | teṣāṃ jyotīṃṣi vaikuṇṭhe viviśuḥ paśyatāṃ satām || 13 || evaṃ śrīrāmakṛṣṇābhyāṃ malleṣu nihateṣu ca | śeṣāḥ pradudruvurmallā bhayārtā jīvanecchayā || 14 || śrīdāmādīn vayasyāṃśca gopānākṛṣya mādhavaḥ | tai sārddhaṃ yuddhamārebhe sarveṣāṃ paśyatāṃ satām || 15 || kirīṭakuṇḍaladharau rāmakṛṣṇau sahārbhakaiḥ | viharaṃtau vīkṣya raṃge visismuḥ puravāsinaḥ || 16 || kaṃsaṃ vinā sarvamukhājjayaśabdo vinirgataḥ | sādhu sādhviti vādo'bhūnnedurduṃdubhayastataḥ || 17 || svasyājayaṃ vīkṣya kaṃso mahākrodhasamākulaḥ | varjayitvā tūryaghoṣaṃ prāha prasphuritādharaḥ || 18 || kaṃsa uvāca - durbuddhiyuktau vasudevanaṃdanau prasahya niḥsārayatāśu matpurāt | haraṃtu sarvaṃ vrajavāsināṃ dhanaṃ badhnīta naṃdaṃ sahasā'tidurmatim || 19 || adyograsenasya pituḥ kubuddheḥ śaureḥ śiraścāśu hi chiṃdhi chiṃdhi | kau yatra tatrāpi tathā'tra vṛṣṇi- jātānsurāṃśān kila sūdayadhvam || 20 || śrīnārada uvāca - evaṃ vikatthamānasya kaṃsasya yadunaṃdanaḥ | sahasotpatya taṃ mañcamāruhatkrodhapūritaḥ || 21 || mṛtyuṃ smāgataṃ vīkṣya mañcādutthāya satvaram | madoddhato bhartsayaṃstaṃ jagṛhe khaḍgacarmmaṇī || 22 || agrahītsahasā kaṃsaṃ dorbhyāṃ carmāsisaṃyutam | yathā tuṇḍavibhāgābhyāṃ saviṣaṃ phaṇinaṃ virāṭ || 23 || patatkhaḍgaścalaccarmā bhujabaṃdhād‌balād‌balī | viniryayau tārkṣyatuṇḍātpuṇḍarīko yathā phaṇī || 24 || maṃce tau balinau vegānmardayaṃtau parasparam | śailaśṛṅge yathā siṃhau śuśubhāte yathātatham || 25 || utpataṃtaṃ balātkaṃsaṃ śatahastaṃ mahāṃbare | agrahiccotpatan kṛṣṇaḥ śyenaṃ śyeno yathāṃbare || 26 || gṛhītvā bhujadaṇḍābhyāṃ pracaṃḍaṃ daityapuṃgavam | trailokyabaladhṛgdevo bhrāmayitvā tvitastataḥ || 27 || ākāśātpātayāmāsa maṃcopari ruṣānvitaḥ | bhagnadaṇḍo'bhavanmañcastaḍitpāte yathā drumaḥ || 28 || patito'pi sa vajrāṅga kiṃcid‌vyāyākulamānasaḥ | sahasotthāya yuyudhe śrīkṛṣṇena mahātmanā || 29 || nītvā taṃ bhujadaṇḍābhyāṃ maṃce kṣiptvā punaḥ prabhuḥ | āruhya hṛdayaṃ tasya mauliṃ jagrāha mādhava || 30 || sadyaḥ pragṛhya keśeṣu raṃgopari hariḥ svayam | maṃcāttaṃ pātayāmāsa śailād‍gaṃḍaśilāmiva || 31 || tasyopariṣṭhācchrīkṛṣṇaḥ sarvādhāraḥ sanātanaḥ | nipapāta svayaṃ vegādananto'naṃtavikramaḥ || 32 || itthaṃ dvayornipātena nimnaṃ bhūkhaṃḍamaṃḍalam | sthālīva sahasā rājañcakaṃpe ghaṭikādvayam || 33 || saṃparetaṃ bhojarājaṃ bhūmau taṃ vicakarṣa ha | yathā mṛgendro nāgendraṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ nṛpa || 34 || hāhākārastadaivāsīddhāvatāṃ bhūbhujāṃ nṛpa | vairabhāvena deveśaṃ bhajankaṃso mahābalaḥ || 35 || jagāma tasya sārūpyaṃ bhṛṃgiṇaḥ kīṭako yathā | kaṃsaṃ prapatitaṃ dṛṣṭvā bhrātaro'ṣṭau mahābalāḥ | sunāmasṛṣṭinyagrodhatuṣṭimadrāṣṭrapālakāḥ || 36 || suhunā kaṃkaśaṃkubhyāṃ krodhaprasphuritādharāḥ | khaḍgacarmadharā yoddhuṃ kṛṣṇopari samāyayuḥ || 37 || vīkṣya tānmud‌garaṃ nītvā rohiṇīnaṃdano balaḥ | ārāccakāra huṃkāraṃ yathā siṃho mṛgānprati || 38 || huṃkāreṇaiva śastrāṇi teṣāṃ hastebhya ābhayāt | peturāmraphalānīva daṇḍaghātaiśca maithila || 39 || niḥśastrāste mahāvīrā muṣṭibhiḥ sarvato balam | teḍuḥ śailaṃ yathā nāgā śuṃḍādaṇḍairitastataḥ || 40 || sṛṣṭiṃ tathā sunāmānaṃ mud‌gareṇa balo'hanat | nyagrodhaṃ bhujavegena kaṃkaṃ vāmakareṇa vai || 41 || śaṃkuṃ suhuṃ tuṣṭimaṃtaṃ vāmapādena mādhavaḥ | rāṣṭrapālaṃ dakṣiṇena pādenābhijaghāna ha || 42 || aṣṭau nipetuḥ sahasā vṛkṣā vātahatā iva | teṣāṃ jyotirbhagavati līnaṃ jātaṃ videharāṭ || 43 || devadundubhayo nedurjayadhvanirabhūttadā | sadyo vai vavṛṣurdevāḥ puṣpairnaṃdanasaṃbhavaiḥ || 44 || vidyādharyaśca gaṃdharvyo nanṛturharṣavihvalāḥ | vidyādharaśca gaṃdharvāḥ kinnarāstad‌yaśo jaguḥ || 45 || brahmādyā munayaḥ siddhā vimānairdraṣṭumāgatāḥ | tuṣṭuvū rāmakṛṣṇau tau vāgbhiḥ śrutiparāyaṇāḥ || 46 || tāḍayaṃtya uro hastaiḥ astiprāptyādayaḥ striyaḥ | vinirgatāstā rurudurjātavaidhavyaduḥkhitāḥ || 47 || striya ūcuḥ - hā nātha he yuddhapate kva gato'si mahābala| trailokyavijayī sākṣāddevānāmapi durjayaḥ || 48 || jātamātrāḥ svasuḥ putrā nirghṛṇena tvayā hatāḥ | anirdaśā nirdaśāścāpare'pi nihatā balāt || 49 || tena pāpena ghoreṇa daśāmetādṛśīṃ gataḥ || 50 || śrīnārada uvāca - evamaśrumukhīrdīnā āśvāsya nṛpayoṣitaḥ | vidhāya yamunātīre citāḥ śrīkhaṃḍasaṃyutāḥ || 51 || hatānāṃ kārayitvā'sau kriyāṃ vai pāralaukikīm | sarvānsaṃbodhayāmāsa bhagavā~llokabhāvanaḥ || 52 ||