Chapter 17

गर्ग उवाच - अथानिरुद्धस्य हयो विमुक्तो यदुप्रवीरैश्च महोज्ज्वलांगः ॥ उशीनराद्वीरवरान्प्रपश्य- न्विनिर्गतः सोऽपि शनैः शनैश्च ॥१॥ एवं स विचरन्‌ राजन्‌ राष्ट्रे राष्ट्रे हयोत्तमः ॥ नृपैश्च बहुभी राजन्गृहीतश्च विमोचितः ॥२॥ इंद्रनीलं जितं श्रुत्वा तथा हेमांगदं नृपम् ॥ नृपाश्चान्ये मण्डलेशाः प्राप्तं न जगृहुर्हयम् ॥३॥ वीरहीनान्बहून्देशान्विलोक्य तुरगोत्तमः ॥ यदृच्छया नृपश्रेष्ठ स्त्रीराज्यं तु जगाम ह ॥४॥ राजन्यकन्या काचिद्वै सुरूपा नाम सुन्दरी ॥ राज्यं सा कुरुते स्वैरं राजा तत्र न जीवति ॥५॥ तत्र देशे स्त्रियं प्राप्य यस्तां भजति कामतः ॥ ऊर्ध्वं संवत्सराद्‌राजन्न कदापि स जीवति ॥६॥ तत्पुरे तुरगो गत्वा ह्युद्याने पुष्पसंकुले ॥ लवंगलतिकवृन्दे स्वेलागंधसमाकुले ॥७॥ पक्षिभिर्मधुपैर्घुष्टे स्थितोऽभूच्चिंचिणीतले ॥ ददृशुः स्त्रीजनाः सर्वे श्यामकर्णं मनोहरम् ॥८॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा द्र्ष्टुं समागताः ॥ हयं दृष्ट्वा स्त्रियो गत्वा स्वामिनीमवदन्नृप ॥९॥ श्रुत्वा राज्ञी रथे स्थित्वा छत्रचामरवीजिता ॥ नारीकोटिसमायुक्ता हयं द्र्ष्टुं समाययौ ॥१०॥ अश्वं दृष्ट्वा च तत्पत्रं वाचयित्वा रुषान्विता ॥ पुनः पुरे हयं बद्ध्वा युद्धं कर्तुं मनो दधे ॥११॥ काश्चिन्नार्यो गजारूढा रथारूढाः समाययुः ॥ हयारूढास्तथा काश्चिद्दंशिताः शस्त्रसंयुताः ॥१२॥ ताः सर्वा कुपिता वीक्ष्य शस्त्रवर्षं प्रकुर्वतीः ॥ आगतो ह्यनिरुद्धस्तु हेमांगदमुवाच ह ॥१३॥ अनिरुद्ध उवाच - राजन्नेताश्च का नार्यो युद्धं कर्तुं समागताः ॥ विस्तरेणापि कथय येन मे स्याच्छिवं त्विह ॥१४॥ हेमांगद उवाच - अत्र देशे च कुरुते राज्ञी राज्यं नृपेश्वर ॥ न जीवति नृपो राज्ये तस्मात्स्त्रीभिः समन्विता ॥१५॥ हयं गृहीत्वा ते सा च संग्रामं कर्तुमागता ॥ इति श्रुत्वानिरुद्धस्तु राजानमिदमब्रवीत् ॥१६॥ अनिरुद्ध उवाच - कस्मात्स्त्री कुरुते राज्यं राजा कस्मान्न जीवति ॥ एतां विस्तरतो वार्तां यत्त्वं जानासि तद्वद ॥१७॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा हेमांगदोऽब्रवीत् ॥ संस्मरन् याज्ञवल्क्यस्य स्वगुरोश्च पदांबुजम् ॥१८॥ यादवेंद्र पुरावृत्तं याज्ञवल्क्यमुखाच्छ्रुतम् ॥ चंपकायां मया पूर्वं कथयिष्यामि तच्छृणु ॥१९॥ पुरा कृतयुगे राजन्नत्र देशे बभूव ह ॥ नारीपाल इति ख्यातो राजा तु मंडलेश्वरः ॥ ॥२०॥ तस्यासीन्मोहिनी भार्या सिंहलद्वीपसंभवा ॥ पद्मिनी हंसगमना पूर्णचंद्रनिभानना ॥२१॥ तस्याः सौंदर्यजलधौ मग्नो भूत्वा महीपतिः ॥ अहर्निशमविज्ञाय रेमे तां शतवत्सरैः ॥२२॥ न चाकार प्रजानां वै न्यायं कामेन मोहितः ॥ तदा सर्वाः प्रजा राजन्बभूवुर्दुःखपीडिताः ॥२३॥ प्रजानां कदनं वीक्ष्य मोहिनी नृपवल्लभा ॥ न्यायं चकार सर्वासां स्वशक्त्या यादवेश्वर ॥२४॥ एकदा तं नृपं द्र्ष्टुमष्टावक्रो महामुनिः ॥ आजगाम नृपस्यापि प्राप्तश्चांतःपुरे किल ॥२५॥ तमागतं मुनिं दृष्ट्वा नृपः स्त्रीलग्नमानसः ॥ विजहास कुरुपोऽयं कस्मात्प्राप्त इति ब्रुवन् ॥२६॥ ततो रुषा मुनिः प्राह शृणु मूढ नपुंसक ॥ मुनीनां स्त्रीजितो भूत्वापमानं किं करिष्यसि ॥२७॥ त्वद्देशे च सदा राज्यं नार्यः कुर्वन्तु नित्यशः ॥ न जीवति नृपो राज्ये तस्माद्‌गच्छ त्वमालयात् ॥२८॥ अत्र देशे स्त्रियं प्राप्य यस्तां भजति नित्यशः ॥ स तु संवत्सरांते वै न जीवति न संशयः ॥२९॥ गर्ग उवाच - इत्युक्त्वा स्वाश्रमं सोऽपि प्रययौ मुनिसत्तमः ॥ गते मुनौ नृपस्तत्र क्लीबोऽभूत्तस्य शापतः ॥३०॥ सर्वं मुनिकृतं ज्ञात्वा गर्हयामास भूपतिः ॥ आत्मानमात्मना चैव स दीनो दुःखदुःखितः ॥३१॥ नारीपाल उवाच - किं कृतं मंदभाग्येन स्त्रीजितेन मया ह्यहो ॥ मुनीनां पूजनं त्यक्त्वा तथा निरययायिनम् ॥३२॥ अद्य मां पापिनं दुष्टं यमदूतैर्विलोकितम् ॥ दृष्ट्वा वैतरणीयोग्यं कः प्रतापात्प्रमोक्ष्यति ॥३३॥ इत्युक्त्वा स गृहं त्यक्त्वा विचचार वने वने ॥ भजन्विमुक्तिदं विष्णुं लेभे चांते हरेः पदम् ॥३४॥ अत्र देशे च राजानो राज्यं शापभयान्विताः ॥ न करिष्यंति नार्य्यश्च करिष्यंति न संशयः ॥३५॥ श्रीगर्ग उवाच - एवं तयोः कथतोर्नार्यः क्रुद्धाः समागताः ॥ व्यमुंचन्धनुषैर्बाणान्पुंश्चल्यः क्रोधपूरिताः ॥३६॥ ताः स्त्रीर्वीक्ष्यानिरुद्धस्तु विस्मितोऽभूद्‌भयान्वितः ॥ कथं करिष्ये युद्धं वै स्त्रीभिः सार्द्धमिति ब्रुवन् ॥३७॥ तदैव तस्य निकटे सुरूपा मंडलेश्वरी ॥ स्त्रीभिः प्राप्ता चानिरुद्धं दृष्ट्वा वचनमब्रवीत् ॥३८॥ राज्ञ्युवाच तिष्ठ तिष्ठ रणे वीर कुरु युद्धं मया सह ॥ सेनायुक्तस्तथापि त्वं किं शोचसि वृथा रणे ॥३९॥ अहं त्वां मानिनं जित्वा प्रधने वृष्णिभिर्युतम् ॥ क्रीडामृगं करिष्यामि मदनज्वरपीडिता ॥४०॥ इति तस्या वचः श्रुत्वानिरुद्धो भयविह्वलः ॥ प्रत्याह दीनया वाचा सर्वविन्मंडलेश्वरीम् ॥४१॥ तुरगं कृष्णचंद्रस्य सर्वदेवदेवेश्वरस्य च ॥ मह्यं प्रयच्छ हे राज्ञि क्रतोरर्थे तु स्वेच्छया ॥४२॥ नाहं करिष्ये युद्धं वै त्वया सार्द्धं वरानने ॥ गच्छ द्वारावतीं तस्माद्दर्शनार्थं हरेश्च वै ॥४३॥ यन्नामस्मरणाद्‌भद्रे नरो याति कृतार्थताम् ॥ तस्य वै दर्शनस्यापि फलं किं कथयामि ते ॥४४॥ इति सा चानिरुद्धेन बोधिता निपुणेन वै ॥ पूर्ववार्तां स्मरन्त्याह ब्रह्माणं मोहिनी यथा ॥४५॥ सुरूपोवाच अहं पुराभवं देव स्वर्वेश्या पूर्वजन्मनि ॥ मोहिनी नाम विख्याता कंजांगा कंजलोचना ॥४६॥ एकदा हंसयानेन व्रजंतं पद्मसंभवम् ॥ दृष्ट्वा तन्निकटे गत्वा भज मामित्युवाच ह ॥४७॥ यदा न जगृहे ब्रह्मा शापं दत्वा तदा ह्यहम् ॥ गत्वा ककुद्मतीतीरे चकार दुष्करं तपः ॥४८॥ तपसा तोषितो ब्रह्मा तपोऽन्ते च समागतः ॥ तपस्विनीं प्रसन्नात्मा वरं ब्रूहीत्युवाच ह ॥४९॥ तच्छ्रुत्वा मोहिनी प्राह देवदेव नमोऽस्तु ते ॥ वरं वरय लोकेश दीनां मां तपसि स्थिताम् ॥५०॥ यदि मां त्वं न गृह्णासि दुःखितां शरणागताम् ॥ तदा रोषेण त्यक्ष्यामि तपसा च कृशां तनुम् ॥५१॥ इति श्रुत्वा विधिः प्राह शोकं मा कुरु भामिनि ॥ अन्यजन्मनि ते भद्रे भविष्यति मनोरथः ॥ ५२॥ अहं पौत्रो भविष्यामि द्वारकायां हरेश्च वै ॥ सुवर्णश्चानिरुद्धाख्यः स्त्रीराज्ये त्वं भविष्यसि ॥५३॥ ततो गृह्णामि त्वां भद्रे नानृतं वचनं मम ॥ इति श्रुत्वा च तद्वाक्यं जाताहं पृथिवीतले ॥५४॥ ब्रह्मा त्वं यादवश्रेष्ठ मदर्थे च समागतः ॥ गर्ग उवाच - वाक्यं तस्याः समाकर्ण्य यादवा विस्मयं ययुः ॥५५॥ अनिरुद्धस्तु धर्मात्मा प्रत्याह विमलं वचः ॥ अनिरुद्ध उवाच - गच्छ श्रीद्वारकां भद्रे तत्र गृह्णामि त्वां प्रियाम् ॥ अद्य यास्यामि तुरगं राजन्येभ्यश्च पालयन् ॥५६॥ ततः सा तस्य वाक्येन प्रमिलां मंत्रिणीं वराम् ॥ राज्ये कृत्वा तुरंगं च दत्त्वा द्वारावतीं ययौ ॥५७॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे स्त्रीराज्यविजयो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - athāniruddhasya hayo vimukto yadupravīraiśca mahojjvalāṃgaḥ || uśīnarādvīravarānprapaśya- nvinirgataḥ so'pi śanaiḥ śanaiśca ||1|| evaṃ sa vicaran‌ rājan‌ rāṣṭre rāṣṭre hayottamaḥ || nṛpaiśca bahubhī rājangṛhītaśca vimocitaḥ ||2|| iṃdranīlaṃ jitaṃ śrutvā tathā hemāṃgadaṃ nṛpam || nṛpāścānye maṇḍaleśāḥ prāptaṃ na jagṛhurhayam ||3|| vīrahīnānbahūndeśānvilokya turagottamaḥ || yadṛcchayā nṛpaśreṣṭha strīrājyaṃ tu jagāma ha ||4|| rājanyakanyā kācidvai surūpā nāma sundarī || rājyaṃ sā kurute svairaṃ rājā tatra na jīvati ||5|| tatra deśe striyaṃ prāpya yastāṃ bhajati kāmataḥ || ūrdhvaṃ saṃvatsarād‌rājanna kadāpi sa jīvati ||6|| tatpure turago gatvā hyudyāne puṣpasaṃkule || lavaṃgalatikavṛnde svelāgaṃdhasamākule ||7|| pakṣibhirmadhupairghuṣṭe sthito'bhūcciṃciṇītale || dadṛśuḥ strījanāḥ sarve śyāmakarṇaṃ manoharam ||8|| brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā drṣṭuṃ samāgatāḥ || hayaṃ dṛṣṭvā striyo gatvā svāminīmavadannṛpa ||9|| śrutvā rājñī rathe sthitvā chatracāmaravījitā || nārīkoṭisamāyuktā hayaṃ drṣṭuṃ samāyayau ||10|| aśvaṃ dṛṣṭvā ca tatpatraṃ vācayitvā ruṣānvitā || punaḥ pure hayaṃ baddhvā yuddhaṃ kartuṃ mano dadhe ||11|| kāścinnāryo gajārūḍhā rathārūḍhāḥ samāyayuḥ || hayārūḍhāstathā kāściddaṃśitāḥ śastrasaṃyutāḥ ||12|| tāḥ sarvā kupitā vīkṣya śastravarṣaṃ prakurvatīḥ || āgato hyaniruddhastu hemāṃgadamuvāca ha ||13|| aniruddha uvāca - rājannetāśca kā nāryo yuddhaṃ kartuṃ samāgatāḥ || vistareṇāpi kathaya yena me syācchivaṃ tviha ||14|| hemāṃgada uvāca - atra deśe ca kurute rājñī rājyaṃ nṛpeśvara || na jīvati nṛpo rājye tasmātstrībhiḥ samanvitā ||15|| hayaṃ gṛhītvā te sā ca saṃgrāmaṃ kartumāgatā || iti śrutvāniruddhastu rājānamidamabravīt ||16|| aniruddha uvāca - kasmātstrī kurute rājyaṃ rājā kasmānna jīvati || etāṃ vistarato vārtāṃ yattvaṃ jānāsi tadvada ||17|| iti tadvākyamākarṇya rājā hemāṃgado'bravīt || saṃsmaran yājñavalkyasya svagurośca padāṃbujam ||18|| yādaveṃdra purāvṛttaṃ yājñavalkyamukhācchrutam || caṃpakāyāṃ mayā pūrvaṃ kathayiṣyāmi tacchṛṇu ||19|| purā kṛtayuge rājannatra deśe babhūva ha || nārīpāla iti khyāto rājā tu maṃḍaleśvaraḥ || ||20|| tasyāsīnmohinī bhāryā siṃhaladvīpasaṃbhavā || padminī haṃsagamanā pūrṇacaṃdranibhānanā ||21|| tasyāḥ sauṃdaryajaladhau magno bhūtvā mahīpatiḥ || aharniśamavijñāya reme tāṃ śatavatsaraiḥ ||22|| na cākāra prajānāṃ vai nyāyaṃ kāmena mohitaḥ || tadā sarvāḥ prajā rājanbabhūvurduḥkhapīḍitāḥ ||23|| prajānāṃ kadanaṃ vīkṣya mohinī nṛpavallabhā || nyāyaṃ cakāra sarvāsāṃ svaśaktyā yādaveśvara ||24|| ekadā taṃ nṛpaṃ drṣṭumaṣṭāvakro mahāmuniḥ || ājagāma nṛpasyāpi prāptaścāṃtaḥpure kila ||25|| tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā nṛpaḥ strīlagnamānasaḥ || vijahāsa kurupo'yaṃ kasmātprāpta iti bruvan ||26|| tato ruṣā muniḥ prāha śṛṇu mūḍha napuṃsaka || munīnāṃ strījito bhūtvāpamānaṃ kiṃ kariṣyasi ||27|| tvaddeśe ca sadā rājyaṃ nāryaḥ kurvantu nityaśaḥ || na jīvati nṛpo rājye tasmād‌gaccha tvamālayāt ||28|| atra deśe striyaṃ prāpya yastāṃ bhajati nityaśaḥ || sa tu saṃvatsarāṃte vai na jīvati na saṃśayaḥ ||29|| garga uvāca - ityuktvā svāśramaṃ so'pi prayayau munisattamaḥ || gate munau nṛpastatra klībo'bhūttasya śāpataḥ ||30|| sarvaṃ munikṛtaṃ jñātvā garhayāmāsa bhūpatiḥ || ātmānamātmanā caiva sa dīno duḥkhaduḥkhitaḥ ||31|| nārīpāla uvāca - kiṃ kṛtaṃ maṃdabhāgyena strījitena mayā hyaho || munīnāṃ pūjanaṃ tyaktvā tathā nirayayāyinam ||32|| adya māṃ pāpinaṃ duṣṭaṃ yamadūtairvilokitam || dṛṣṭvā vaitaraṇīyogyaṃ kaḥ pratāpātpramokṣyati ||33|| ityuktvā sa gṛhaṃ tyaktvā vicacāra vane vane || bhajanvimuktidaṃ viṣṇuṃ lebhe cāṃte hareḥ padam ||34|| atra deśe ca rājāno rājyaṃ śāpabhayānvitāḥ || na kariṣyaṃti nāryyaśca kariṣyaṃti na saṃśayaḥ ||35|| śrīgarga uvāca - evaṃ tayoḥ kathatornāryaḥ kruddhāḥ samāgatāḥ || vyamuṃcandhanuṣairbāṇānpuṃścalyaḥ krodhapūritāḥ ||36|| tāḥ strīrvīkṣyāniruddhastu vismito'bhūd‌bhayānvitaḥ || kathaṃ kariṣye yuddhaṃ vai strībhiḥ sārddhamiti bruvan ||37|| tadaiva tasya nikaṭe surūpā maṃḍaleśvarī || strībhiḥ prāptā cāniruddhaṃ dṛṣṭvā vacanamabravīt ||38|| rājñyuvāca tiṣṭha tiṣṭha raṇe vīra kuru yuddhaṃ mayā saha || senāyuktastathāpi tvaṃ kiṃ śocasi vṛthā raṇe ||39|| ahaṃ tvāṃ māninaṃ jitvā pradhane vṛṣṇibhiryutam || krīḍāmṛgaṃ kariṣyāmi madanajvarapīḍitā ||40|| iti tasyā vacaḥ śrutvāniruddho bhayavihvalaḥ || pratyāha dīnayā vācā sarvavinmaṃḍaleśvarīm ||41|| turagaṃ kṛṣṇacaṃdrasya sarvadevadeveśvarasya ca || mahyaṃ prayaccha he rājñi kratorarthe tu svecchayā ||42|| nāhaṃ kariṣye yuddhaṃ vai tvayā sārddhaṃ varānane || gaccha dvārāvatīṃ tasmāddarśanārthaṃ hareśca vai ||43|| yannāmasmaraṇād‌bhadre naro yāti kṛtārthatām || tasya vai darśanasyāpi phalaṃ kiṃ kathayāmi te ||44|| iti sā cāniruddhena bodhitā nipuṇena vai || pūrvavārtāṃ smarantyāha brahmāṇaṃ mohinī yathā ||45|| surūpovāca ahaṃ purābhavaṃ deva svarveśyā pūrvajanmani || mohinī nāma vikhyātā kaṃjāṃgā kaṃjalocanā ||46|| ekadā haṃsayānena vrajaṃtaṃ padmasaṃbhavam || dṛṣṭvā tannikaṭe gatvā bhaja māmityuvāca ha ||47|| yadā na jagṛhe brahmā śāpaṃ datvā tadā hyaham || gatvā kakudmatītīre cakāra duṣkaraṃ tapaḥ ||48|| tapasā toṣito brahmā tapo'nte ca samāgataḥ || tapasvinīṃ prasannātmā varaṃ brūhītyuvāca ha ||49|| tacchrutvā mohinī prāha devadeva namo'stu te || varaṃ varaya lokeśa dīnāṃ māṃ tapasi sthitām ||50|| yadi māṃ tvaṃ na gṛhṇāsi duḥkhitāṃ śaraṇāgatām || tadā roṣeṇa tyakṣyāmi tapasā ca kṛśāṃ tanum ||51|| iti śrutvā vidhiḥ prāha śokaṃ mā kuru bhāmini || anyajanmani te bhadre bhaviṣyati manorathaḥ || 52|| ahaṃ pautro bhaviṣyāmi dvārakāyāṃ hareśca vai || suvarṇaścāniruddhākhyaḥ strīrājye tvaṃ bhaviṣyasi ||53|| tato gṛhṇāmi tvāṃ bhadre nānṛtaṃ vacanaṃ mama || iti śrutvā ca tadvākyaṃ jātāhaṃ pṛthivītale ||54|| brahmā tvaṃ yādavaśreṣṭha madarthe ca samāgataḥ || garga uvāca - vākyaṃ tasyāḥ samākarṇya yādavā vismayaṃ yayuḥ ||55|| aniruddhastu dharmātmā pratyāha vimalaṃ vacaḥ || aniruddha uvāca - gaccha śrīdvārakāṃ bhadre tatra gṛhṇāmi tvāṃ priyām || adya yāsyāmi turagaṃ rājanyebhyaśca pālayan ||56|| tataḥ sā tasya vākyena pramilāṃ maṃtriṇīṃ varām || rājye kṛtvā turaṃgaṃ ca dattvā dvārāvatīṃ yayau ||57|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe strīrājyavijayo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||