Chapter 53

अश्वमेधखण्डः - त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः यादवगणानां द्वारकाप्रत्यागमनं तथा उग्रसेनसभायां उद्धवप्रेरणा - गर्ग उवाच - पश्यन्नृपान्महावीरानुग्रसेनतुरंगमः ॥ विचरन्भारते वर्षे देशानन्याञ्जगाम ह ॥१॥ एवं विचरतस्तस्य हयस्य च विशां पते ॥ आगतः फाल्गुनो मासः सर्वेषां गृहदर्शिकः ॥२॥ आगतं फाल्गुनं दृष्ट्वा चानिरुद्धस्तु शंकितः ॥ उवाच मंत्रिप्रवरमुद्धवं बुद्धिसत्तमम् ॥३॥ अनिरुद्ध उवाच - चैत्रे श्रीयादवेंद्रस्तु मंत्रिन् यज्ञं करिष्यति ॥ वयं तु किं करिष्यामो दिवसा बहवो न हि ॥४॥ भूमौ तुरंगहर्त्तारो नृपाः के केऽवशेषिताः ॥ तेषां च वद नामानि मह्यं शुश्रूषवे त्वरम् ॥५॥ उद्धव उवाच - न संति भूतले शूरा गगने संति वा हरे ॥ तस्माद्यदुपुरीं गच्छ स्वर्णद्वारां च द्वारकाम् ॥६॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा ह्यनिरुद्धः प्रहर्षितः ॥ तस्यापि वचनं राजन्नश्वाग्रे पुनरब्रवीत् ॥७॥ एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य सर्वज्ञाता तुरंगमः ॥ प्रययौ द्वारकां शीघ्रं किष्किंधां हनुमानिव ॥८॥ तस्यापि पृष्ठतः शूरा दुद्रुवुस्ते तुरंगमैः ॥ वायुवेगैर्मनोवेगैर्भानुसांबादयो नृप ॥९॥ गृहीत्वा तुरगं सर्वे बद्ध्वा तं स्वर्णदामभिः ॥ सेनायामन्तरे कृत्वा शंकिताः स्वपुरीं ययुः ॥१०॥ गीतवादित्रघोषैश्च नादयंतश्च दुंदुभीन् ॥ चालयंतश्च पृथिवीं त्रासयन्तः खलान् रिपून् ॥११॥ व्रजंतं यादवैः सार्द्धं तुरगं वीक्ष्य नारदः ॥ दूतवत्कलहार्थाय प्रययौ शक्रसन्निधिम् ॥१२॥ तस्याग्रे कथयामास वाजिवार्तां स विस्तरात् ॥ श्रुत्वा शक्रस्तु राजेंद्र हयं हर्तुं मनो दधे ॥१३॥ आययौ भूतले शीघ्रं द्र्ष्टुं भूत्वा तिरोहितः ॥ अहो विष्णोर्मायया च सर्वे मुह्यंति देवताः ॥१४॥ कुबेरब्रह्मशक्राद्या भूजनानां तु का कथा ॥ स गत्वा तत्र वृष्णीनां सेनां सर्वां ददर्श ह ॥१५॥ प्रलयाब्धिसमां रौद्रां वृतां शूरैश्च कोटिभिः ॥ यादवानां महासेनामुद्‌भटां वीक्ष्य शंकितः ॥१६॥ ययौ कृष्णभयाद्‌राजञ्छीघ्रं शक्रोऽमरावतीम् ॥ कृष्णदेवस्य कृपया युद्धस्याशां विसृज्य च ॥१७॥ अथ व्रजंती चतुरंगिणीभिः सेनानिरुद्धस्य महात्मनश्च ॥ गजै रथैर्वै तुरगैर्नरैश्च रेजे मघोनः पृतनेव स्वर्गे ॥१८॥ गजाः सर्वे पृथग्भूताः पृथग्भूता रथास्तथा ॥ पृथग्भूतास्तुरंगाश्च पृथग्भूता पदातयः ॥१९॥ अनुजग्मुर्द्वारकां ते हर्षिताः कृष्णपोतकाः ॥ जंबूद्वीपस्य जेतारो लोकद्वयजिगिषवः ॥२०॥ अग्ने वाहं पुरस्कृत्य वादित्रैर्विविधैरपि ॥ गीतनृत्यादिभी राजन्संयुक्तास्ते यदूत्तमाः ॥२१॥ अनिरुद्धस्तु सांबाद्यैरिंद्रनीलादिभिर्नृप ॥ चन्द्रहासादिभिर्भूपैः सहस्रैरभिभूषितः ॥२२॥ सांबस्यानुमतेनापि चानर्ते संप्रविश्य च ॥ उद्धवं प्रेषयामास द्वारकां योजनद्वयात् ॥२३॥ एवं प्रणोदितः सोऽपि नत्वा रुक्मवतीसुतम् ॥ शिबिकां शीघ्रमारुह्य हर्षितः प्रययौ पुरीम् ॥२४॥ यत्रास्ते ह्युग्रसेनस्तु मुनिभिः परिवारितः ॥ श्रेष्ठे पिंडारकक्षेत्रे सभामंडपभूषिते ॥२५॥ वसुदेवादयो यत्र रामकृष्णादयो नृप ॥ प्रद्युम्नाद्याश्च बलिनो यज्ञं रक्षन्ति नित्यशः ॥२६॥ गत्वा नृपसभां तत्र यादवेंद्रं प्रणम्य च ॥ वसुदेवं बलं कृष्णं प्रद्युम्नादीन् यदूत्तमान् ॥२७॥ सर्वान्नत्वा यथायोग्यं तेषामग्रे स संस्थितः ॥ कथयामास वृत्तांतं पृष्टस्तैर्हृष्टमानसैः ॥२८॥ उद्धव उवाच - आगतस्तव राजेंद्र निर्विघ्नेन तुरंगमः ॥ आगताश्चानिरुद्धाद्याः कुशलेन यदूत्तमाः ॥२९॥ गोविंदस्यापि कृपया चेद्रनीलः समागतः ॥ हेमांगदः सुरूपा च ह्यागता मण्डलेश्वरी ॥३०॥ निर्जितस्तु बको युद्धे भीषणेन समन्वितः ॥ बिन्दुश्चैवानुशाल्वश्च स्वपुराद्‌द्वौ समागतौ ॥३१॥ उपद्वीपे पांचजन्ये बल्वलो निर्जितोऽसुरैः ॥ तस्मिन्युद्धे महेशेन ह्यनिरुद्धसुनन्दनौ ॥३२॥ निहतौ च रुषाढ्येन यादवाश्चैव मारिताः ॥ तत्र गत्वा त्वसौ कृष्णो जीवयामास यादवान् ॥३३॥ तस्मात्कृष्णस्य कृपया वयं सर्वे समागताः ॥ निर्जिताः कौरवाः सर्वे भीष्मो ह्यत्र समागतः ॥३४॥ दृष्ट्वा द्वैतवनेऽस्माभिः पांडवा दुःखकर्शिताः ॥ व्रजे गोपगणाश्चैव कृष्णविक्षेपविह्वलाः ॥३५॥ आबाल्यात्कृष्णभक्तस्तु चंद्रहासः समागतः ॥ भीताश्च बहवो भूपा आगतास्ते भयात्तव ॥३६॥ गर्ग उवाच - इति कृष्णगुणाञ्छ्रुत्वा ह्युद्धवाद्यादवेश्वरः ॥ न किंचिदूचे प्रेम्णा तु मग्नश्चानन्दसागरे ॥३७॥ मणिहारं ददौ तस्मै रत्‍नानि चांबराणी च ॥ शिबिकावारणरथहयादीनुद्धवाय सः ॥ ३८॥ ततः कृष्णस्तु भगवाञ्छीघ्रमुत्थाय हर्षितः ॥ सख्या सार्द्धं सभायां च चकार परिरंभणम् ॥३९॥ उग्रसेन उवाचाथ गोविन्दं हर्षपूरितः ॥ आनेतं चानिरुद्धं वै गच्छ श्रीकृष्ण यादवैः ॥४०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे उद्धवागमनं नाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५३॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ yādavagaṇānāṃ dvārakāpratyāgamanaṃ tathā ugrasenasabhāyāṃ uddhavapreraṇā - garga uvāca - paśyannṛpānmahāvīrānugrasenaturaṃgamaḥ || vicaranbhārate varṣe deśānanyāñjagāma ha ||1|| evaṃ vicaratastasya hayasya ca viśāṃ pate || āgataḥ phālguno māsaḥ sarveṣāṃ gṛhadarśikaḥ ||2|| āgataṃ phālgunaṃ dṛṣṭvā cāniruddhastu śaṃkitaḥ || uvāca maṃtripravaramuddhavaṃ buddhisattamam ||3|| aniruddha uvāca - caitre śrīyādaveṃdrastu maṃtrin yajñaṃ kariṣyati || vayaṃ tu kiṃ kariṣyāmo divasā bahavo na hi ||4|| bhūmau turaṃgaharttāro nṛpāḥ ke ke'vaśeṣitāḥ || teṣāṃ ca vada nāmāni mahyaṃ śuśrūṣave tvaram ||5|| uddhava uvāca - na saṃti bhūtale śūrā gagane saṃti vā hare || tasmādyadupurīṃ gaccha svarṇadvārāṃ ca dvārakām ||6|| iti tasya vacaḥ śrutvā hyaniruddhaḥ praharṣitaḥ || tasyāpi vacanaṃ rājannaśvāgre punarabravīt ||7|| evaṃ tadvākyamākarṇya sarvajñātā turaṃgamaḥ || prayayau dvārakāṃ śīghraṃ kiṣkiṃdhāṃ hanumāniva ||8|| tasyāpi pṛṣṭhataḥ śūrā dudruvuste turaṃgamaiḥ || vāyuvegairmanovegairbhānusāṃbādayo nṛpa ||9|| gṛhītvā turagaṃ sarve baddhvā taṃ svarṇadāmabhiḥ || senāyāmantare kṛtvā śaṃkitāḥ svapurīṃ yayuḥ ||10|| gītavāditraghoṣaiśca nādayaṃtaśca duṃdubhīn || cālayaṃtaśca pṛthivīṃ trāsayantaḥ khalān ripūn ||11|| vrajaṃtaṃ yādavaiḥ sārddhaṃ turagaṃ vīkṣya nāradaḥ || dūtavatkalahārthāya prayayau śakrasannidhim ||12|| tasyāgre kathayāmāsa vājivārtāṃ sa vistarāt || śrutvā śakrastu rājeṃdra hayaṃ hartuṃ mano dadhe ||13|| āyayau bhūtale śīghraṃ drṣṭuṃ bhūtvā tirohitaḥ || aho viṣṇormāyayā ca sarve muhyaṃti devatāḥ ||14|| kuberabrahmaśakrādyā bhūjanānāṃ tu kā kathā || sa gatvā tatra vṛṣṇīnāṃ senāṃ sarvāṃ dadarśa ha ||15|| pralayābdhisamāṃ raudrāṃ vṛtāṃ śūraiśca koṭibhiḥ || yādavānāṃ mahāsenāmud‌bhaṭāṃ vīkṣya śaṃkitaḥ ||16|| yayau kṛṣṇabhayād‌rājañchīghraṃ śakro'marāvatīm || kṛṣṇadevasya kṛpayā yuddhasyāśāṃ visṛjya ca ||17|| atha vrajaṃtī caturaṃgiṇībhiḥ senāniruddhasya mahātmanaśca || gajai rathairvai turagairnaraiśca reje maghonaḥ pṛtaneva svarge ||18|| gajāḥ sarve pṛthagbhūtāḥ pṛthagbhūtā rathāstathā || pṛthagbhūtāsturaṃgāśca pṛthagbhūtā padātayaḥ ||19|| anujagmurdvārakāṃ te harṣitāḥ kṛṣṇapotakāḥ || jaṃbūdvīpasya jetāro lokadvayajigiṣavaḥ ||20|| agne vāhaṃ puraskṛtya vāditrairvividhairapi || gītanṛtyādibhī rājansaṃyuktāste yadūttamāḥ ||21|| aniruddhastu sāṃbādyairiṃdranīlādibhirnṛpa || candrahāsādibhirbhūpaiḥ sahasrairabhibhūṣitaḥ ||22|| sāṃbasyānumatenāpi cānarte saṃpraviśya ca || uddhavaṃ preṣayāmāsa dvārakāṃ yojanadvayāt ||23|| evaṃ praṇoditaḥ so'pi natvā rukmavatīsutam || śibikāṃ śīghramāruhya harṣitaḥ prayayau purīm ||24|| yatrāste hyugrasenastu munibhiḥ parivāritaḥ || śreṣṭhe piṃḍārakakṣetre sabhāmaṃḍapabhūṣite ||25|| vasudevādayo yatra rāmakṛṣṇādayo nṛpa || pradyumnādyāśca balino yajñaṃ rakṣanti nityaśaḥ ||26|| gatvā nṛpasabhāṃ tatra yādaveṃdraṃ praṇamya ca || vasudevaṃ balaṃ kṛṣṇaṃ pradyumnādīn yadūttamān ||27|| sarvānnatvā yathāyogyaṃ teṣāmagre sa saṃsthitaḥ || kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ pṛṣṭastairhṛṣṭamānasaiḥ ||28|| uddhava uvāca - āgatastava rājeṃdra nirvighnena turaṃgamaḥ || āgatāścāniruddhādyāḥ kuśalena yadūttamāḥ ||29|| goviṃdasyāpi kṛpayā cedranīlaḥ samāgataḥ || hemāṃgadaḥ surūpā ca hyāgatā maṇḍaleśvarī ||30|| nirjitastu bako yuddhe bhīṣaṇena samanvitaḥ || binduścaivānuśālvaśca svapurād‌dvau samāgatau ||31|| upadvīpe pāṃcajanye balvalo nirjito'suraiḥ || tasminyuddhe maheśena hyaniruddhasunandanau ||32|| nihatau ca ruṣāḍhyena yādavāścaiva māritāḥ || tatra gatvā tvasau kṛṣṇo jīvayāmāsa yādavān ||33|| tasmātkṛṣṇasya kṛpayā vayaṃ sarve samāgatāḥ || nirjitāḥ kauravāḥ sarve bhīṣmo hyatra samāgataḥ ||34|| dṛṣṭvā dvaitavane'smābhiḥ pāṃḍavā duḥkhakarśitāḥ || vraje gopagaṇāścaiva kṛṣṇavikṣepavihvalāḥ ||35|| ābālyātkṛṣṇabhaktastu caṃdrahāsaḥ samāgataḥ || bhītāśca bahavo bhūpā āgatāste bhayāttava ||36|| garga uvāca - iti kṛṣṇaguṇāñchrutvā hyuddhavādyādaveśvaraḥ || na kiṃcidūce premṇā tu magnaścānandasāgare ||37|| maṇihāraṃ dadau tasmai rat‍nāni cāṃbarāṇī ca || śibikāvāraṇarathahayādīnuddhavāya saḥ || 38|| tataḥ kṛṣṇastu bhagavāñchīghramutthāya harṣitaḥ || sakhyā sārddhaṃ sabhāyāṃ ca cakāra pariraṃbhaṇam ||39|| ugrasena uvācātha govindaṃ harṣapūritaḥ || ānetaṃ cāniruddhaṃ vai gaccha śrīkṛṣṇa yādavaiḥ ||40|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe uddhavāgamanaṃ nāma tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||53|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||