Chapter 9

अश्वमेधखण्डः - नवमोऽध्यायः उग्रसेनसभायां गर्गागमनम् - गर्ग उवाच - अथ राजा कुशस्थल्यां गते देवर्षिसत्तमे ॥ स्वदूतान्प्रेषयामास मामानेतुं नृपेश्वर ॥१॥ त ऊचुरुग्रसेनस्य ममाग्रे वचनं नराः ॥ दूता ऊचुः देवदेव मुने ब्रह्मन्भूदेवानां शिरोमणे ॥२॥ अस्माकं वचनं सर्वं कृपया शृणु विस्तरात् ॥ कृष्णेच्छया द्वारकायामुग्रसेनेन भो मुने ॥३॥ निरूपितं क्रतुवरं तव शिष्येण धीमता ॥ त्वमागच्छ मुने शीघ्रं तस्मिन् यज्ञमहोत्सवे ॥४॥ श्रीगर्ग उवाच - तेषामहं वचः श्रुत्वा जग्मिवान्द्वारकां पुरीम् ॥ गर्गाचलान्नृपश्रेष्ठ यज्ञकौतुकसंयुतः ॥५॥ ततो दृष्टा पुरी दूराच्चानर्ते द्वारका मया ॥ नानाद्रुमगणैर्जुष्टा नानाचोपवनैर्युता ॥६॥ नानातडागैर्वापीभिर्नानापक्षिगणैस्तथा ॥ नीलरक्तसितांभोजैः पीतपद्मैः सरोवराः ॥ राजंते कुमुदैश्चैव शुकपुष्पैर्नृपेश्वर ॥७॥ बिल्वैः कदंबैर्न्यग्रोधैः शालैस्तालैस्तमालकैः ॥ बकुलैर्नागपुन्नागैः कोविदारैश्च पिप्पलैः ॥ जम्बीरैर्हारसिंगारैराम्रैराम्रातकैरपि ॥८॥ केतकीभिर्गोस्तनीभिः कदलीभिश्च जम्बुभिः ॥ श्रीफलैः पिंडखर्जूरैः खदिरैः पत्रबिंदुभिः ॥९॥ अगरैस्तगरैश्चैव चन्दनै रक्तचन्दनैः ॥ पलाशैश्च कपित्थैश्च प्लक्षैर्वेत्रैश्च वेणुभिः ॥१०॥ मल्लिकाभिर्यूथिकाभिर्मोदिनीभिर्महीरुहैः ॥ तथा मदनबाणैश्च सहस्रांशुमुखद्रुमैः ॥११॥ प्रियावंशैर्गुल्मवंशैः कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ॥ सहस्राख्यैः कन्दुकैर्वै चागस्त्यैश्च सुदर्शनैः ॥१२॥ चन्द्रकाख्यैश्च कुन्दैश्च कर्णपुष्पैश्च दाडिमैः ॥ अनुजीरैर्नागरंगैराडुकीजानकीफलैः ॥१३॥ पूगीफलैर्बदामैश्च तूलै राजादनैद्रुमैः ॥ एलाभिः सेवतीभिश्च तथा वै देवदारुभिः ॥१४॥ ईदृशैश्च महावृक्षैः शोभिता नगरी हरेः ॥ कूजंति यत्र राजेन्द्र मयूराः सारसाः शुकाः ॥१५॥ हंसाः पारावताश्चैव कपोताः कोकिलास्तथा ॥ सारिकाश्चक्रवाकाश्च खंजनाश्चटकाः किल ॥१६॥ एते पक्षिगणाः सर्वे वैकुण्ठाच्च समागताः ॥ कृष्ण कृष्णेति मधुरां वाणीं गायंति यत्र हि ॥१७॥ इत्थं पश्यन् व्रजन्‌राजन्ददर्श द्वारकामहम् ॥ ताम्ररौप्यसुवर्णैश्च त्रिभिर्दुर्गैश्च वेष्टिताम् ॥१८॥ गिरिणा रैवतेनापि देववृक्षमयेनच च ॥ रत्‍नाकरेण गोमत्याऽऽवृतां परिखभूतया ॥१९॥ कृष्णस्य नगरीं रम्यां कृतकौतुकतोरणाम् ॥ मुदायुक्तजनाकीर्णां सुवर्णभवनैर्युताम् ॥२०॥ तथा हाटकहट्टाभिः पताकाभिश्च मंडिताम् ॥ विष्णोश्च मंदिरैः प्रोच्चैर्महेशस्यालयैर्युताम् ॥२१॥ यदुभिश्च महाशूरैर्विमानैश्च सहस्रशः ॥ शतशृङ्गाटकैश्चैव कलशैर्भर्मकर्बुरैः ॥२२॥ रथ्याभिर्मंदुराभिश्च दंतिशालाभिरेव च ॥ गोशालाभिश्च शालाभिः सुरौप्यपथिभिर्युताम् ॥२३॥ प्रासादैर्नवलक्षैश्च कृष्णस्य परमात्मनः ॥ तथा षोडशसाहस्रैर्भवनैर्वेष्टितां पुरीम् ॥२४॥ द्वारे द्वारे द्वारकायां शूरा वीराश्च कोटिशः ॥ रक्षंत्यहर्निशं राजन्सर्वशस्त्रधराः किल ॥२५॥ प्रगायंति जनाः सर्वे श्रीकृष्णबलदेवयोः ॥ गृहे गृहे च नामानि शृण्वन्ति चरितानि च ॥२६॥ इत्थं विलोकयन्सर्वान्सुधर्मायामहं गतः ॥ कृष्णेति पादुकारूढस्तुलसीमालया जपन् ॥२७॥ अथोग्रसेनो राजर्षिर्दृष्ट्वा मां च समागतम् ॥ समुत्थाय मुदायुक्तः शक्रसिंहासनात्किल ॥२८॥ षट्‍पंचाशत्कोटिसंख्यैर्यादवैः सह भूपते ॥ नत्वा सिंहासने स्थाप्य पूजयामास चाहुकः ॥२९॥ मदंघ्री चावनिज्याथ यादवानां च सन्निधौ ॥ पादोदकं स्वशिरसि धृत्वा प्राह नृपेश्वरः ॥३०॥ उगेसेन उवाच - विप्रेंद्र नारदमुखाच्छ्रुतं यस्य महत्फलम् ॥ तं यज्ञमश्वमेधाख्यं करिष्येऽहं तवाज्ञया ॥३१॥ यस्यांघ्रिसेवया पूर्वे मनोरथमहार्णवम् ॥ तेरुर्जगत्तृणीकृत्य स कृष्णश्चात्र वर्त्तते ॥३२॥ श्रीगर्ग उवाच - यादवेंद्र महाराज सम्यग्व्यसितं त्वया ॥ हयमेधेन ते कीर्तिस्त्रिलोक्यां संभविष्यति ॥३३॥ कः प्रयास्यति रक्षार्थं तुरगस्य नृपेश्वर ॥ बहवः शत्रवः संति तस्मात्तं निश्चयं कुरु ॥३४॥ वर्षमात्रं प्रकर्तव्यमसिपत्रव्रतं त्वया ॥ तदा तु कुशलेनापि भविष्यति क्रतूत्तमः ॥३५॥ प्रद्युम्नेन राजसूये जिता सर्वा मही पुरा ॥ तुरङ्गास्याद्य रक्षार्थं तं पुनः किं नियोक्ष्यसि ॥३६॥ इति मद्वचनं श्रुत्वा राजा चिंतापरायणः ॥ ददर्श संस्थितं नॄणां सर्वदुःखहरं हरिम् ॥३७॥ तदैव भगवान्दृष्ट्वा शोकेनापूरितं नृपम् ॥ ताम्बूलवीटकं नीत्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥३८॥ श्रीकृष्ण उवाच - भोः शूरा यादवाः सर्वे बलिनो रणकोविदाः ॥ उग्रसेनस्य चाग्रे वै शृण्वन्तु मम भाषितम् ॥३९॥ यो मोचयति राजभ्यो हयमेधतुरंगमम् ॥ महारथी मनस्वी च सोऽयं गृह्णातु वीटकम् ॥४०॥ इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं यादवा युद्धकोविदाः ॥ परस्परं् प्रपश्यन्तो गतमानाः पुनः पुनः ॥४१॥ संस्थितो घटिकामात्रं रेजे ताम्बूलबीटकः ॥ कृष्णस्य सुंदरे हस्ते यथा तामरसे शुकः ॥४२॥ ततश्च सर्वेषु गतेषु तूष्णी- मूषापतिश्चापधरो महात्मा ॥ प्रगृह्य तांबूलचयं नृपेन्द्र नत्वा च कृष्णं निजगाद सद्यः ॥४३॥ श्रीअनिरुद्ध उवाच - अहं हि श्यामकर्णस्य राजन्येभ्यश्च पालनम् ॥ करिष्यामि जगन्नाथ तस्मान्मां त्वं् नियोजय ॥४४॥ न करिष्ये घोटकस्य पालनं यदि तच्छृणु ॥ प्रतिज्ञां मम गोविंद दीनस्य दीनवत्सल ॥४५॥ ब्राह्मणीगमनात्क्षत्री वैश्यस्य शूद्र एव च ॥ यां गतिं प्राप्नुयान्नूनं तामहं दुःखदायिनीम् ॥४६॥ विप्रं कृत्वा गुरुं पूर्वं पश्चात्तं यो न सेवते ॥ स याति यां गतिं देव प्राप्नुयां तामहं ध्रुवम् ॥४७॥ गर्ग उवाच - इति तद्वाक्यमाकर्ण्य यादवा विस्मयं गताः ॥ तदैव कृष्णः संतुष्टो जग्राह पौत्रमेव च ॥४८॥ ततो हरिः सुधर्मायामनिरुद्धं कृतांजलिम् ॥ सर्वेषां शृण्वतां प्राह घननिर्हादया गिरा ॥४९॥ श्रीकृष्ण उवाच - अनिरुद्ध तुरंगस्य वर्षमात्रं च पालनम् ॥ राजन्येभ्यश्च कृत्वा त्वं पुनरागच्छ चात्र वै ॥५०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधचरित्रे सुमेरौ गर्गागमनं नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - navamo'dhyāyaḥ ugrasenasabhāyāṃ gargāgamanam - garga uvāca - atha rājā kuśasthalyāṃ gate devarṣisattame || svadūtānpreṣayāmāsa māmānetuṃ nṛpeśvara ||1|| ta ūcurugrasenasya mamāgre vacanaṃ narāḥ || dūtā ūcuḥ devadeva mune brahmanbhūdevānāṃ śiromaṇe ||2|| asmākaṃ vacanaṃ sarvaṃ kṛpayā śṛṇu vistarāt || kṛṣṇecchayā dvārakāyāmugrasenena bho mune ||3|| nirūpitaṃ kratuvaraṃ tava śiṣyeṇa dhīmatā || tvamāgaccha mune śīghraṃ tasmin yajñamahotsave ||4|| śrīgarga uvāca - teṣāmahaṃ vacaḥ śrutvā jagmivāndvārakāṃ purīm || gargācalānnṛpaśreṣṭha yajñakautukasaṃyutaḥ ||5|| tato dṛṣṭā purī dūrāccānarte dvārakā mayā || nānādrumagaṇairjuṣṭā nānācopavanairyutā ||6|| nānātaḍāgairvāpībhirnānāpakṣigaṇaistathā || nīlaraktasitāṃbhojaiḥ pītapadmaiḥ sarovarāḥ || rājaṃte kumudaiścaiva śukapuṣpairnṛpeśvara ||7|| bilvaiḥ kadaṃbairnyagrodhaiḥ śālaistālaistamālakaiḥ || bakulairnāgapunnāgaiḥ kovidāraiśca pippalaiḥ || jambīrairhārasiṃgārairāmrairāmrātakairapi ||8|| ketakībhirgostanībhiḥ kadalībhiśca jambubhiḥ || śrīphalaiḥ piṃḍakharjūraiḥ khadiraiḥ patrabiṃdubhiḥ ||9|| agaraistagaraiścaiva candanai raktacandanaiḥ || palāśaiśca kapitthaiśca plakṣairvetraiśca veṇubhiḥ ||10|| mallikābhiryūthikābhirmodinībhirmahīruhaiḥ || tathā madanabāṇaiśca sahasrāṃśumukhadrumaiḥ ||11|| priyāvaṃśairgulmavaṃśaiḥ karṇikāraiśca puṣpitaiḥ || sahasrākhyaiḥ kandukairvai cāgastyaiśca sudarśanaiḥ ||12|| candrakākhyaiśca kundaiśca karṇapuṣpaiśca dāḍimaiḥ || anujīrairnāgaraṃgairāḍukījānakīphalaiḥ ||13|| pūgīphalairbadāmaiśca tūlai rājādanaidrumaiḥ || elābhiḥ sevatībhiśca tathā vai devadārubhiḥ ||14|| īdṛśaiśca mahāvṛkṣaiḥ śobhitā nagarī hareḥ || kūjaṃti yatra rājendra mayūrāḥ sārasāḥ śukāḥ ||15|| haṃsāḥ pārāvatāścaiva kapotāḥ kokilāstathā || sārikāścakravākāśca khaṃjanāścaṭakāḥ kila ||16|| ete pakṣigaṇāḥ sarve vaikuṇṭhācca samāgatāḥ || kṛṣṇa kṛṣṇeti madhurāṃ vāṇīṃ gāyaṃti yatra hi ||17|| itthaṃ paśyan vrajan‌rājandadarśa dvārakāmaham || tāmraraupyasuvarṇaiśca tribhirdurgaiśca veṣṭitām ||18|| giriṇā raivatenāpi devavṛkṣamayenaca ca || rat‍nākareṇa gomatyā''vṛtāṃ parikhabhūtayā ||19|| kṛṣṇasya nagarīṃ ramyāṃ kṛtakautukatoraṇām || mudāyuktajanākīrṇāṃ suvarṇabhavanairyutām ||20|| tathā hāṭakahaṭṭābhiḥ patākābhiśca maṃḍitām || viṣṇośca maṃdiraiḥ proccairmaheśasyālayairyutām ||21|| yadubhiśca mahāśūrairvimānaiśca sahasraśaḥ || śataśṛṅgāṭakaiścaiva kalaśairbharmakarburaiḥ ||22|| rathyābhirmaṃdurābhiśca daṃtiśālābhireva ca || gośālābhiśca śālābhiḥ suraupyapathibhiryutām ||23|| prāsādairnavalakṣaiśca kṛṣṇasya paramātmanaḥ || tathā ṣoḍaśasāhasrairbhavanairveṣṭitāṃ purīm ||24|| dvāre dvāre dvārakāyāṃ śūrā vīrāśca koṭiśaḥ || rakṣaṃtyaharniśaṃ rājansarvaśastradharāḥ kila ||25|| pragāyaṃti janāḥ sarve śrīkṛṣṇabaladevayoḥ || gṛhe gṛhe ca nāmāni śṛṇvanti caritāni ca ||26|| itthaṃ vilokayansarvānsudharmāyāmahaṃ gataḥ || kṛṣṇeti pādukārūḍhastulasīmālayā japan ||27|| athograseno rājarṣirdṛṣṭvā māṃ ca samāgatam || samutthāya mudāyuktaḥ śakrasiṃhāsanātkila ||28|| ṣaṭ‍paṃcāśatkoṭisaṃkhyairyādavaiḥ saha bhūpate || natvā siṃhāsane sthāpya pūjayāmāsa cāhukaḥ ||29|| madaṃghrī cāvanijyātha yādavānāṃ ca sannidhau || pādodakaṃ svaśirasi dhṛtvā prāha nṛpeśvaraḥ ||30|| ugesena uvāca - vipreṃdra nāradamukhācchrutaṃ yasya mahatphalam || taṃ yajñamaśvamedhākhyaṃ kariṣye'haṃ tavājñayā ||31|| yasyāṃghrisevayā pūrve manorathamahārṇavam || terurjagattṛṇīkṛtya sa kṛṣṇaścātra varttate ||32|| śrīgarga uvāca - yādaveṃdra mahārāja samyagvyasitaṃ tvayā || hayamedhena te kīrtistrilokyāṃ saṃbhaviṣyati ||33|| kaḥ prayāsyati rakṣārthaṃ turagasya nṛpeśvara || bahavaḥ śatravaḥ saṃti tasmāttaṃ niścayaṃ kuru ||34|| varṣamātraṃ prakartavyamasipatravrataṃ tvayā || tadā tu kuśalenāpi bhaviṣyati kratūttamaḥ ||35|| pradyumnena rājasūye jitā sarvā mahī purā || turaṅgāsyādya rakṣārthaṃ taṃ punaḥ kiṃ niyokṣyasi ||36|| iti madvacanaṃ śrutvā rājā ciṃtāparāyaṇaḥ || dadarśa saṃsthitaṃ nṝṇāṃ sarvaduḥkhaharaṃ harim ||37|| tadaiva bhagavāndṛṣṭvā śokenāpūritaṃ nṛpam || tāmbūlavīṭakaṃ nītvā prahasannidamabravīt ||38|| śrīkṛṣṇa uvāca - bhoḥ śūrā yādavāḥ sarve balino raṇakovidāḥ || ugrasenasya cāgre vai śṛṇvantu mama bhāṣitam ||39|| yo mocayati rājabhyo hayamedhaturaṃgamam || mahārathī manasvī ca so'yaṃ gṛhṇātu vīṭakam ||40|| iti śrutvā harervākyaṃ yādavā yuddhakovidāḥ || parasparaṃ prapaśyanto gatamānāḥ punaḥ punaḥ ||41|| saṃsthito ghaṭikāmātraṃ reje tāmbūlabīṭakaḥ || kṛṣṇasya suṃdare haste yathā tāmarase śukaḥ ||42|| tataśca sarveṣu gateṣu tūṣṇī- mūṣāpatiścāpadharo mahātmā || pragṛhya tāṃbūlacayaṃ nṛpendra natvā ca kṛṣṇaṃ nijagāda sadyaḥ ||43|| śrīaniruddha uvāca - ahaṃ hi śyāmakarṇasya rājanyebhyaśca pālanam || kariṣyāmi jagannātha tasmānmāṃ tvaṃ niyojaya ||44|| na kariṣye ghoṭakasya pālanaṃ yadi tacchṛṇu || pratijñāṃ mama goviṃda dīnasya dīnavatsala ||45|| brāhmaṇīgamanātkṣatrī vaiśyasya śūdra eva ca || yāṃ gatiṃ prāpnuyānnūnaṃ tāmahaṃ duḥkhadāyinīm ||46|| vipraṃ kṛtvā guruṃ pūrvaṃ paścāttaṃ yo na sevate || sa yāti yāṃ gatiṃ deva prāpnuyāṃ tāmahaṃ dhruvam ||47|| garga uvāca - iti tadvākyamākarṇya yādavā vismayaṃ gatāḥ || tadaiva kṛṣṇaḥ saṃtuṣṭo jagrāha pautrameva ca ||48|| tato hariḥ sudharmāyāmaniruddhaṃ kṛtāṃjalim || sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ prāha ghananirhādayā girā ||49|| śrīkṛṣṇa uvāca - aniruddha turaṃgasya varṣamātraṃ ca pālanam || rājanyebhyaśca kṛtvā tvaṃ punarāgaccha cātra vai ||50|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhacaritre sumerau gargāgamanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||9|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||