Chapter 22

श्रीनारद उवाच - दुर्योधनं शांतयित्वा सानुजैः कुरुभिः सह ॥ जग्मतुः पांडवान्द्रष्टुमिंद्रप्रस्थं यदूत्तमौ ॥१॥ इंद्रप्रस्थात्ततो राजाऽऽजातसत्रुर्युधिष्ठिरः ॥ भ्रातृभिः स्वजनैः सार्द्धं नेतुं कृष्णं समाययौ ॥२॥ शंखदुंदुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभिः ॥ पुष्पवर्षं प्रकुर्वद्‌भिरिंद्रप्रस्थनिवासिभिः ॥ रामकृष्णौ परिष्वज्य दोर्भ्यां राजा युधिष्ठिरः ॥३॥ परमां निर्वृतिं लेभे योगीवानंदसंवृतः ॥ प्रद्युम्नाद्या हरिसुताः प्रणेमुः श्रीयुधिष्ठिरम् ॥४॥ युधिष्ठिरोऽनुजग्राह कराभ्यां तान्कृताशिषः ॥ अर्जुनं भीमसेनं च परिरभ्य हरिः स्वयम् ॥५॥ पप्रच्छ कुशलं तेषां यमाभ्यां चाभिवंदितः ॥ परिपूर्णतमौ साक्षाच्छ्रीकृष्णौ च स्वयं हरिः ॥६॥ असंख्यब्रह्माण्डपती हरिदासेन पूजितौ ॥ प्रस्थाप्य यदुमुख्यांश्च प्रद्युम्नादीन् ससैनिकान् ॥७॥ समग्रां जगतीं जेतुं चाज्ञां दत्त्वा विधानतः ॥ मिलित्वा सानुजं धर्मं सर्वेशौ भक्तवत्सलौ ॥८॥ द्वारकां जग्मतू राजन् गौरश्यामौ मनोहरौ ॥ इत्थं श्रीकृष्णचरितं मया ते कथितं नृप ॥९॥ चतुष्पदार्थदं नॄणां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । बहुलाश्व उवाच - कुशस्थलीं गते कृष्णे सबले पुरुषोत्तमे ॥१०॥ ततश्चकार किं साक्षात्प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥ अद्‌भुतं तस्य चरितं श्रवणीयं मनोहरम् ॥११॥ मुक्तानामपि भक्तानां जिज्ञासूनां पुनः किमु ॥ अर्थार्थिनामर्थदं सदार्तानामर्तिनाशनम् ॥१२॥ चतुर्विधानां जीवानां सर्वेषां पापनाशनम् ॥ कथं दिग्विजयं कृत्वा दिग्जयार्थी हरेः सुतः ॥१३॥ आजगाम पुनः सैन्यैरेतन्मे वद तत्वतः ॥ देवर्षे त्वं ब्रह्मसुतो भगवान्सर्वदर्शनः ॥ श्रीकृष्णस्य मनः पूर्वं तस्मै ते हरये नमः ॥१४॥ श्रीनारद उवाच - साधु पृष्टं त्वया राजन्धन्यस्त्वं तत्प्रभाववित् ॥ श्रीकृष्णचरितं श्रोतुं पात्रं त्वमसि भूतले ॥१५॥ कृष्णे यातेऽजातशत्रू रक्षार्थं स्नेहतो नृप ॥ शत्रुभ्यः शंकितः कार्ष्णिं प्रायुङ्क्ताशुकिरीटिनम् ॥१६॥ अथ कार्ष्णिर्यदुश्रेष्ठः फाल्गुनेन समं नृप ॥ विकर्षन्महतीं सेनां त्रिगर्तान्प्रययौ त्वरम् ॥१७॥ त्रिगर्ताधीश्वरो धन्वी सुशर्मा तेन शंकितः ॥ उपायनं ददौ तस्मै प्रद्युम्नाय महात्मने ॥१८॥ विराटेन तथा राज्ञा पूजितो यादवेश्वरः ॥ सरस्वतीं नदीं स्नात्वा कुरुक्षेत्रं ददर्श ह ॥१९॥ पृथूदकं बिंदुसरस्त्रितं कूपं सुदर्शनम् ॥ स्नात्वा सरस्वतीं प्रागाद्दत्वा दानान्यनेकशः ॥२०॥ सारस्वताधिपो राजा कुशांबो न ददौ बलिम् ॥ कौशांबीं नगरीमेत्य दुर्योधनवशानुगः ॥२१॥ चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ॥ सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः ॥२२॥ चारुचंद्रो विचारुश्च चारुश्च दशमस्तथा ॥ रुक्मिणीनंदना ह्येते प्रद्युम्नेन प्रणोदिताः ॥२३॥ सिंधुदेशहयारूढाः सर्वेषां पश्यतां गताः ॥ कौशांबीं नगरीमेत्य रुरुधुः सर्वतस्तदा ॥२४॥ बाणैः प्रासादशिखरा ध्वजकुंभादितोलिकाः ॥ चूर्णीभूता निपेतुः कौ लंकाट्टाला यथा मृगैः ॥२५॥ बाणांधकारे च कृते रुक्मिणीनंदनैर्यदा ॥ तदोपायनपाणिः सन्कुशांबो निर्गतः पुरात् ॥२६॥ कृतांजलिः शंबरारिं दत्वा नत्वा बलिं बहु ॥ जुगोप नगरीं राजा भयार्तो भयविह्वलः ॥२७॥ तदैव सौवीरपतिः सुदेव आभीरनाथोऽपि विचित्रनामा ॥ चित्राङ्गदः सिंधुपतिर्महौजाः काश्मीरपो जांगलपः सुमेरुः ॥२८॥ लाक्षेश्वरो धर्मपतिर्बिडौजा गांधारमुख्योऽपि सुयोधनस्य ॥ वशे स्थितास्तेऽपि भयात्किलैते दत्वा बलिं नेमुरतीव कार्ष्णिम् ॥२९॥ ययौ कार्ष्णिर्महाबाहुः स्वसैन्यपरिवारितः ॥ अर्बुदान्म्लेच्छदेशांश्च जेतुं कल्किरिवोद्‌भटः ॥३०॥ कालस्यापि सुतश्चंडो यवनेंद्रो महाबलः ॥ कार्ष्णिं समागतं श्रुत्वा संमुखात्कोपपूरितः ॥३१॥ पितृहंतुः सुतं हत्वा यास्याम्यपचितिं पितुः ॥ इत्थं विचार्य्य मनसा म्लेच्छानां दशकोटिभिः ॥३२॥ मदच्युतं प्रोन्नदन्तं गजमारुह्य रक्तदृक् ॥ निर्ययौ संमुखे योद्धुं प्रद्युम्नस्य महात्मनः ॥३३॥ आगतां महतीं सेनां शितबाणप्रवर्षिणीम् ॥ चंडप्रणोदितं दृष्ट्वा प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत् ॥३४॥ प्रद्युम्न उवाच - सेनां हत्वापि यश्चाण्डं शिरस्त्रसहितं शिरः ॥ आनेष्यते तं स्वबले करिष्यामि ध्वजापतिम् ॥३५॥ श्रीनारद उवाच - एवं कार्ष्णौ वदत्यारात्फाल्गुनो वानरध्वजः ॥ एको विवेश गांडीवी धनुष्टङ्कारयन्मुहुः ॥३६॥ वीरान् रथान् गजानश्वान्संमुखस्थान्द्विधाकरोत् ॥ गांडीवमुक्तैर्विशिखैर्गांडीवी रणदुर्मदः ॥३७॥ केचिच्छिन्नभुजाः पेतुः शक्तिखड्गर्ष्टिपाणयः ॥ भिन्नपादा भिन्ननखाः केचिद्वीराः सकंचुकाः ॥३८॥ दुद्रुवुः करिणो युद्धे भिन्नकक्षाश्च सक्षताः ॥ गतघंटाः श्लथन्नीडाः पातयंतः करैर्गजान् ॥३९॥ जिष्णुबाणैर्द्विधाभूतैर्गजैरश्वै रणांगणम् ॥ बभौ क्षेत्रं शंकुलया कूष्मांडशकलैरिव ॥४०॥ तदैव दुद्रुवुर्म्लेच्छास्त्यक्त्वा स्वं स्वं रणांगणम् ॥ नभोऽर्करश्मिसंभिन्ना नीहारपटला इव ॥४१॥ गजारूढो म्लेच्छपतिः शक्तिं चिक्षेप जिष्णवे ॥ भ्रामयित्वा मैथिलेंद्र सिंहनादमथाकरोत् ॥४२॥ विद्युल्लतामिवायांतीं बाणैः कृष्णसखो बली ॥ गांडीवमुक्तै राजेंद्र लीलया शतधाच्छिनत् ॥४३॥ य़ावच्चंडो महाम्लेच्छो धनुर्जर्ग्राह रोषतः ॥ तावच्चिच्छेद गांडीवी बाणेनैकेन लीलया ॥४४॥ द्वितीयं धनुरादाय स चण्डश्चण्डविक्रमः ॥ प्रलयाब्धिमहावर्तभीमसंघर्षनादिनीम् ॥४५॥ चिच्छेद सिंजनीं जिष्णोर्गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ बीभत्सुः स्वमसिं नीत्वा स्फुरंतं चर्मणा सह ॥४६॥ जघान तद्‌गजं कुंभे शैलमिंद्रो यथा पविः ॥ अग्निदत्तेन खड्गेन भिन्नकुंभो गजो नदन् ॥४७॥ जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ चंडः खड्गं गृहीत्वाथ प्राहत्य पांडुनंदनम् ॥४८॥ तत्खड्गं चर्मणोन्नीय प्राहिणोत्तं कुरूद्वहः ॥ सशिरस्त्रं शिरस्तस्य देहाद्‌भिन्नं बभूव ह ॥४९॥ सज्जं कृत्वा धनुर्जिष्णुर्निधाय विशिखे च तत् ॥ आकृष्य पातयामास प्रद्युम्नस्य बले महत् ॥५०॥ तदा दुन्दुभिनादोऽभूज्जयारावसमाकुलः ॥ अर्जुनस्योपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥५१॥ तदैव कार्ष्णिः सबलस्य जिष्णुं चकार नाथं विजयध्वजस्य ॥ संवीज्यमानं सितचामराद्यैः कपिध्वजं यादववृंदमुख्यैः ॥५२॥ वेगवानर्बुदाधीशः प्रद्युम्नं शरणं गतः ॥ उपायनं ददौ भीरुर्नमस्कृत्य कृतांजलिः ॥५३॥ मौरंगेशो मंदहासो हयानां दशलक्षकम् ॥ दत्वा भीरुर्नमश्चक्रे प्रद्युम्नाय महात्मने ॥५४॥ इत्थं खंडं भारताख्यं जित्वा कार्ष्णिर्यदूत्तमः ॥ हिमाद्रिं दक्षिणीकृत्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ ॥५५॥

śrīnārada uvāca - duryodhanaṃ śāṃtayitvā sānujaiḥ kurubhiḥ saha || jagmatuḥ pāṃḍavāndraṣṭumiṃdraprasthaṃ yadūttamau ||1|| iṃdraprasthāttato rājā''jātasatruryudhiṣṭhiraḥ || bhrātṛbhiḥ svajanaiḥ sārddhaṃ netuṃ kṛṣṇaṃ samāyayau ||2|| śaṃkhaduṃdubhinādena brahmaghoṣeṇa veṇubhiḥ || puṣpavarṣaṃ prakurvad‌bhiriṃdraprasthanivāsibhiḥ || rāmakṛṣṇau pariṣvajya dorbhyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ ||3|| paramāṃ nirvṛtiṃ lebhe yogīvānaṃdasaṃvṛtaḥ || pradyumnādyā harisutāḥ praṇemuḥ śrīyudhiṣṭhiram ||4|| yudhiṣṭhiro'nujagrāha karābhyāṃ tānkṛtāśiṣaḥ || arjunaṃ bhīmasenaṃ ca parirabhya hariḥ svayam ||5|| papraccha kuśalaṃ teṣāṃ yamābhyāṃ cābhivaṃditaḥ || paripūrṇatamau sākṣācchrīkṛṣṇau ca svayaṃ hariḥ ||6|| asaṃkhyabrahmāṇḍapatī haridāsena pūjitau || prasthāpya yadumukhyāṃśca pradyumnādīn sasainikān ||7|| samagrāṃ jagatīṃ jetuṃ cājñāṃ dattvā vidhānataḥ || militvā sānujaṃ dharmaṃ sarveśau bhaktavatsalau ||8|| dvārakāṃ jagmatū rājan gauraśyāmau manoharau || itthaṃ śrīkṛṣṇacaritaṃ mayā te kathitaṃ nṛpa ||9|| catuṣpadārthadaṃ nṝṇāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi | bahulāśva uvāca - kuśasthalīṃ gate kṛṣṇe sabale puruṣottame ||10|| tataścakāra kiṃ sākṣātpradyumno bhagavānhariḥ || ad‌bhutaṃ tasya caritaṃ śravaṇīyaṃ manoharam ||11|| muktānāmapi bhaktānāṃ jijñāsūnāṃ punaḥ kimu || arthārthināmarthadaṃ sadārtānāmartināśanam ||12|| caturvidhānāṃ jīvānāṃ sarveṣāṃ pāpanāśanam || kathaṃ digvijayaṃ kṛtvā digjayārthī hareḥ sutaḥ ||13|| ājagāma punaḥ sainyairetanme vada tatvataḥ || devarṣe tvaṃ brahmasuto bhagavānsarvadarśanaḥ || śrīkṛṣṇasya manaḥ pūrvaṃ tasmai te haraye namaḥ ||14|| śrīnārada uvāca - sādhu pṛṣṭaṃ tvayā rājandhanyastvaṃ tatprabhāvavit || śrīkṛṣṇacaritaṃ śrotuṃ pātraṃ tvamasi bhūtale ||15|| kṛṣṇe yāte'jātaśatrū rakṣārthaṃ snehato nṛpa || śatrubhyaḥ śaṃkitaḥ kārṣṇiṃ prāyuṅktāśukirīṭinam ||16|| atha kārṣṇiryaduśreṣṭhaḥ phālgunena samaṃ nṛpa || vikarṣanmahatīṃ senāṃ trigartānprayayau tvaram ||17|| trigartādhīśvaro dhanvī suśarmā tena śaṃkitaḥ || upāyanaṃ dadau tasmai pradyumnāya mahātmane ||18|| virāṭena tathā rājñā pūjito yādaveśvaraḥ || sarasvatīṃ nadīṃ snātvā kurukṣetraṃ dadarśa ha ||19|| pṛthūdakaṃ biṃdusarastritaṃ kūpaṃ sudarśanam || snātvā sarasvatīṃ prāgāddatvā dānānyanekaśaḥ ||20|| sārasvatādhipo rājā kuśāṃbo na dadau balim || kauśāṃbīṃ nagarīmetya duryodhanavaśānugaḥ ||21|| cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaśca cārudehaśca vīryavān || sucāruścāruguptaśca bhadracārustathāparaḥ ||22|| cārucaṃdro vicāruśca cāruśca daśamastathā || rukmiṇīnaṃdanā hyete pradyumnena praṇoditāḥ ||23|| siṃdhudeśahayārūḍhāḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ gatāḥ || kauśāṃbīṃ nagarīmetya rurudhuḥ sarvatastadā ||24|| bāṇaiḥ prāsādaśikharā dhvajakuṃbhāditolikāḥ || cūrṇībhūtā nipetuḥ kau laṃkāṭṭālā yathā mṛgaiḥ ||25|| bāṇāṃdhakāre ca kṛte rukmiṇīnaṃdanairyadā || tadopāyanapāṇiḥ sankuśāṃbo nirgataḥ purāt ||26|| kṛtāṃjaliḥ śaṃbarāriṃ datvā natvā baliṃ bahu || jugopa nagarīṃ rājā bhayārto bhayavihvalaḥ ||27|| tadaiva sauvīrapatiḥ sudeva ābhīranātho'pi vicitranāmā || citrāṅgadaḥ siṃdhupatirmahaujāḥ kāśmīrapo jāṃgalapaḥ sumeruḥ ||28|| lākṣeśvaro dharmapatirbiḍaujā gāṃdhāramukhyo'pi suyodhanasya || vaśe sthitāste'pi bhayātkilaite datvā baliṃ nemuratīva kārṣṇim ||29|| yayau kārṣṇirmahābāhuḥ svasainyaparivāritaḥ || arbudānmlecchadeśāṃśca jetuṃ kalkirivod‌bhaṭaḥ ||30|| kālasyāpi sutaścaṃḍo yavaneṃdro mahābalaḥ || kārṣṇiṃ samāgataṃ śrutvā saṃmukhātkopapūritaḥ ||31|| pitṛhaṃtuḥ sutaṃ hatvā yāsyāmyapacitiṃ pituḥ || itthaṃ vicāryya manasā mlecchānāṃ daśakoṭibhiḥ ||32|| madacyutaṃ pronnadantaṃ gajamāruhya raktadṛk || niryayau saṃmukhe yoddhuṃ pradyumnasya mahātmanaḥ ||33|| āgatāṃ mahatīṃ senāṃ śitabāṇapravarṣiṇīm || caṃḍapraṇoditaṃ dṛṣṭvā pradyumno vākyamabravīt ||34|| pradyumna uvāca - senāṃ hatvāpi yaścāṇḍaṃ śirastrasahitaṃ śiraḥ || āneṣyate taṃ svabale kariṣyāmi dhvajāpatim ||35|| śrīnārada uvāca - evaṃ kārṣṇau vadatyārātphālguno vānaradhvajaḥ || eko viveśa gāṃḍīvī dhanuṣṭaṅkārayanmuhuḥ ||36|| vīrān rathān gajānaśvānsaṃmukhasthāndvidhākarot || gāṃḍīvamuktairviśikhairgāṃḍīvī raṇadurmadaḥ ||37|| kecicchinnabhujāḥ petuḥ śaktikhaḍgarṣṭipāṇayaḥ || bhinnapādā bhinnanakhāḥ kecidvīrāḥ sakaṃcukāḥ ||38|| dudruvuḥ kariṇo yuddhe bhinnakakṣāśca sakṣatāḥ || gataghaṃṭāḥ ślathannīḍāḥ pātayaṃtaḥ karairgajān ||39|| jiṣṇubāṇairdvidhābhūtairgajairaśvai raṇāṃgaṇam || babhau kṣetraṃ śaṃkulayā kūṣmāṃḍaśakalairiva ||40|| tadaiva dudruvurmlecchāstyaktvā svaṃ svaṃ raṇāṃgaṇam || nabho'rkaraśmisaṃbhinnā nīhārapaṭalā iva ||41|| gajārūḍho mlecchapatiḥ śaktiṃ cikṣepa jiṣṇave || bhrāmayitvā maithileṃdra siṃhanādamathākarot ||42|| vidyullatāmivāyāṃtīṃ bāṇaiḥ kṛṣṇasakho balī || gāṃḍīvamuktai rājeṃdra līlayā śatadhācchinat ||43|| ẏāvaccaṃḍo mahāmleccho dhanurjargrāha roṣataḥ || tāvacciccheda gāṃḍīvī bāṇenaikena līlayā ||44|| dvitīyaṃ dhanurādāya sa caṇḍaścaṇḍavikramaḥ || pralayābdhimahāvartabhīmasaṃgharṣanādinīm ||45|| ciccheda siṃjanīṃ jiṣṇorgarutmāniva pannagīm || bībhatsuḥ svamasiṃ nītvā sphuraṃtaṃ carmaṇā saha ||46|| jaghāna tad‌gajaṃ kuṃbhe śailamiṃdro yathā paviḥ || agnidattena khaḍgena bhinnakuṃbho gajo nadan ||47|| jānubhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā kaśmalaṃ paramaṃ yayau || caṃḍaḥ khaḍgaṃ gṛhītvātha prāhatya pāṃḍunaṃdanam ||48|| tatkhaḍgaṃ carmaṇonnīya prāhiṇottaṃ kurūdvahaḥ || saśirastraṃ śirastasya dehād‌bhinnaṃ babhūva ha ||49|| sajjaṃ kṛtvā dhanurjiṣṇurnidhāya viśikhe ca tat || ākṛṣya pātayāmāsa pradyumnasya bale mahat ||50|| tadā dundubhinādo'bhūjjayārāvasamākulaḥ || arjunasyopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||51|| tadaiva kārṣṇiḥ sabalasya jiṣṇuṃ cakāra nāthaṃ vijayadhvajasya || saṃvījyamānaṃ sitacāmarādyaiḥ kapidhvajaṃ yādavavṛṃdamukhyaiḥ ||52|| vegavānarbudādhīśaḥ pradyumnaṃ śaraṇaṃ gataḥ || upāyanaṃ dadau bhīrurnamaskṛtya kṛtāṃjaliḥ ||53|| mauraṃgeśo maṃdahāso hayānāṃ daśalakṣakam || datvā bhīrurnamaścakre pradyumnāya mahātmane ||54|| itthaṃ khaṃḍaṃ bhāratākhyaṃ jitvā kārṣṇiryadūttamaḥ || himādriṃ dakṣiṇīkṛtya prāgudīcīṃ diśaṃ yayau ||55||