Chapter 2

नन्द उवाच - हे सन्नन्द महाप्राज्ञ सर्वज्ञोऽसि बहुश्रुतः । व्रजमंदलमाहात्म्यं वदतस्ते मुखाच्छ्रुतम् ॥ १ ॥ गिरिर्गोवर्धनो नाम तस्योत्पत्तिंच मे वद । कस्मादेनं गिरिवरं गिरिराजं वदन्ति हि ॥ २ ॥ यमुनेयं नदी साक्षात्कस्मात्लोकात्समागताः । तन्माहात्म्यं च वद मे त्वमसि ज्ञानिनां वरः ॥ ३ ॥ सन्नन्द उवाच - एकदा हस्तिनपुरे भीष्मं धर्मभृतां वरम् । पप्रच्छ पाण्डुरित्थं तं जनानां चानुशृण्वताम् ॥ ४ ॥ परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान् स्वयम् । असंख्यब्रह्मांडपतिः गोलोकाधिपतिः प्रभुः ॥ ५ ॥ भुवो भारावताराय गच्छन् देवो जनार्दनः । राधां प्राह प्रिये भीरु गच्छ त्वमपि भूतले ॥ ६ ॥ राधोवाच - यत्र वृंदावनं नास्ति न यत्र यमुना नदी । यत्र गोवर्धनो नास्ति तत्र मे न मनःसुखम् ॥ ७ ॥ सन्नन्द उवाच - वेदनागक्रोशभूमिं स्वधाम्नः श्रीहरिः स्वयम् । गोवर्धनं च यमुनां प्रेषयामास भूपरि ॥ ८ ॥ वेदनागक्रोशभूमिः सापि चात्र समागता । चतुर्विंशद्‌वनैर्युक्ता सर्वलोकैश्च वन्दिता ॥ ९ ॥ भारतात्पश्चिमदिशि शाल्मलीद्वीपमध्यतः । गोवर्धनो जन्म लेभे पत्‍न्यां द्रोणाचलस्य च ॥ १० ॥ गोवर्धनोपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे । हिमालयसुमेर्वाद्याः शैलाः सर्वे समागताः ॥ ११ ॥ नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य पूजां कृत्वा विधानतः । गोवर्धनस्य परमां स्तुतिं चक्रुर्महाद्रयः ॥ १२ ॥ शैला ऊचुः - त्वं साक्षात्कृष्णचंद्रस्य परिपूर्णतमस्य च । गोलोके गोगणैर्युक्ते गोपीगोपालसंयुते ॥ १३ ॥ त्वं हि गोवर्धनो नाम वृंदारण्ये विराजसे । त्वन्नो गिरीणां सर्वेषां गिरिराजोऽसि सांप्रतम् ॥ १४ ॥ नमो वृंदावनाङ्काय तुभ्यं गोलोकमौलिने । पूर्णब्रह्मातपत्राय नमो गोवर्धनाय च ॥ १५ ॥ सन्नन्द उवाच - इति स्तुत्वाथ गिरयो जग्मुः स्वं स्वं गृहं ततः । शैलो गिरिवरः साक्षाद्‌गिरिराज इति स्मृतः ॥ १६ ॥ एकदा तीर्थयायी च पुलस्त्यो मुनिसत्तमः । द्रोणाचलसुतं श्यामं गिरिं गोवर्धनं वरम् ॥ १७ ॥ माधवीलतिकापुष्पं पलभारसमन्वितम् । निर्झरैर्नादितं शान्तं कंदरामंगलायनम् ॥ १८ ॥ तपोयोग्यं रत्‍नमयं शतशृङ्गं मनोहरम् । चित्रधातुविचित्रांगं सटंकं पक्षिसंकुलम् ॥ १९ ॥ मृगैः शाखामृगैर्व्याप्तं मयूरध्वनिमंडितम् । मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां तं ददर्श महामुनिः ॥ २० ॥ तल्लिप्सुर्मुनिशार्दूलो द्रोणपार्श्वं समागतः । पूजितो द्रोणगिरिणा पुलस्त्यः प्राह तं गिरिम् ॥ २१ ॥ पुलस्त्य उवाच - हे द्रोण त्वं गिरिन्द्रोऽसि सर्वदेवैश्च पूजितः । दिव्यौषधिसमायुक्तः सदा जीवनदो नृणाम् ॥ २२ ॥ अर्थी तवांतिके प्राप्तः काशीस्थोऽहं महामुनिः । गोवर्धनं सुतं देहि नान्यैर्मेऽत्र प्रयोजनम् ॥ २३ ॥ विश्वेश्वरस्य देवस्य काशीनाम्ना महापुरी । यत्र पापी मृतः सद्यः परं मोक्षं प्रयाति हि ॥ २४ ॥ यत्र गंगाऽऽगता साक्षाद्‌विश्वनाथोऽपि यत्र वै । तत्रैव स्थापयिष्यामि जातोऽयं मे मनोरथः ॥ २६ ॥ सन्नन्द उवाच - पुलस्त्यवचनं श्रुत्वा स्वसुतस्नेहविह्वलः । अश्रुपूर्णो द्रोणगिरिस्तं मुनिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २७ ॥ द्रोण उवाच - पुत्रस्नेहाकुलोऽहं वै पुत्रो मेऽयमतिप्रियः । ते शापभयभीतोऽहं वदाम्येनं महामुने ॥ २८ ॥ हे पुत्र गच्छ मुनिना भारते कर्मके शुभे । त्रैवर्ग्यं लभ्यते यत्र नृभिर्मोक्षमपि क्षणात् ॥ २९ ॥ गोवर्धन उवाच - मुने कथं मां नयसि लंबितं योजनाष्टकम् । योजनद्वयमुच्चांगं पंचयोजनविस्तृतम् ॥ ३० ॥ पुलस्त्य उवाच - उपविश्य करे मे त्वं गच्छ पुत्र यथासुखम् । वाहयामि करे त्वां वै यावत्काशीं समागतः ॥ ३१ ॥ गोवर्धन उवाच - मुने यत्र स्थले भूम्यां स्थापनां मे करिष्यसि । करिष्यामि न चोत्थानं तद्‌भूम्याः शपथो मम ॥ ३२ ॥ पुलस्त्य उवाच - अहमाशाल्मलिद्वीपान् मर्यादीकृत्य कौसलम् । न स्थापनां करिष्यामि शपथस्तेऽपि मे पथि ॥ ३३ ॥ सन्नन्द उवाच - मुनेः करतले तस्मिन्नारुरोह महाचलः । प्रणम्य पितरं द्रोणमश्रुपूर्णाकुलेक्षणः ॥ ३४ ॥ मुनिस्तं दक्षिणकरे धृत्वा गच्छन् शनैः शनैः । स्वतेजो दर्शयन् नॄणां प्राप्तोऽभूद्‌व्रजमंडले ॥ ३५ ॥ जातिस्मरो गिरिस्तत्र प्राहेदं पथि चिंतयन् । परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान् स्वयम् ॥ ३६ ॥ अखंडब्रह्माण्डपतिर्व्रजेऽत्रावतरिष्यति । बाललीलां च कैशोरीं चेष्टां गोपालबालकैः ॥ ३७ ॥ दानलीलां मानलीलां हरिरत्र करिष्यति । तस्मान्मया न गन्तव्यं भूमिश्चेयं कलिन्दजा ॥ ३८ ॥ गोलोकाद्‌राधया सार्धं श्रीकृष्णोऽत्रागमिष्यति । कृतकृत्यो भविष्यामि कृत्वा तद्दर्शनं परम् ॥ ३९ ॥ एवं विचार्य मनसा भूरि भारं ददौ करे । तदा मुनिश्च श्रांतोऽभूद्‌भूतपूर्वं गतस्मृतिः ॥ ४० ॥ करादुत्तार्य तं शैलं निधाय व्रजमंडले । लघुशंकाजयार्थं हि गतोऽभूद्‌भारपीडितः ॥ ४१ ॥ कृत्वा शौचं जले स्नात्वा पुलस्त्यो मुनिसत्तमः । उत्तिष्ठेति मुनिः प्राह गिरिं गोवर्धनं परम् ॥ ४२ ॥ नोत्थितं भूरिभाराढ्यं कराभ्यां तं महामुनिः । स्वतेजसा बलेनापि गृहीतुमुपचक्रमे ॥ ४३ ॥ मुनिना संगृहीतोऽपि गिरिराजो गिराऽऽर्द्रया । न चलालांगुलिं किंचित् तदपि द्रोणनन्दनः ॥ ४४ ॥ सन्नन्द उवाच - गच्छ गच्छ गिरिश्रेष्ठ भारं मा कुरु मा कुरु । मया ज्ञातोऽसि रुष्टस्त्वमभिप्रायं वदाशु मे ॥ ४५ ॥ गोवर्धन उवाच - मुनेऽत्र मे न दोषोऽस्ति त्वया मे स्थापना कृता । करिष्यामि न चोत्थानं पूर्वं मे शपथः कृतः ॥ ४६ ॥ सन्नन्द उवाच - पुलस्त्यो मुनिशार्दूलः क्रोधात् प्रचलितेन्द्रियः । स्फुरदोष्ठो द्रोणपुत्रं शशाप विगतोद्यमः ॥ ४७ ॥ सन्नन्द उवाच - गिरे त्वयातिधृष्टेन न कृतो मे मनोरथः । तस्मात्तु तिलमात्रं हि नित्यं त्वं क्षीणतां व्रज ॥ ४८ ॥ सन्नन्द उवाच - काशीं गते पुलस्त्यर्षावयं गोवर्धनो गिरिः । नित्यं संक्षीयते नन्द तिलमात्रं दिने दिने ॥ ४९ ॥ यावद्‌भागीरथी गंगा यावद्‌गोवर्धनो गिरिः । तावत्कलेः प्रभावस्तु भविष्यति न कर्हिचित् ॥ ५० ॥ गोवर्धनस्य प्रकटं चरित्रं नृणां महापापहरं पवित्रम् । मया तवाग्रे कथितं विचित्रं सुमुक्तिदं कौ रुचिरं न चित्रम् ॥ ५१ ॥

nanda uvāca - he sannanda mahāprājña sarvajño'si bahuśrutaḥ | vrajamaṃdalamāhātmyaṃ vadataste mukhācchrutam || 1 || girirgovardhano nāma tasyotpattiṃca me vada | kasmādenaṃ girivaraṃ girirājaṃ vadanti hi || 2 || yamuneyaṃ nadī sākṣātkasmātlokātsamāgatāḥ | tanmāhātmyaṃ ca vada me tvamasi jñānināṃ varaḥ || 3 || sannanda uvāca - ekadā hastinapure bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | papraccha pāṇḍuritthaṃ taṃ janānāṃ cānuśṛṇvatām || 4 || paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavān svayam | asaṃkhyabrahmāṃḍapatiḥ golokādhipatiḥ prabhuḥ || 5 || bhuvo bhārāvatārāya gacchan devo janārdanaḥ | rādhāṃ prāha priye bhīru gaccha tvamapi bhūtale || 6 || rādhovāca - yatra vṛṃdāvanaṃ nāsti na yatra yamunā nadī | yatra govardhano nāsti tatra me na manaḥsukham || 7 || sannanda uvāca - vedanāgakrośabhūmiṃ svadhāmnaḥ śrīhariḥ svayam | govardhanaṃ ca yamunāṃ preṣayāmāsa bhūpari || 8 || vedanāgakrośabhūmiḥ sāpi cātra samāgatā | caturviṃśad‌vanairyuktā sarvalokaiśca vanditā || 9 || bhāratātpaścimadiśi śālmalīdvīpamadhyataḥ | govardhano janma lebhe pat‍nyāṃ droṇācalasya ca || 10 || govardhanopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire | himālayasumervādyāḥ śailāḥ sarve samāgatāḥ || 11 || natvā pradakṣiṇīkṛtya pūjāṃ kṛtvā vidhānataḥ | govardhanasya paramāṃ stutiṃ cakrurmahādrayaḥ || 12 || śailā ūcuḥ - tvaṃ sākṣātkṛṣṇacaṃdrasya paripūrṇatamasya ca | goloke gogaṇairyukte gopīgopālasaṃyute || 13 || tvaṃ hi govardhano nāma vṛṃdāraṇye virājase | tvanno girīṇāṃ sarveṣāṃ girirājo'si sāṃpratam || 14 || namo vṛṃdāvanāṅkāya tubhyaṃ golokamauline | pūrṇabrahmātapatrāya namo govardhanāya ca || 15 || sannanda uvāca - iti stutvātha girayo jagmuḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ tataḥ | śailo girivaraḥ sākṣād‌girirāja iti smṛtaḥ || 16 || ekadā tīrthayāyī ca pulastyo munisattamaḥ | droṇācalasutaṃ śyāmaṃ giriṃ govardhanaṃ varam || 17 || mādhavīlatikāpuṣpaṃ palabhārasamanvitam | nirjharairnāditaṃ śāntaṃ kaṃdarāmaṃgalāyanam || 18 || tapoyogyaṃ rat‍namayaṃ śataśṛṅgaṃ manoharam | citradhātuvicitrāṃgaṃ saṭaṃkaṃ pakṣisaṃkulam || 19 || mṛgaiḥ śākhāmṛgairvyāptaṃ mayūradhvanimaṃḍitam | muktipradaṃ mumukṣūṇāṃ taṃ dadarśa mahāmuniḥ || 20 || tallipsurmuniśārdūlo droṇapārśvaṃ samāgataḥ | pūjito droṇagiriṇā pulastyaḥ prāha taṃ girim || 21 || pulastya uvāca - he droṇa tvaṃ girindro'si sarvadevaiśca pūjitaḥ | divyauṣadhisamāyuktaḥ sadā jīvanado nṛṇām || 22 || arthī tavāṃtike prāptaḥ kāśīstho'haṃ mahāmuniḥ | govardhanaṃ sutaṃ dehi nānyairme'tra prayojanam || 23 || viśveśvarasya devasya kāśīnāmnā mahāpurī | yatra pāpī mṛtaḥ sadyaḥ paraṃ mokṣaṃ prayāti hi || 24 || yatra gaṃgā''gatā sākṣād‌viśvanātho'pi yatra vai | tatraiva sthāpayiṣyāmi jāto'yaṃ me manorathaḥ || 26 || sannanda uvāca - pulastyavacanaṃ śrutvā svasutasnehavihvalaḥ | aśrupūrṇo droṇagiristaṃ muniṃ vākyamabravīt || 27 || droṇa uvāca - putrasnehākulo'haṃ vai putro me'yamatipriyaḥ | te śāpabhayabhīto'haṃ vadāmyenaṃ mahāmune || 28 || he putra gaccha muninā bhārate karmake śubhe | traivargyaṃ labhyate yatra nṛbhirmokṣamapi kṣaṇāt || 29 || govardhana uvāca - mune kathaṃ māṃ nayasi laṃbitaṃ yojanāṣṭakam | yojanadvayamuccāṃgaṃ paṃcayojanavistṛtam || 30 || pulastya uvāca - upaviśya kare me tvaṃ gaccha putra yathāsukham | vāhayāmi kare tvāṃ vai yāvatkāśīṃ samāgataḥ || 31 || govardhana uvāca - mune yatra sthale bhūmyāṃ sthāpanāṃ me kariṣyasi | kariṣyāmi na cotthānaṃ tad‌bhūmyāḥ śapatho mama || 32 || pulastya uvāca - ahamāśālmalidvīpān maryādīkṛtya kausalam | na sthāpanāṃ kariṣyāmi śapathaste'pi me pathi || 33 || sannanda uvāca - muneḥ karatale tasminnāruroha mahācalaḥ | praṇamya pitaraṃ droṇamaśrupūrṇākulekṣaṇaḥ || 34 || munistaṃ dakṣiṇakare dhṛtvā gacchan śanaiḥ śanaiḥ | svatejo darśayan nṝṇāṃ prāpto'bhūd‌vrajamaṃḍale || 35 || jātismaro giristatra prāhedaṃ pathi ciṃtayan | paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavān svayam || 36 || akhaṃḍabrahmāṇḍapatirvraje'trāvatariṣyati | bālalīlāṃ ca kaiśorīṃ ceṣṭāṃ gopālabālakaiḥ || 37 || dānalīlāṃ mānalīlāṃ hariratra kariṣyati | tasmānmayā na gantavyaṃ bhūmiśceyaṃ kalindajā || 38 || golokād‌rādhayā sārdhaṃ śrīkṛṣṇo'trāgamiṣyati | kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi kṛtvā taddarśanaṃ param || 39 || evaṃ vicārya manasā bhūri bhāraṃ dadau kare | tadā muniśca śrāṃto'bhūd‌bhūtapūrvaṃ gatasmṛtiḥ || 40 || karāduttārya taṃ śailaṃ nidhāya vrajamaṃḍale | laghuśaṃkājayārthaṃ hi gato'bhūd‌bhārapīḍitaḥ || 41 || kṛtvā śaucaṃ jale snātvā pulastyo munisattamaḥ | uttiṣṭheti muniḥ prāha giriṃ govardhanaṃ param || 42 || notthitaṃ bhūribhārāḍhyaṃ karābhyāṃ taṃ mahāmuniḥ | svatejasā balenāpi gṛhītumupacakrame || 43 || muninā saṃgṛhīto'pi girirājo girā''rdrayā | na calālāṃguliṃ kiṃcit tadapi droṇanandanaḥ || 44 || sannanda uvāca - gaccha gaccha giriśreṣṭha bhāraṃ mā kuru mā kuru | mayā jñāto'si ruṣṭastvamabhiprāyaṃ vadāśu me || 45 || govardhana uvāca - mune'tra me na doṣo'sti tvayā me sthāpanā kṛtā | kariṣyāmi na cotthānaṃ pūrvaṃ me śapathaḥ kṛtaḥ || 46 || sannanda uvāca - pulastyo muniśārdūlaḥ krodhāt pracalitendriyaḥ | sphuradoṣṭho droṇaputraṃ śaśāpa vigatodyamaḥ || 47 || sannanda uvāca - gire tvayātidhṛṣṭena na kṛto me manorathaḥ | tasmāttu tilamātraṃ hi nityaṃ tvaṃ kṣīṇatāṃ vraja || 48 || sannanda uvāca - kāśīṃ gate pulastyarṣāvayaṃ govardhano giriḥ | nityaṃ saṃkṣīyate nanda tilamātraṃ dine dine || 49 || yāvad‌bhāgīrathī gaṃgā yāvad‌govardhano giriḥ | tāvatkaleḥ prabhāvastu bhaviṣyati na karhicit || 50 || govardhanasya prakaṭaṃ caritraṃ nṛṇāṃ mahāpāpaharaṃ pavitram | mayā tavāgre kathitaṃ vicitraṃ sumuktidaṃ kau ruciraṃ na citram || 51 ||