Chapter 1

श्री भगवानुवाच - नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय साक्षिणे ॥ प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च ॥१॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानांजनशलाकया ॥ चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरुवे नमः ॥२॥ श्रीगर्ग उवाच - इत्थं श्रीकृष्णचरितं मया ते कथितं मुने ॥ चतुष्पदार्थदं नॄणां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥३॥ शौनक उवाच - बहुलाश्वो मैथिलेंद्रः श्रीकृष्णेष्टो हरिप्रियः ॥ किं पप्रच्छाथ देवर्षिं तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥४॥ श्रीगर्ग उवाच - उग्रसेनं यादवेंद्रं श्रीकृष्णेन कृतं मुने ॥ श्रुत्वातिविस्मितो राजा नारदं प्राह मैथिलः ॥५॥ बहुलाश्व उवाच - को वायं मरुतो राजा केन पुण्येन भूतले ॥ यादवेंद्रो महाबुद्धिरुग्रसेनो बभूव ह ॥६॥ यस्य श्रीकृष्णचन्द्रोऽपि सहायोऽभूद्धरिः स्वयम् ॥ तस्याहो महिमानं मे ब्रूहि देवर्षिसत्तम ॥७॥ श्रीनारद उवाच - सूर्यवंशोद्‌भवो राजा चक्रवर्ती कृते युगे ॥ यज्ञं चकार विधिवन्मरुतो यो जगज्जितः ॥८॥ महासम्भृतसम्भारैर्हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे ॥ संवर्तं मुनिशार्दूलं गुरुं कृत्वा हि दीक्षितः ॥९॥ पंचयोजनविस्तीर्णः कुण्डोऽभूद्यस्य चाध्वरे ॥ योजनं ब्रह्मकुण्डस्तु गव्यूतिः पंच कुंडकाः ॥१०॥ मेखलागर्तविस्तारवेदीभिर्निर्मिता दश ॥ सहस्रहस्तमुच्चाङ्‌गो यज्ञस्तंभो बभौ महान् ॥११॥ विंशद्योजनविस्तीर्णः सौवर्णो यज्ञमण्डपः ॥ वितानतोरणै रेजे कदलीषंडमण्डितः ॥१२॥ ब्रह्मरुद्रादयो देवाः सगणास्तत्र चागताः ॥ ऋषयो मुनयः सर्वे तस्य यज्ञं समाययुः ॥१३॥ होतारो दश लक्षाणि दश लक्षाणि दीक्षिताः ॥ अध्वर्यवः पंचलक्षमुद्‌गातारस्तथा परे ॥१४॥ आहूतास्तत्र विद्वांसश्चतुर्वेदविदो द्विजाः ॥ सर्वशास्त्रार्थ तत्वज्ञाः कोटिशोऽन्ये प्रपूजिताः ॥१५॥ हस्तिशुण्डासमां धारां भुक्त्वाऽऽज्यस्य हुताशनः ॥ अजिर्णं प्राप तद्यज्ञे न चित्रं विद्धि मैथिल ॥१६॥ येभ्यो भागं वदन्तीह विश्वेदेवाः सभासदः ॥ तेभ्यस्तेभ्यो ददुर्वा ताः परिवेष्टार एव ते ॥१७॥ केऽपि जीवास्त्रिलोक्यां तु न बभूवुर्बुभुक्षिताः ॥ सर्वे देवास्तु सोमेन ह्यजीर्णत्वमुपागताः ॥१८॥ संवर्ताय ददौ राज्यं जंबूद्वीपस्य चाध्वरे ॥ गजानां हेमभाराणां नियुतानि चतुर्दश ॥१९॥ शतार्बुदं हयानां तु यज्ञांते दक्षिणां नृप ॥ कोटिशो नवरत्‍नानां महार्हाणां महात्मने ॥२०॥ हयानां पंचसाहस्रं गजानां शतमेव च ॥ शतभारं सुवर्णानां ब्राह्मणे ब्राह्मणे ददौ ॥२१॥ जलभोजनपात्राणि हैमानि प्रस्फुरंति च ॥ भुक्त्वा तानि विसृज्याशु गतास्तुष्टा द्विजातयः ॥२२॥ विप्रत्यक्तैः स्वर्णपात्रैरुच्छिष्टैर्नृप वर्जितैः ॥ हिमाद्रिपार्श्वे शैलोऽभूदद्यापि शतयोजनम् ॥२३॥ मरुतस्य यथा यज्ञो न तथान्यस्य कर्हिचित् ॥ त्रिलोक्यां शृणु राजेन्द्र न भूतो न भविष्यति ॥२४॥ यज्ञकुण्डाद्विनिर्गत्य परिपूर्णतमः स्वयम् ॥ आत्मानं दर्शयामास मरुताय महात्मने ॥२५॥ तमालोक्य हरिं नत्वा कृतांजलिपुटो नृपः ॥ गदितुं न समर्थोऽभूद्रोमांची प्रेमविह्वलः ॥२६॥ तं प्रेमपूरितं दृष्ट्वा पतितं पादयोर्नतम् ॥ उवाच भगवान्साक्षान्मेघगंभीरया गिरा ॥२७॥ श्रीभगवनुवाच - राजंस्त्वयाहं विनयेन तोषितो निष्कारणैर्यज्ञपरैः समर्चितः ॥ वरं परं ब्रूहि महामते त्वरं दास्यामि देवैरपि दुर्लभं दिवि ॥२८॥ श्रीनारद उवाच - श्रुत्वा तु राजा मरुतः कृतांजलिः प्रदक्षिणीकृत्य हरिं परमेश्वरम् ॥ संपूज्य भक्त्या विशदोपचारकै- र्नत्वा भृशं गद्‌गदया गिराब्रवीत् ॥२९॥ मरुत उवाच - न वेद्‍म्यहं त्वच्चरणारविंदतो वरं परं श्रीपुरुषोत्तमोत्तम ॥ समेत्य गंगा तृषितातिदुर्धियः खनंति कूपं हि यथा नरेतराः ॥३०॥ तथापि याचे तव वाक्यगौरवा- त्पादारविंदं हृदयारविंदात् ॥ कदापि मे मा व्रजतु व्रजेश्वर मूलं चतुर्णां विदुरर्थसंपदाम् ॥३१॥ श्रीभगवानुवाच - धन्यऽस्ति राजंस्तव निर्मला मतिः प्रलोभितस्यापि वरैर्न कामभृत् ॥ तथापि मत्तो वरयेप्सितं वरं विना फलं भक्तसुखान्न मे सुखम् ॥३२॥ मरुत उवाच - देयं यदा मे वरमीप्सितं प्रभो वैकुण्ठलोकं कुरुताद्धरातले ॥ रक्ष स्थितं मां निजभक्तवत्सल तस्मिन्पुरे भक्तजनैः परैः सह ॥३३॥ श्रीभगवानुवाच - अस्मिन्मनौ देवमनोरथाब्धिं गतेषु विंशेषु युगेषु चाष्टौ ॥ गत्वाथ नाकं धरणीं समेत्य मया हि गोवत्सपदं करिष्यसि ॥३४॥ श्रीनारद उवाच - इत्युक्त्वा भगवान्साक्षात्तत्रैवांतरधीयत ॥ सोऽयं तु मरुतो राजा ह्युग्रसेनो बभूव ह ॥३५॥ तं यज्ञं कारयामास राजसूयं हरिः स्वयम् ॥ किं दुर्लभं त्रिलोक्यां तु भक्तानां मैथिलेश्वर ॥३६॥ मरुतस्यापि चरितं यः शृणोति नृपोत्तम ॥ तस्य ज्ञानं सवैराग्यं भक्तियुक्तं प्रजायते ॥३७॥

śrī bhagavānuvāca - namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya sākṣiṇe || pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca ||1|| ajñānatimirāndhasya jñānāṃjanaśalākayā || cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīguruve namaḥ ||2|| śrīgarga uvāca - itthaṃ śrīkṛṣṇacaritaṃ mayā te kathitaṃ mune || catuṣpadārthadaṃ nṝṇāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||3|| śaunaka uvāca - bahulāśvo maithileṃdraḥ śrīkṛṣṇeṣṭo haripriyaḥ || kiṃ papracchātha devarṣiṃ tanme brūhi tapodhana ||4|| śrīgarga uvāca - ugrasenaṃ yādaveṃdraṃ śrīkṛṣṇena kṛtaṃ mune || śrutvātivismito rājā nāradaṃ prāha maithilaḥ ||5|| bahulāśva uvāca - ko vāyaṃ maruto rājā kena puṇyena bhūtale || yādaveṃdro mahābuddhirugraseno babhūva ha ||6|| yasya śrīkṛṣṇacandro'pi sahāyo'bhūddhariḥ svayam || tasyāho mahimānaṃ me brūhi devarṣisattama ||7|| śrīnārada uvāca - sūryavaṃśod‌bhavo rājā cakravartī kṛte yuge || yajñaṃ cakāra vidhivanmaruto yo jagajjitaḥ ||8|| mahāsambhṛtasambhārairhimādreḥ pārśva uttare || saṃvartaṃ muniśārdūlaṃ guruṃ kṛtvā hi dīkṣitaḥ ||9|| paṃcayojanavistīrṇaḥ kuṇḍo'bhūdyasya cādhvare || yojanaṃ brahmakuṇḍastu gavyūtiḥ paṃca kuṃḍakāḥ ||10|| mekhalāgartavistāravedībhirnirmitā daśa || sahasrahastamuccāṅ‌go yajñastaṃbho babhau mahān ||11|| viṃśadyojanavistīrṇaḥ sauvarṇo yajñamaṇḍapaḥ || vitānatoraṇai reje kadalīṣaṃḍamaṇḍitaḥ ||12|| brahmarudrādayo devāḥ sagaṇāstatra cāgatāḥ || ṛṣayo munayaḥ sarve tasya yajñaṃ samāyayuḥ ||13|| hotāro daśa lakṣāṇi daśa lakṣāṇi dīkṣitāḥ || adhvaryavaḥ paṃcalakṣamud‌gātārastathā pare ||14|| āhūtāstatra vidvāṃsaścaturvedavido dvijāḥ || sarvaśāstrārtha tatvajñāḥ koṭiśo'nye prapūjitāḥ ||15|| hastiśuṇḍāsamāṃ dhārāṃ bhuktvā''jyasya hutāśanaḥ || ajirṇaṃ prāpa tadyajñe na citraṃ viddhi maithila ||16|| yebhyo bhāgaṃ vadantīha viśvedevāḥ sabhāsadaḥ || tebhyastebhyo dadurvā tāḥ pariveṣṭāra eva te ||17|| ke'pi jīvāstrilokyāṃ tu na babhūvurbubhukṣitāḥ || sarve devāstu somena hyajīrṇatvamupāgatāḥ ||18|| saṃvartāya dadau rājyaṃ jaṃbūdvīpasya cādhvare || gajānāṃ hemabhārāṇāṃ niyutāni caturdaśa ||19|| śatārbudaṃ hayānāṃ tu yajñāṃte dakṣiṇāṃ nṛpa || koṭiśo navarat‍nānāṃ mahārhāṇāṃ mahātmane ||20|| hayānāṃ paṃcasāhasraṃ gajānāṃ śatameva ca || śatabhāraṃ suvarṇānāṃ brāhmaṇe brāhmaṇe dadau ||21|| jalabhojanapātrāṇi haimāni prasphuraṃti ca || bhuktvā tāni visṛjyāśu gatāstuṣṭā dvijātayaḥ ||22|| vipratyaktaiḥ svarṇapātrairucchiṣṭairnṛpa varjitaiḥ || himādripārśve śailo'bhūdadyāpi śatayojanam ||23|| marutasya yathā yajño na tathānyasya karhicit || trilokyāṃ śṛṇu rājendra na bhūto na bhaviṣyati ||24|| yajñakuṇḍādvinirgatya paripūrṇatamaḥ svayam || ātmānaṃ darśayāmāsa marutāya mahātmane ||25|| tamālokya hariṃ natvā kṛtāṃjalipuṭo nṛpaḥ || gadituṃ na samartho'bhūdromāṃcī premavihvalaḥ ||26|| taṃ premapūritaṃ dṛṣṭvā patitaṃ pādayornatam || uvāca bhagavānsākṣānmeghagaṃbhīrayā girā ||27|| śrībhagavanuvāca - rājaṃstvayāhaṃ vinayena toṣito niṣkāraṇairyajñaparaiḥ samarcitaḥ || varaṃ paraṃ brūhi mahāmate tvaraṃ dāsyāmi devairapi durlabhaṃ divi ||28|| śrīnārada uvāca - śrutvā tu rājā marutaḥ kṛtāṃjaliḥ pradakṣiṇīkṛtya hariṃ parameśvaram || saṃpūjya bhaktyā viśadopacārakai- rnatvā bhṛśaṃ gad‌gadayā girābravīt ||29|| maruta uvāca - na ved‍myahaṃ tvaccaraṇāraviṃdato varaṃ paraṃ śrīpuruṣottamottama || sametya gaṃgā tṛṣitātidurdhiyaḥ khanaṃti kūpaṃ hi yathā naretarāḥ ||30|| tathāpi yāce tava vākyagauravā- tpādāraviṃdaṃ hṛdayāraviṃdāt || kadāpi me mā vrajatu vrajeśvara mūlaṃ caturṇāṃ vidurarthasaṃpadām ||31|| śrībhagavānuvāca - dhanya'sti rājaṃstava nirmalā matiḥ pralobhitasyāpi varairna kāmabhṛt || tathāpi matto varayepsitaṃ varaṃ vinā phalaṃ bhaktasukhānna me sukham ||32|| maruta uvāca - deyaṃ yadā me varamīpsitaṃ prabho vaikuṇṭhalokaṃ kurutāddharātale || rakṣa sthitaṃ māṃ nijabhaktavatsala tasminpure bhaktajanaiḥ paraiḥ saha ||33|| śrībhagavānuvāca - asminmanau devamanorathābdhiṃ gateṣu viṃśeṣu yugeṣu cāṣṭau || gatvātha nākaṃ dharaṇīṃ sametya mayā hi govatsapadaṃ kariṣyasi ||34|| śrīnārada uvāca - ityuktvā bhagavānsākṣāttatraivāṃtaradhīyata || so'yaṃ tu maruto rājā hyugraseno babhūva ha ||35|| taṃ yajñaṃ kārayāmāsa rājasūyaṃ hariḥ svayam || kiṃ durlabhaṃ trilokyāṃ tu bhaktānāṃ maithileśvara ||36|| marutasyāpi caritaṃ yaḥ śṛṇoti nṛpottama || tasya jñānaṃ savairāgyaṃ bhaktiyuktaṃ prajāyate ||37||