Chapter 44

वज्रनाभिरुवाच - अद्‌भुतं कृष्णचरितं मया त्वन्मुखतः श्रुतम् ॥ किं चक्रुर्गोपिकास्तासां स कथं दर्शनं ददौ ॥१॥ तत्सर्वं मुनिशार्दूल मह्यं श्रद्धालवे वद ॥ धन्यास्ते ये हि शृण्वंति कर्णे कृष्णकथां सदा ॥२॥ मुखेन कृष्णचन्द्रस्य नामानि प्रजपंति हि ॥ हस्तैः श्रीकृष्णसेवां वै ये प्रकुर्वंति नित्यशः ॥३॥ नित्यं कुर्वंति कृष्णस्य ध्यानं दर्शनमेव च ॥ पादोदकं प्रसादं च ये प्रभुञ्जंति नित्यशः ॥४॥ इतीदृशेन भावेन श्रमेण जगदीश्वरम् ॥ ये भजंति मुनिश्रेष्ठ ते प्रयांति हरेः पदम् ॥५॥ संसारे ये प्रभुञ्जंति भोगान्नानाविधान्मुने ॥ श्रवणादीन्न कुर्वंति देहसौख्येन दुर्मदाः ॥६॥ ते चांते यमदूतैश्च गृहीताश्च भयानकैः ॥ पतिताः कालसूत्रे वै यावद्‌रविनिशाकरौ ॥७॥ सूत उवाच - इत्युक्तवंतं राजानं प्रत्युवाच मुनिश्वरः ॥ गद्‌गदस्वरया वाण्या प्रशंस्य चरितं हरेः ॥८॥ गर्ग उवाच - कृष्णे चांतर्हिते राजंस्त्वरं सर्वाश्च गोपिकाः ॥ आचक्षाणाश्च तं तप्ताः हरिण्यो हरिणं यथा ॥९॥ अन्तर्हितं हरिं ज्ञात्वा गोप्यः सर्वाश्च पूर्ववत् ॥ यूथीभूता विचिक्युर्वै सर्वतस्तं वने वने ॥१०॥ पप्रच्छुर्भूरुहान्सर्वान्मिलित्वा तु परस्परम् ॥ हत्वा ह्यस्मान्कटाक्षेण क्व गतो नंदनदनः ॥११॥ तदस्माकं च वदत यूयं सर्वे वनेश्वराः ॥ मार्तंडकन्ये त्वजिरे गोपालो गाश्च चारयन् ॥१२॥ नित्यं चकार लीलां तु स गतः कुत्र नो वद ॥ शतशृङ्गगिरींद्रस्त्वं श्रीनाथेन धृतः पुरा ॥१३॥ वामहस्ते रक्षणार्थं वासवाद्‌व्रजवासिनाम् ॥ न जहाति हरिस्त्वां तु स्वपुत्रं हृदयोद्‌भवम् ॥१४॥ स गतो वद कुत्रास्ते विहाय विपिने च नः ॥ हे मयूराश्च हरिणा हे गावो हे मृगाः खगाः ॥१५॥ किरीटी ह्यलकी कृष्णो युष्माभिः किं विलोकितः ॥ वदन्त सोऽपि कुत्रास्ते वने कस्मिन्मनोहरः ॥१६॥ एतैस्तु वाक्यैः संतुष्टाः कठिनास्तीर्थवासिनः ॥ उत्तरं नैव दास्यंति सर्वे ते मोहिताः किल ॥१७॥ गर्ग उवाच - एवं सर्वा हि पृच्छन्त्यः कृष्णचन्द्रं वने वने ॥ वदंत्यः कृष्ण कृष्णेति बभूवुस्तन्मयास्ततः ॥१८॥ चक्रुः कृष्णचरित्राणि तत्र कृष्णमयाः स्त्रियः ॥ यमुनावालुकायां च पदानि ददृशुर्हरेः ॥१९॥ वज्रध्वजांकुशाद्यैश्च चिह्नितानि महात्मनः ॥ तत्पदान्यनुसारेण पश्यन्त्यः प्रययुः स्वरम् ॥२०॥ कृष्णांघ्रिरेणवो नीत्वा मूर्ध्नि धृत्वा व्रजस्त्रियः ॥ पदान्यन्यानि ददृशुश्चान्यचिह्नयुतानि हि ॥२१॥ निरीक्ष्याहुः प्रियासार्द्धं गतः प्रियतमो ह्यसौ ॥ एवं वदंत्यः पश्यन्त्यो गोप्यस्तालवनं गताः ॥२२॥ व्रजन्नग्रे व्रजेंद्रस्तु व्रजेश्वर्या व्रजे नृप ॥ कोलाहलं च गोपीनां श्रुत्वा प्रत्याह स्वमिनीम् ॥ २३॥ शीघ्रं गच्छ प्रिये त्वं तु कोटिचन्द्रसमप्रभे ॥ आगता व्रजनार्यो हि नेतुं त्वां मां च सर्वतः ॥२४॥ ततः प्रिया हरेः पूर्वं शृङ्गारं कुसुमैर्नृप ॥ चकार सुंदरं दिव्यं वृन्दारण्ये च पूर्ववत् ॥२५॥ नंदसूनुः प्रियायाश्च दिव्यं श्रृंगारमेव च ॥ चकार बहुभिः पुष्पैर्भांडीरे च यथा पुरा ॥२६॥ केशप्रसाधनाद्यैश्च स्रक्तांबूलानुलेपनैः ॥ सुंदरी सुंदरेणापि बभूवात्यंतसुन्दरी ॥२७॥ ततः कृष्णस्तु मुदितः पुष्पवृक्षतले नृप ॥ शय्यां पुष्पमयीं कृत्वा तया रेमे रमेश्वरः ॥२८॥ वृन्दावने गोवर्धने कृष्णायाः पुलिने तथा ॥ नंदीश्वरे बृहत्सानौ तथा रोहितपर्वते ॥२९॥ अरण्येषु द्वादशसु सर्वत्र व्रजमंडले ॥ कांतया विचरन्कांतो वंशीवटतले स्थितः ॥३०॥ तत्र शुश्राव गोपीनां वदन्तीनां रवं परम् ॥ स्वामिन्या सह राजेंद्र श्रीगोपीजनवल्लभः ॥३१॥ पुनः प्राह प्रियां प्रेम्णा गच्छ गच्छ प्रिये त्वरम् ॥ कृष्णवाक्यं ततः श्रुत्वा प्राह भूत्वा च मानिनी ॥३२॥ राधोवाच - न समर्था प्रचलितुं क्वचिद्‌गेहान्न निर्गता ॥ नय मां ते मनो यत्र दुर्बलां दीनवत्सल ॥३३॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य रामां रामानुजस्ततः ॥ स्वेन पीतांबरेणापि वीजयामास स्वेदतः ॥३४॥ प्रगृह्य पाणिना प्राह सर्प राज्ञि यथासुखम् ॥ इति सा हरिणा प्रोक्ता मत्वात्मानं वरं परम् ॥३५॥ हित्वासौ स्त्रीजनान् रात्रौ भजते मां रहःस्थले ॥ इति मत्वा तु हरये भूत्वा तूष्णीं व्रजेश्वरी ॥३६॥ वस्त्रेणाननमाच्छाद्य पृष्ठं दत्वा स्थिताभवत् ॥ पुनराह हरिस्तां तु प्रिये गच्छ मया सह ॥३७॥ भजामि त्वामहं भद्रे वियोगार्तां तु शापतः ॥ विहाय गोपीः सर्वाश्च लग्नास्त्वां तु भजाम्यहम् ॥३८॥ त्वं तु मे स्कंधमारुह्य सुखं व्रज रहःस्थले ॥ इत्युक्त्वा मानिनीं मानी स्कंधयानमभीप्सतीम् ॥३९॥ त्यक्त्वा ह्यन्तदर्धे राजन्स्वात्मारामः स्वलीलया ॥ अन्तर्हिते भगवति सहसा सा वधूर्नृप ॥४०॥ अन्वतप्यत दुःखार्त्ता गतमाना रुरोद ह ॥ ततस्तद्‌रोदनं श्रुत्वा वंशीवटतटे त्वरम् ॥४१॥ आजग्मुर्गोपिकाः सर्वा ददृशुस्तां च दुःखिताम् ॥ चक्रुः स्त्रियस्तदंगेषु वायुं व्यजनचामरैः ॥४२॥ स्नापयित्वा तु तां प्रेम्णा काश्मीरसलिलेन च ॥ सिषिचुर्मकरंदैस्तां चन्दनद्रवशीकरैः ॥४३॥ पुनर्वाक्यैः समाश्वास्य गोप्यः कर्मसु कोविदाः ॥ निशम्य तन्मुखाद्यानं गोविंदस्य च मानतः ॥४४॥ मानिन्यो गोपिकाः सर्वा विस्मयं परमं ययुः ॥ विहाय मानं ताः सर्वा आगत्य पुलिनं नृप ॥ स्वरैर्जगुः कृष्णगुणाँस्तदागमनहेतवे ॥४५॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे रासक्रीडायां चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

vajranābhiruvāca - ad‌bhutaṃ kṛṣṇacaritaṃ mayā tvanmukhataḥ śrutam || kiṃ cakrurgopikāstāsāṃ sa kathaṃ darśanaṃ dadau ||1|| tatsarvaṃ muniśārdūla mahyaṃ śraddhālave vada || dhanyāste ye hi śṛṇvaṃti karṇe kṛṣṇakathāṃ sadā ||2|| mukhena kṛṣṇacandrasya nāmāni prajapaṃti hi || hastaiḥ śrīkṛṣṇasevāṃ vai ye prakurvaṃti nityaśaḥ ||3|| nityaṃ kurvaṃti kṛṣṇasya dhyānaṃ darśanameva ca || pādodakaṃ prasādaṃ ca ye prabhuñjaṃti nityaśaḥ ||4|| itīdṛśena bhāvena śrameṇa jagadīśvaram || ye bhajaṃti muniśreṣṭha te prayāṃti hareḥ padam ||5|| saṃsāre ye prabhuñjaṃti bhogānnānāvidhānmune || śravaṇādīnna kurvaṃti dehasaukhyena durmadāḥ ||6|| te cāṃte yamadūtaiśca gṛhītāśca bhayānakaiḥ || patitāḥ kālasūtre vai yāvad‌raviniśākarau ||7|| sūta uvāca - ityuktavaṃtaṃ rājānaṃ pratyuvāca muniśvaraḥ || gad‌gadasvarayā vāṇyā praśaṃsya caritaṃ hareḥ ||8|| garga uvāca - kṛṣṇe cāṃtarhite rājaṃstvaraṃ sarvāśca gopikāḥ || ācakṣāṇāśca taṃ taptāḥ hariṇyo hariṇaṃ yathā ||9|| antarhitaṃ hariṃ jñātvā gopyaḥ sarvāśca pūrvavat || yūthībhūtā vicikyurvai sarvatastaṃ vane vane ||10|| papracchurbhūruhānsarvānmilitvā tu parasparam || hatvā hyasmānkaṭākṣeṇa kva gato naṃdanadanaḥ ||11|| tadasmākaṃ ca vadata yūyaṃ sarve vaneśvarāḥ || mārtaṃḍakanye tvajire gopālo gāśca cārayan ||12|| nityaṃ cakāra līlāṃ tu sa gataḥ kutra no vada || śataśṛṅgagirīṃdrastvaṃ śrīnāthena dhṛtaḥ purā ||13|| vāmahaste rakṣaṇārthaṃ vāsavād‌vrajavāsinām || na jahāti haristvāṃ tu svaputraṃ hṛdayod‌bhavam ||14|| sa gato vada kutrāste vihāya vipine ca naḥ || he mayūrāśca hariṇā he gāvo he mṛgāḥ khagāḥ ||15|| kirīṭī hyalakī kṛṣṇo yuṣmābhiḥ kiṃ vilokitaḥ || vadanta so'pi kutrāste vane kasminmanoharaḥ ||16|| etaistu vākyaiḥ saṃtuṣṭāḥ kaṭhināstīrthavāsinaḥ || uttaraṃ naiva dāsyaṃti sarve te mohitāḥ kila ||17|| garga uvāca - evaṃ sarvā hi pṛcchantyaḥ kṛṣṇacandraṃ vane vane || vadaṃtyaḥ kṛṣṇa kṛṣṇeti babhūvustanmayāstataḥ ||18|| cakruḥ kṛṣṇacaritrāṇi tatra kṛṣṇamayāḥ striyaḥ || yamunāvālukāyāṃ ca padāni dadṛśurhareḥ ||19|| vajradhvajāṃkuśādyaiśca cihnitāni mahātmanaḥ || tatpadānyanusāreṇa paśyantyaḥ prayayuḥ svaram ||20|| kṛṣṇāṃghrireṇavo nītvā mūrdhni dhṛtvā vrajastriyaḥ || padānyanyāni dadṛśuścānyacihnayutāni hi ||21|| nirīkṣyāhuḥ priyāsārddhaṃ gataḥ priyatamo hyasau || evaṃ vadaṃtyaḥ paśyantyo gopyastālavanaṃ gatāḥ ||22|| vrajannagre vrajeṃdrastu vrajeśvaryā vraje nṛpa || kolāhalaṃ ca gopīnāṃ śrutvā pratyāha svaminīm || 23|| śīghraṃ gaccha priye tvaṃ tu koṭicandrasamaprabhe || āgatā vrajanāryo hi netuṃ tvāṃ māṃ ca sarvataḥ ||24|| tataḥ priyā hareḥ pūrvaṃ śṛṅgāraṃ kusumairnṛpa || cakāra suṃdaraṃ divyaṃ vṛndāraṇye ca pūrvavat ||25|| naṃdasūnuḥ priyāyāśca divyaṃ śrṛṃgārameva ca || cakāra bahubhiḥ puṣpairbhāṃḍīre ca yathā purā ||26|| keśaprasādhanādyaiśca sraktāṃbūlānulepanaiḥ || suṃdarī suṃdareṇāpi babhūvātyaṃtasundarī ||27|| tataḥ kṛṣṇastu muditaḥ puṣpavṛkṣatale nṛpa || śayyāṃ puṣpamayīṃ kṛtvā tayā reme rameśvaraḥ ||28|| vṛndāvane govardhane kṛṣṇāyāḥ puline tathā || naṃdīśvare bṛhatsānau tathā rohitaparvate ||29|| araṇyeṣu dvādaśasu sarvatra vrajamaṃḍale || kāṃtayā vicarankāṃto vaṃśīvaṭatale sthitaḥ ||30|| tatra śuśrāva gopīnāṃ vadantīnāṃ ravaṃ param || svāminyā saha rājeṃdra śrīgopījanavallabhaḥ ||31|| punaḥ prāha priyāṃ premṇā gaccha gaccha priye tvaram || kṛṣṇavākyaṃ tataḥ śrutvā prāha bhūtvā ca māninī ||32|| rādhovāca - na samarthā pracalituṃ kvacid‌gehānna nirgatā || naya māṃ te mano yatra durbalāṃ dīnavatsala ||33|| iti tadvākyamākarṇya rāmāṃ rāmānujastataḥ || svena pītāṃbareṇāpi vījayāmāsa svedataḥ ||34|| pragṛhya pāṇinā prāha sarpa rājñi yathāsukham || iti sā hariṇā proktā matvātmānaṃ varaṃ param ||35|| hitvāsau strījanān rātrau bhajate māṃ rahaḥsthale || iti matvā tu haraye bhūtvā tūṣṇīṃ vrajeśvarī ||36|| vastreṇānanamācchādya pṛṣṭhaṃ datvā sthitābhavat || punarāha haristāṃ tu priye gaccha mayā saha ||37|| bhajāmi tvāmahaṃ bhadre viyogārtāṃ tu śāpataḥ || vihāya gopīḥ sarvāśca lagnāstvāṃ tu bhajāmyaham ||38|| tvaṃ tu me skaṃdhamāruhya sukhaṃ vraja rahaḥsthale || ityuktvā māninīṃ mānī skaṃdhayānamabhīpsatīm ||39|| tyaktvā hyantadardhe rājansvātmārāmaḥ svalīlayā || antarhite bhagavati sahasā sā vadhūrnṛpa ||40|| anvatapyata duḥkhārttā gatamānā ruroda ha || tatastad‌rodanaṃ śrutvā vaṃśīvaṭataṭe tvaram ||41|| ājagmurgopikāḥ sarvā dadṛśustāṃ ca duḥkhitām || cakruḥ striyastadaṃgeṣu vāyuṃ vyajanacāmaraiḥ ||42|| snāpayitvā tu tāṃ premṇā kāśmīrasalilena ca || siṣicurmakaraṃdaistāṃ candanadravaśīkaraiḥ ||43|| punarvākyaiḥ samāśvāsya gopyaḥ karmasu kovidāḥ || niśamya tanmukhādyānaṃ goviṃdasya ca mānataḥ ||44|| māninyo gopikāḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ || vihāya mānaṃ tāḥ sarvā āgatya pulinaṃ nṛpa || svarairjaguḥ kṛṣṇaguṇā~stadāgamanahetave ||45|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe rāsakrīḍāyāṃ catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||44|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||