Chapter 23

श्रीनारद उवाच - अथ कृष्णो गोपिकाभिः लोकजंघवनं ययौ । वसन्तमाधवीभिश्च लताभिः संकुलं नृप ॥ १ ॥ तत्पुष्पदामनिचयैः स्फुरत्सौगंधिशालिभिः । सर्वासां हरिणा तत्र कबर्यो गुंफितास्ततः ॥ २ ॥ भ्रमरध्वनिसंयुक्ते सुगंधानिलवासिते । कालिन्दीनिकटे कृष्णो विचचार प्रियान्वितः ॥ ३ ॥ करिल्लैः पीलुभिः श्यामैः तमालैः संकुलद्रुमैः । महापुण्यवनं कृष्णो ययौ रासेश्वरो हरिः ॥ ४ ॥ तत्र रासं समारेभे रासेश्वर्या समन्वितः । गीयमानश्च गोपीभिरप्सरोभिः स्वराडिव ॥ ५ ॥ तत्र चित्रमभूद्‌राजन् शृणु त्वं तन्मुखान्मम । शंखचूडो मान यक्षो धनदानुचरो बली ॥ ६ ॥ भूतले तत्समो नास्ति गदायुद्धविशारदः । मन्मुकादौग्रसेनेश्च बलं श्रुत्वा महोत्कटम् ॥ ७ ॥ लक्षभारमयीं गुर्वीं गदामादाय यक्षराट् । स्वसकाशान्मधुपुरीमाययौ चण्डविक्रमः ॥ ८ ॥ सभायामास्थितं प्राह कंसं नत्वा मदोद्धतः । गदायुद्धं देहि मह्यं त्रैलोक्यविजयी भवान् ॥ ९ ॥ अहं दासो भवेयं वै भवांश्च विजयी यदि । अहं जयी चेद्भवन्तं दासं शीघ्रं करोम्यहम् ॥ १० ॥ तथास्तु चोक्त्वा कंसस्तु गृहीत्वा महतीं गदाम् । शंखचूडेन युयुधे रंगभूमौ विदेहराट् ॥ ११ ॥ तयोश्च गदया युद्धं घोररूपं बभूव ह । ताडनाच्चट्चटाशब्दं कालमेघतडिद्ध्वनि ॥ १२ ॥ शुशुभाते रंगमध्ये मल्लौ नाट्ये नटाविव । इभेन्द्राविव दीर्घांगौ मृगेन्द्राविव चोद्‌भटौ ॥ १३ ॥ द्वयोश्च युध्यतो राजन् परस्परजिगीषया । विस्फुलिंगान् क्षरन्त्यौ द्वे गदे चूर्णीबभूवतुः ॥ १४ ॥ कंसः प्रकुपितं यक्षं मुष्टिनाभिजघान ह । शंखचूडोऽपि तं कंसं मुष्टिना तं तताड च ॥ १५ ॥ मुष्टामुष्टि तयोरासीद्दिनानां सप्तविंशतिः । द्वयोरक्षीणबलयोर्विस्मयं गतयोस्ततः ॥ १६ ॥ शंखचूडं संगृहीत्वा कंसो दैत्याधिपो बली । बलाच्चिक्षेप सहसा व्योम्नि तं शतयोजनम् ॥ १७ ॥ शंखचूडः प्रपतितः किंचिद्‌व्याकुलमानसः । कंसं गृहीत्वा नभसि चिक्षेपायुतयोजनम् ॥ १८ ॥ आकाशात्पतितः कंसः किंचिद्व्याकुलमानसः । यक्षं गृहीत्वा सहसा पातयामास भूतले ॥ १९ ॥ शंखचूडस्तं गृहीत्वा पोथयामास भूतले । एवं युद्धे संप्रवृत्ते चकंपे भूमिमंडलम् ॥ २० ॥ मुनीन्द्रः सर्ववित्साक्षाद्‌गर्गाचार्यः समागतः । रंगेषु वन्दितस्ताभ्यां कंसं प्राहोर्जया गिरा ॥ २१ ॥ श्रीगर्ग उवाच - युद्धं मा कुरु राजेंद्र विफलोऽयं रणोऽत्र वै । त्वत्समानो ह्ययं वीरः शङ्खचूडो महाबलः ॥ २२ ॥ तव मुष्टिप्रहारेण भृशमैरावतो गजः । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ २३ ॥ अन्येऽपि बलिनो दैत्या मुष्टिना ते मृतिं गताः । शंखचूडो न पतितः संदेहो नास्ति तच्छृणु ॥ २४ ॥ परिपूर्णतमो यो वै सोऽपि त्वां घातयिष्यति । तथैनं शंखचूडाख्यं शिवस्यापि वरोर्जितम् ॥ २५ ॥ तस्मात्प्रेम प्रकर्तव्यं शंखचूडे यदूद्वह । यक्षराट् च त्वया कंसे कर्तव्यं प्रेम निश्चितम् ॥ २६ ॥ श्रीनारद उवाच - गर्गेणोक्तौ तदा तौ द्वौ मिलित्वाऽथ परस्परम् । परमां चक्रतुः प्रीतिं शंखचूडयदूद्वहौ ॥ २७ ॥ अथ कंसं सनुज्ञाप्य गृहं गन्तुं समुद्यतः । गच्छन् मार्गेऽशृणोद्‌रात्रौ रासगानं मनोहरम् ॥ २८ ॥ तालशब्दानुसारेण संप्राप्तो रासमंडले । रासेश्वर्या समं रासेऽपश्यद्‌रासेश्वरं हरिम् ॥ २९ ॥ श्रीराधयाऽलंकृतवामबाहुं स्वच्छंदवक्रीकृतदक्षिणांघ्रिम् । वंशीधरं सुंदरमंदहासं भ्रूमंडलैर्मोहितकामराशिम् ॥ ३० ॥ व्रजांगनायूथपतिं व्रजेश्वरं सुसेवितं चामरछत्रकोटिभिः । विज्ञाय कृष्णं ह्यतिकोमलं शिशुं गोपीं समाहर्तुमलं मनोऽकरोत् ॥ ३१ ॥ बहुलाश्व उवाच - किं बभूव ततो रासे शंखचूडे समागते । एतन्मे भ्रूहि विप्रेंद्र त्वं परावरवित्तमः ॥ ३२ ॥ श्रीरानद उवाच - व्याघ्राननं कृष्णवर्णं तालवृक्षदशोच्छ्रितम् । भयंकरं ललज्जिह्वं दृष्ट्वा गोप्योऽतितत्रसुः ॥ ३३ ॥ दुद्रुवुः सर्वतो गोप्यो महान् कोलाहलोऽभवत् । हाहाकारस्तदैवासीह् शंखचूडे समागते ॥ ३४ ॥ शतचंद्राननां गोपीं गृहीत्वा यक्षराट् खलः । दुद्रावाशूत्तरामाशां निःशंकः कामपीडितः ॥ ३५ ॥ रुदन्तीं कृष्ण कृष्णेति क्रोशन्तीं भयविह्वलाम् । तमन्वधावच्छ्रीकृष्णः शालहस्तो रुषा भृशम् ॥ ३६ ॥ यक्षो वीक्ष्य तमायान्तं कृतान्तमिव दुर्जयम् । गोपीं त्यक्त्वा जीवितेच्छुः प्राद्रवद्‌भयविह्वहः ॥ ३७ ॥ यत्र यत्र गतो धावन् शंखचूडो महाखलः । तत्र तत्र गतः कृष्णः शालहस्तो भृशं रुषा ॥ ३८ ॥ हिमाचलतटं प्राप्तः शालमुद्यम्य यक्षराट् । तस्थौ तत्संमुखे राजन् युद्धकामो विशेषतः ॥ ३९ ॥ तस्मै चिक्षेप भगवान् शालवृक्षं भुजौजसा । तेन घातेन पतितो वृक्षो वातहतो यथा ॥ ४० ॥ पुनरुत्थाय वैकुंठं मुष्टिना तं जघान ह । जगर्ज सहसा दुष्टो नादयम् मंडलं दिशाम् ॥ ४१ ॥ गृहीत्वा तं हरिर्दोर्भ्यां भ्रामयित्वा भुजौजसा । पातयामास भूपृष्ठे वातः पद्ममिवोद्‌धृतम् ॥ ४२ ॥ शंखचूडस्तं गृहीत्वा पोथयामास भूतले । एवं युद्धे संप्रवृत्ते चकंपे भूमिमण्डलम् ॥ ४३ ॥ मुष्टिना तच्छिरश्छित्वा तस्माच्चूडामणिं हरिः । जग्राह माधवः साक्षात्सुकृती शेवधिं यथा ॥ ४४ ॥ तज्ज्योतिर्निर्गतं दीर्घं द्योतयन्मण्डलं दिशाम् । श्रीदाम्नि श्रीकृष्णसखे लीनं जातं व्रजे नृप ॥ ४५ ॥ एवं हत्वा शंखचूडं भगवान् मधुसूदनः । मणिपाणिः पुनः शीघ्रमाययौ रासमंडलम् ॥ ४६ ॥ चंद्राननायै च मणिं दत्त्वा तं दीनवत्सलः । पुनर्गोपीनणैः सार्धं रासं चक्रे हरिः स्वयम् ॥ ४७ ॥

śrīnārada uvāca - atha kṛṣṇo gopikābhiḥ lokajaṃghavanaṃ yayau | vasantamādhavībhiśca latābhiḥ saṃkulaṃ nṛpa || 1 || tatpuṣpadāmanicayaiḥ sphuratsaugaṃdhiśālibhiḥ | sarvāsāṃ hariṇā tatra kabaryo guṃphitāstataḥ || 2 || bhramaradhvanisaṃyukte sugaṃdhānilavāsite | kālindīnikaṭe kṛṣṇo vicacāra priyānvitaḥ || 3 || karillaiḥ pīlubhiḥ śyāmaiḥ tamālaiḥ saṃkuladrumaiḥ | mahāpuṇyavanaṃ kṛṣṇo yayau rāseśvaro hariḥ || 4 || tatra rāsaṃ samārebhe rāseśvaryā samanvitaḥ | gīyamānaśca gopībhirapsarobhiḥ svarāḍiva || 5 || tatra citramabhūd‌rājan śṛṇu tvaṃ tanmukhānmama | śaṃkhacūḍo māna yakṣo dhanadānucaro balī || 6 || bhūtale tatsamo nāsti gadāyuddhaviśāradaḥ | manmukādaugraseneśca balaṃ śrutvā mahotkaṭam || 7 || lakṣabhāramayīṃ gurvīṃ gadāmādāya yakṣarāṭ | svasakāśānmadhupurīmāyayau caṇḍavikramaḥ || 8 || sabhāyāmāsthitaṃ prāha kaṃsaṃ natvā madoddhataḥ | gadāyuddhaṃ dehi mahyaṃ trailokyavijayī bhavān || 9 || ahaṃ dāso bhaveyaṃ vai bhavāṃśca vijayī yadi | ahaṃ jayī cedbhavantaṃ dāsaṃ śīghraṃ karomyaham || 10 || tathāstu coktvā kaṃsastu gṛhītvā mahatīṃ gadām | śaṃkhacūḍena yuyudhe raṃgabhūmau videharāṭ || 11 || tayośca gadayā yuddhaṃ ghorarūpaṃ babhūva ha | tāḍanāccaṭcaṭāśabdaṃ kālameghataḍiddhvani || 12 || śuśubhāte raṃgamadhye mallau nāṭye naṭāviva | ibhendrāviva dīrghāṃgau mṛgendrāviva cod‌bhaṭau || 13 || dvayośca yudhyato rājan parasparajigīṣayā | visphuliṃgān kṣarantyau dve gade cūrṇībabhūvatuḥ || 14 || kaṃsaḥ prakupitaṃ yakṣaṃ muṣṭinābhijaghāna ha | śaṃkhacūḍo'pi taṃ kaṃsaṃ muṣṭinā taṃ tatāḍa ca || 15 || muṣṭāmuṣṭi tayorāsīddinānāṃ saptaviṃśatiḥ | dvayorakṣīṇabalayorvismayaṃ gatayostataḥ || 16 || śaṃkhacūḍaṃ saṃgṛhītvā kaṃso daityādhipo balī | balāccikṣepa sahasā vyomni taṃ śatayojanam || 17 || śaṃkhacūḍaḥ prapatitaḥ kiṃcid‌vyākulamānasaḥ | kaṃsaṃ gṛhītvā nabhasi cikṣepāyutayojanam || 18 || ākāśātpatitaḥ kaṃsaḥ kiṃcidvyākulamānasaḥ | yakṣaṃ gṛhītvā sahasā pātayāmāsa bhūtale || 19 || śaṃkhacūḍastaṃ gṛhītvā pothayāmāsa bhūtale | evaṃ yuddhe saṃpravṛtte cakaṃpe bhūmimaṃḍalam || 20 || munīndraḥ sarvavitsākṣād‌gargācāryaḥ samāgataḥ | raṃgeṣu vanditastābhyāṃ kaṃsaṃ prāhorjayā girā || 21 || śrīgarga uvāca - yuddhaṃ mā kuru rājeṃdra viphalo'yaṃ raṇo'tra vai | tvatsamāno hyayaṃ vīraḥ śaṅkhacūḍo mahābalaḥ || 22 || tava muṣṭiprahāreṇa bhṛśamairāvato gajaḥ | jānubhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā kaśmalaṃ paramaṃ yayau || 23 || anye'pi balino daityā muṣṭinā te mṛtiṃ gatāḥ | śaṃkhacūḍo na patitaḥ saṃdeho nāsti tacchṛṇu || 24 || paripūrṇatamo yo vai so'pi tvāṃ ghātayiṣyati | tathainaṃ śaṃkhacūḍākhyaṃ śivasyāpi varorjitam || 25 || tasmātprema prakartavyaṃ śaṃkhacūḍe yadūdvaha | yakṣarāṭ ca tvayā kaṃse kartavyaṃ prema niścitam || 26 || śrīnārada uvāca - gargeṇoktau tadā tau dvau militvā'tha parasparam | paramāṃ cakratuḥ prītiṃ śaṃkhacūḍayadūdvahau || 27 || atha kaṃsaṃ sanujñāpya gṛhaṃ gantuṃ samudyataḥ | gacchan mārge'śṛṇod‌rātrau rāsagānaṃ manoharam || 28 || tālaśabdānusāreṇa saṃprāpto rāsamaṃḍale | rāseśvaryā samaṃ rāse'paśyad‌rāseśvaraṃ harim || 29 || śrīrādhayā'laṃkṛtavāmabāhuṃ svacchaṃdavakrīkṛtadakṣiṇāṃghrim | vaṃśīdharaṃ suṃdaramaṃdahāsaṃ bhrūmaṃḍalairmohitakāmarāśim || 30 || vrajāṃganāyūthapatiṃ vrajeśvaraṃ susevitaṃ cāmarachatrakoṭibhiḥ | vijñāya kṛṣṇaṃ hyatikomalaṃ śiśuṃ gopīṃ samāhartumalaṃ mano'karot || 31 || bahulāśva uvāca - kiṃ babhūva tato rāse śaṃkhacūḍe samāgate | etanme bhrūhi vipreṃdra tvaṃ parāvaravittamaḥ || 32 || śrīrānada uvāca - vyāghrānanaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tālavṛkṣadaśocchritam | bhayaṃkaraṃ lalajjihvaṃ dṛṣṭvā gopyo'titatrasuḥ || 33 || dudruvuḥ sarvato gopyo mahān kolāhalo'bhavat | hāhākārastadaivāsīh śaṃkhacūḍe samāgate || 34 || śatacaṃdrānanāṃ gopīṃ gṛhītvā yakṣarāṭ khalaḥ | dudrāvāśūttarāmāśāṃ niḥśaṃkaḥ kāmapīḍitaḥ || 35 || rudantīṃ kṛṣṇa kṛṣṇeti krośantīṃ bhayavihvalām | tamanvadhāvacchrīkṛṣṇaḥ śālahasto ruṣā bhṛśam || 36 || yakṣo vīkṣya tamāyāntaṃ kṛtāntamiva durjayam | gopīṃ tyaktvā jīvitecchuḥ prādravad‌bhayavihvahaḥ || 37 || yatra yatra gato dhāvan śaṃkhacūḍo mahākhalaḥ | tatra tatra gataḥ kṛṣṇaḥ śālahasto bhṛśaṃ ruṣā || 38 || himācalataṭaṃ prāptaḥ śālamudyamya yakṣarāṭ | tasthau tatsaṃmukhe rājan yuddhakāmo viśeṣataḥ || 39 || tasmai cikṣepa bhagavān śālavṛkṣaṃ bhujaujasā | tena ghātena patito vṛkṣo vātahato yathā || 40 || punarutthāya vaikuṃṭhaṃ muṣṭinā taṃ jaghāna ha | jagarja sahasā duṣṭo nādayam maṃḍalaṃ diśām || 41 || gṛhītvā taṃ harirdorbhyāṃ bhrāmayitvā bhujaujasā | pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe vātaḥ padmamivod‌dhṛtam || 42 || śaṃkhacūḍastaṃ gṛhītvā pothayāmāsa bhūtale | evaṃ yuddhe saṃpravṛtte cakaṃpe bhūmimaṇḍalam || 43 || muṣṭinā tacchiraśchitvā tasmāccūḍāmaṇiṃ hariḥ | jagrāha mādhavaḥ sākṣātsukṛtī śevadhiṃ yathā || 44 || tajjyotirnirgataṃ dīrghaṃ dyotayanmaṇḍalaṃ diśām | śrīdāmni śrīkṛṣṇasakhe līnaṃ jātaṃ vraje nṛpa || 45 || evaṃ hatvā śaṃkhacūḍaṃ bhagavān madhusūdanaḥ | maṇipāṇiḥ punaḥ śīghramāyayau rāsamaṃḍalam || 46 || caṃdrānanāyai ca maṇiṃ dattvā taṃ dīnavatsalaḥ | punargopīnaṇaiḥ sārdhaṃ rāsaṃ cakre hariḥ svayam || 47 ||