Chapter 18

बर्हिष्मतीभवा ऊचुः - अहो लयाब्धौ कृपया हरिर्या- मुद्‍धृत्य वाराहतनुर्महात्मा । तामन्वधावद्‍धृतशिंजिनीशरो भूत्वा दयालुः पृथुरादिराजः ॥ १ ॥ लतागोप्य ऊचुः - स्वयं सुधां वा न विभज्य पूर्वं धन्वन्तरिर्विश्वभिषङ्‍महात्मा । तद्‌बद्धवैरेषु सुरासुरेषु भूत्वाऽथ योषित्प्रददौ कलिप्रियः ॥ २ ॥ नागेंद्रकन्या ऊचुः - अथेच्छतीमेनमहो वरं हरिः समागतां शूर्पणखां महावने । चकार सौमित्रिसखः कुरूपिणी- महो कृतं तस्य तया किमप्रियम् ॥ ३ ॥ समुद्रकन्या ऊचुः - नित्यं गृहशतं यांती दात्री दुःखं सुखं जनान् । स्वीया कथं सुशीला च चंचलाऽस्मिन्कथं स्थिता ॥ ४ ॥ अप्सरस ऊचुः - अस्य प्रीत्या कर्णनासे गते वै रावणस्वसुः । त्यजंतु वार्तां तेनापि भवतीनां कृपा कृता ॥ ५ ॥ दिव्या ऊचुः - सर्वेश्वरो बलिं नीत्वा बलिं बद्ध्वा दयापरः । अधः क्षिपन्मुक्तिनाथश्चित्रं तत्कथयाऽभवत् ॥ ६ ॥ आदिव्या ऊचुः - शतरूपायुतं शांतं तपस्यन्तं मनुं पुरा । दैत्यैर्बाधां गतं पश्चाद्‌ररक्षासौ दयानिधिः ॥ ७ ॥ सत्ववृत्तय ऊचुः - पूर्वं कष्टगतं भक्तं ध्रुवं कायाधवं च वै । पश्चाद्‌ररक्ष कृपया न पूर्वं दीनवत्सलः ॥ ८ ॥ रजोवृत्तय ऊचुः - रुक्मांगदहरिश्चन्द्रांबरीषाणां सतां हरिः । सत्यं परीक्षन् प्रददौ पुनर्भागवतीं श्रियम् ॥ ९ ॥ तमोवृत्तय ऊचुः - वृंदा येन छलं प्राप्ता छलिना बलिना पुरा । छलमय्या बलिन्याऽद्य कुब्जया छलितो ह्ययम् ॥ १० ॥ कृपाणी ह्येकतो वक्रा घातयंती जनान्बहून् । किमु कुब्जा त्रिवक्रा च श्रीकृष्णेन त्रिभंगिना ॥ ११ ॥ पश्यंतीनां कृष्णमार्गं नेत्रे दुःखं गते भृशम् । अवधिः पादविक्षेपं वामनस्य करोति हि ॥ १२ ॥ पीतत्वं त्वग्गता पादौ शैथिल्यं प्रगतौ च नः । मनो विभ्रमतामुग्रां माधवे माधवं विना ॥ १३ ॥ सपत्‍नीहारचिह्नाढ्यमागतं तमुषःक्षणे । हा दैव कस्मिन्समये द्रक्ष्यामो नंदनंदनम् ॥ १४ ॥ श्रीनारद उवाच - इति कृष्णं चिंतयन्त्यो गोपिका प्रेमविह्वलाः । उत्कण्ठितास्ता रुरुदुर्मूर्छिता धरणीं गताः ॥ १५ ॥ पृथक् पृथक् समाश्वास्य वचोभिर्नयनैपुणैः । संबोध्य गोपिकाः सर्वाः प्राह राधां तदोद्धवः ॥ १६ ॥ उद्धव उवाच - परिपूर्णतमे कृष्णे वृषभानुवरात्मजे । गंतुमाज्ञा देहि मह्यं नमस्तुभ्यं व्रजेश्वरि ॥ १७ ॥ प्रतिपत्रं देहि शुभे श्रीकृष्णाय महात्मने । तेन तं च प्रणम्याशु समानेष्ये तवांतिकम् ॥ १८ ॥ श्रीनारद उवाच - अथ राधा लेखनीं च नीत्वा पात्रं मषेस्त्वरम् । समाचारं चिंतयन्ती तावदश्रूणि सुस्रुवुः ॥ १९ ॥ यद्यत्पत्रं समानीतं राधया लेखनीयुतम् । तत्तदार्द्रीकृतं जातं नयनाम्बुजवारिभिः ॥ २० ॥ अश्रुप्रवाहं मुंचन्तीं कृष्णदर्शनलालसाम् । उद्धवो विस्मयन्प्राह राधां कमललोचनाम् ॥ २१ ॥ उद्धव उवाच - कथं लिखसि राधे त्वं कथं दुःखं करोषि हि । सर्वां तस्मै वदिष्यामि व्यथां त्वल्लेखनं विना ॥ २२ ॥ श्रीनारद उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य राधया गतबाधया । सर्वाभिर्गोपिकाभिश्व पूजितोऽभूत्तदोद्धवः ॥ २३ ॥ नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य राधां रासेश्वरीं पराम् । गोपीगणमनुज्ञाप्य नत्वा नत्वा पुनः पुनः ॥ २४ ॥ रथमारुह्य दिव्याभं रत्‍नभूषणभूषितम् । गतभृत्याभिमानोऽसौ संध्यायां नंदमाययौ ॥ २५ ॥ मार्तंड उदयं प्राप्ते नत्वा गोपीं यशोमतीम् । नंदराजमनुज्ञाप्य नवनंदांस्तदोद्धवः ॥ २६ ॥ वृषभानूपनंदाश्च समनुज्ञाप्य लोकतः । तथा कृष्णसखीन् सर्वान् रथमारुह्य निर्गतः ॥ २७ ॥ दूरं तमनुगाः सर्वे गोपा गोपीगणास्तथा । स निवृत्याथ तान्स्नेहादुधवो मथुरां ययौ ॥ २८ ॥ एकांते चाक्षयवटे कृष्णातीरे मनोहरे । नत्वा कृष्णं परिक्रम्य प्रेमगद्‌गदया गिरा । प्राह स्रवन्नेत्रपद्म उद्धवो बुद्धिसत्तमः ॥ २९ ॥ उद्धव उवाच - किं देव कथनीयं मे भवतोऽशेषसाक्षिणः । विधत्स्व शं राधिकाया गोपीनां देहि दर्शनम् ॥ ३० ॥ श्रीकृष्णं देवदेवेशं समानेष्ये तवान्तिकम् । इत्थं वाक्यं च मे भूतं रक्ष रक्ष कृपानिधे ॥ ३१ ॥ प्रह्लादरुक्मांगदयोः प्रतिज्ञां बलेश्च खट्वांगनृपस्य साक्षात् । यथांबरीषध्रुवयोस्तथा मे कृता च भक्तेश्वर रक्ष रक्ष ॥ ३२ ॥

barhiṣmatībhavā ūcuḥ - aho layābdhau kṛpayā hariryā- mud‍dhṛtya vārāhatanurmahātmā | tāmanvadhāvad‍dhṛtaśiṃjinīśaro bhūtvā dayāluḥ pṛthurādirājaḥ || 1 || latāgopya ūcuḥ - svayaṃ sudhāṃ vā na vibhajya pūrvaṃ dhanvantarirviśvabhiṣaṅ‍mahātmā | tad‌baddhavaireṣu surāsureṣu bhūtvā'tha yoṣitpradadau kalipriyaḥ || 2 || nāgeṃdrakanyā ūcuḥ - athecchatīmenamaho varaṃ hariḥ samāgatāṃ śūrpaṇakhāṃ mahāvane | cakāra saumitrisakhaḥ kurūpiṇī- maho kṛtaṃ tasya tayā kimapriyam || 3 || samudrakanyā ūcuḥ - nityaṃ gṛhaśataṃ yāṃtī dātrī duḥkhaṃ sukhaṃ janān | svīyā kathaṃ suśīlā ca caṃcalā'sminkathaṃ sthitā || 4 || apsarasa ūcuḥ - asya prītyā karṇanāse gate vai rāvaṇasvasuḥ | tyajaṃtu vārtāṃ tenāpi bhavatīnāṃ kṛpā kṛtā || 5 || divyā ūcuḥ - sarveśvaro baliṃ nītvā baliṃ baddhvā dayāparaḥ | adhaḥ kṣipanmuktināthaścitraṃ tatkathayā'bhavat || 6 || ādivyā ūcuḥ - śatarūpāyutaṃ śāṃtaṃ tapasyantaṃ manuṃ purā | daityairbādhāṃ gataṃ paścād‌rarakṣāsau dayānidhiḥ || 7 || satvavṛttaya ūcuḥ - pūrvaṃ kaṣṭagataṃ bhaktaṃ dhruvaṃ kāyādhavaṃ ca vai | paścād‌rarakṣa kṛpayā na pūrvaṃ dīnavatsalaḥ || 8 || rajovṛttaya ūcuḥ - rukmāṃgadahariścandrāṃbarīṣāṇāṃ satāṃ hariḥ | satyaṃ parīkṣan pradadau punarbhāgavatīṃ śriyam || 9 || tamovṛttaya ūcuḥ - vṛṃdā yena chalaṃ prāptā chalinā balinā purā | chalamayyā balinyā'dya kubjayā chalito hyayam || 10 || kṛpāṇī hyekato vakrā ghātayaṃtī janānbahūn | kimu kubjā trivakrā ca śrīkṛṣṇena tribhaṃginā || 11 || paśyaṃtīnāṃ kṛṣṇamārgaṃ netre duḥkhaṃ gate bhṛśam | avadhiḥ pādavikṣepaṃ vāmanasya karoti hi || 12 || pītatvaṃ tvaggatā pādau śaithilyaṃ pragatau ca naḥ | mano vibhramatāmugrāṃ mādhave mādhavaṃ vinā || 13 || sapat‍nīhāracihnāḍhyamāgataṃ tamuṣaḥkṣaṇe | hā daiva kasminsamaye drakṣyāmo naṃdanaṃdanam || 14 || śrīnārada uvāca - iti kṛṣṇaṃ ciṃtayantyo gopikā premavihvalāḥ | utkaṇṭhitāstā rurudurmūrchitā dharaṇīṃ gatāḥ || 15 || pṛthak pṛthak samāśvāsya vacobhirnayanaipuṇaiḥ | saṃbodhya gopikāḥ sarvāḥ prāha rādhāṃ tadoddhavaḥ || 16 || uddhava uvāca - paripūrṇatame kṛṣṇe vṛṣabhānuvarātmaje | gaṃtumājñā dehi mahyaṃ namastubhyaṃ vrajeśvari || 17 || pratipatraṃ dehi śubhe śrīkṛṣṇāya mahātmane | tena taṃ ca praṇamyāśu samāneṣye tavāṃtikam || 18 || śrīnārada uvāca - atha rādhā lekhanīṃ ca nītvā pātraṃ maṣestvaram | samācāraṃ ciṃtayantī tāvadaśrūṇi susruvuḥ || 19 || yadyatpatraṃ samānītaṃ rādhayā lekhanīyutam | tattadārdrīkṛtaṃ jātaṃ nayanāmbujavāribhiḥ || 20 || aśrupravāhaṃ muṃcantīṃ kṛṣṇadarśanalālasām | uddhavo vismayanprāha rādhāṃ kamalalocanām || 21 || uddhava uvāca - kathaṃ likhasi rādhe tvaṃ kathaṃ duḥkhaṃ karoṣi hi | sarvāṃ tasmai vadiṣyāmi vyathāṃ tvallekhanaṃ vinā || 22 || śrīnārada uvāca - iti śrutvā vacastasya rādhayā gatabādhayā | sarvābhirgopikābhiśva pūjito'bhūttadoddhavaḥ || 23 || natvā pradakṣiṇīkṛtya rādhāṃ rāseśvarīṃ parām | gopīgaṇamanujñāpya natvā natvā punaḥ punaḥ || 24 || rathamāruhya divyābhaṃ rat‍nabhūṣaṇabhūṣitam | gatabhṛtyābhimāno'sau saṃdhyāyāṃ naṃdamāyayau || 25 || mārtaṃḍa udayaṃ prāpte natvā gopīṃ yaśomatīm | naṃdarājamanujñāpya navanaṃdāṃstadoddhavaḥ || 26 || vṛṣabhānūpanaṃdāśca samanujñāpya lokataḥ | tathā kṛṣṇasakhīn sarvān rathamāruhya nirgataḥ || 27 || dūraṃ tamanugāḥ sarve gopā gopīgaṇāstathā | sa nivṛtyātha tānsnehādudhavo mathurāṃ yayau || 28 || ekāṃte cākṣayavaṭe kṛṣṇātīre manohare | natvā kṛṣṇaṃ parikramya premagad‌gadayā girā | prāha sravannetrapadma uddhavo buddhisattamaḥ || 29 || uddhava uvāca - kiṃ deva kathanīyaṃ me bhavato'śeṣasākṣiṇaḥ | vidhatsva śaṃ rādhikāyā gopīnāṃ dehi darśanam || 30 || śrīkṛṣṇaṃ devadeveśaṃ samāneṣye tavāntikam | itthaṃ vākyaṃ ca me bhūtaṃ rakṣa rakṣa kṛpānidhe || 31 || prahlādarukmāṃgadayoḥ pratijñāṃ baleśca khaṭvāṃganṛpasya sākṣāt | yathāṃbarīṣadhruvayostathā me kṛtā ca bhakteśvara rakṣa rakṣa || 32 ||