Chapter 48

श्रीगर्ग उवाच - कृष्णां समुत्तीर्य ततः प्रपश्य- ञ्जगाम वाजी कुरुपत्तनञ्च ॥ करोति राज्यं नृपचक्रवर्ती वैचित्रवीर्यो बलवान्हि यत्र ॥१॥ ततो ददर्श तुरगः कौरवाणां पुरं वरम् ॥ तं नानोपवनैर्युक्तं तडागैश्च सरोवरैः ॥२॥ दुर्गेण गंगया युक्तं तथा परिखया नृप ॥ सुवर्णरौप्यसदनैर्महाशूरजनैर्वृतम् ॥३॥ सुयोधनस्य पुराद्विनिर्गतो हंतुं मृगान्वै वनगोचरान्नृप ॥ ददर्श यज्ञस्य हयं सपत्रकं रथस्थितो वीरजनैर्विभूषितः ॥४॥ दृष्ट्वा तुरंगमं प्रीतः स्वरथादवतीर्य च ॥ मानी दुर्योधनो राजंस्त्वरं जग्राह लीलया ॥५॥ कर्णभीष्मकृपद्रोणभूरिदुःशासनादिभिः ॥ युक्तस्तद्‌भालपत्रं च वाचयामास हर्षितः ॥६॥ चंद्रवंशे यदुकुल उग्रसेनो विराजते ॥ इन्द्रादयः सुरगणा यस्यादेशानुवर्तिनः ॥७॥ सहायो यस्य भगवाञ्छ्रीकृष्णो भक्तपालकः ॥ अस्ति वै द्वारकापुर्यां तद्‌भक्त्या निवसन्हरिः ॥८॥ तद्वाक्याद्धयमेधं स उग्रसेनो नृपेश्वरः ॥ चक्रवर्ती हठाद्यज्ञं स्वयशोऽर्थे करोति हि ॥९॥ मोचितस्तेन तुरगो हयानां प्रवरः शुभः ॥ तद्‌रक्षकः कृष्णपौत्रोऽनिरुद्धो वृकदैत्यहा ॥१०॥ गजाश्वरथवीराणां सेनासंघसमन्वितः ॥ राजानो ये करिष्यंति राज्यं कौ शूरमानिनः ॥११॥ ते गृह्णंतु यज्ञहयं स्वबलात्पत्रशोभितम् ॥ तं मोचयति धर्मात्मा गृहीतं च हयं नृपैः ॥१२॥ स्वबाहुबलवीर्येणानिरुद्धो लीलया हठात् ॥ तस्यान्यथा च पादयोः पतित्वा यांतु धन्विनः ॥१३॥ गर्ग उवाच - तत्पत्रं वाचयित्वैवं कौरवास्ते तु शत्रवः ॥ ऊचुः परस्परं क्रुद्धा मानिनो रक्तलोचनाः ॥१४॥ कौरवा ऊचुः अहो किं लिखितं धृष्टैर्भालपत्रे हयस्य च ॥ न संति किं हि राजानो यादवानां च संमुखे ॥१५॥ राजसूये पुरास्माभिर्यादवा ये विनिर्जिताः ॥ हयमेधं करिष्यंति पुनस्ते गतबुद्धयः ॥१६॥ तस्मात्सर्वान्विजेष्यामो न दास्यामस्तुरंगमम् ॥ पश्चाद्वयं करिष्यामो हयमेधं क्रतूत्तमम् ॥१७॥ क उग्रसेनः कः कृष्णो हयरक्षाकरस्तु कः ॥ यादवैः सहिता ह्येते किं करिष्यंति पौरुषम् ॥१८॥ कृष्णाद्या यादवाः सर्वे विहाय मथुरां पुरीम् ॥ गताः समुद्रं शरणं युद्धं त्यक्त्वा भयाच्च नः ॥१९॥ राज्यं दत्तं पुरा ह्येषामस्माभिश्च कृपान्वितैः ॥ कृतघ्नास्ते च मन्यंते स्वात्मानं चक्रवर्तिनम् ॥२०॥ पांडवानां च सम्मानाद्यादवा न हि मारिताः ॥ निष्कासिताश्च तेऽस्माभिः पांडवाः शत्रवः किल ॥२१॥ यदूनद्य विनिर्जित्य संग्रामे च पलायितान् ॥ दर्शयामश्चाहुकाय सहसा चक्रवर्तिताम् ॥२२॥ एवं श्रीकृष्णविमुखा वाचः सर्वे वदंति हि ॥ तृप्तास्ते कौरवा राजञ्छ्रिया राजविभूतिभिः ॥२३॥ ततश्च जगृहुः सर्वे नानाशस्त्राणि वेगतः ॥ हयं प्रवेशयामासुः पुरे तत्र तु संस्थिताः ॥२४॥ गते च तुरगे दूरं सांबः कृष्णेन नोदितः ॥ त्वरं कृष्णां समुत्तीर्य गंभीरां मार्गदायिनीम् ॥२५॥ अक्षौहिणीभिर्दशभिः पृष्ठतो दंशितो रुषा ॥ हस्तिनापुरमक्रूरयुयुधानादिभिर्ययौ ॥२६॥ एवं ते यादवाः सर्वे हस्तिनापुरसन्निधौ ॥ आयाता हयहर्तॄंश्च कौरवान्ददृशुः स्थितान् ॥२७॥ ऊचुस्ते वीक्ष्य बलिनो लोकद्वयजिगीषवः ॥ तान्सर्वांश्च तृणीकृत्य यादवाः कृष्णदेवताः ॥२८॥ अहो बबंध कश्चाश्वं कस्य हृष्टः कृतांतराट् ॥ प्राप्स्यते कस्तु संग्रामे नाराचैः परमां व्यथाम् ॥२९॥ अहो वै किं न जानंति वृष्णीन्द्रं चक्रवर्तिनम् ॥ उग्रसेनं राजराजं देवदानववंदितम् ॥३०॥ राजसूयस्य कर्त्तारमद्वितीयं नृपेश्वरम् ॥ नृपाः स्वात्मविनाशाय गृह्णंति तुरगं ततः ॥३१॥ हेमांगदश्चेंद्रनीलो बको भीषण एव च ॥ बल्वलश्च नृपाः सर्वे रणेऽस्माभिर्विनिर्जिताः ॥३२॥ इति श्रुत्वा कौरवास्ते क्रोधप्रस्फुरिताधराः ॥ प्रत्यूचुस्तान्हि पश्यंतस्तिरश्चीनैश्च चक्षुभिः ॥३३॥ कौरवानुगा ऊचुः - गृहीतस्तुरगोऽस्माभिर्यूयं किं नु करिष्यथ ॥ युष्मान्सर्वान्नयिष्यामः सायकैर्यमसादनम् ॥३४॥ उग्रसेनः कतिदिनै राज्यं लब्ध्वा तु कृष्णतः ॥ मानं करोति तं बद्ध्वा राज्यं कुर्मो वयं किल ॥३५॥ अनिरुद्धस्तु कुत्रास्ते ह्यस्माकं च भयाद्‌गतः ॥ वदतैनं शरैर्युद्धे पूजयामो न संशयः ॥३६॥ गर्ग उवाच - इति तेषां वचः श्रुत्वा यादवाः क्रोधमूर्च्छिताः ॥ चिक्षिपुः सायकांश्चापैः कौरवाणां मुखेषु च ॥ ३७॥ केचिद्बभूवुर्बाणैश्च छिन्नजिह्वाश्च कौरवाः ॥ भग्नदंताश्छिन्नमुखा वमंतो रुधिरं बहु ॥३८॥ दुर्योधनं छिन्नमुखा निहतास्ते ययुर्द्रुतम् ॥ पृष्टास्ते कथयामासुर्यादवैः प्रकृतं च तत् ॥ ३९॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे कौरवैः श्यामकर्णग्रहणं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīgarga uvāca - kṛṣṇāṃ samuttīrya tataḥ prapaśya- ñjagāma vājī kurupattanañca || karoti rājyaṃ nṛpacakravartī vaicitravīryo balavānhi yatra ||1|| tato dadarśa turagaḥ kauravāṇāṃ puraṃ varam || taṃ nānopavanairyuktaṃ taḍāgaiśca sarovaraiḥ ||2|| durgeṇa gaṃgayā yuktaṃ tathā parikhayā nṛpa || suvarṇaraupyasadanairmahāśūrajanairvṛtam ||3|| suyodhanasya purādvinirgato haṃtuṃ mṛgānvai vanagocarānnṛpa || dadarśa yajñasya hayaṃ sapatrakaṃ rathasthito vīrajanairvibhūṣitaḥ ||4|| dṛṣṭvā turaṃgamaṃ prītaḥ svarathādavatīrya ca || mānī duryodhano rājaṃstvaraṃ jagrāha līlayā ||5|| karṇabhīṣmakṛpadroṇabhūriduḥśāsanādibhiḥ || yuktastad‌bhālapatraṃ ca vācayāmāsa harṣitaḥ ||6|| caṃdravaṃśe yadukula ugraseno virājate || indrādayaḥ suragaṇā yasyādeśānuvartinaḥ ||7|| sahāyo yasya bhagavāñchrīkṛṣṇo bhaktapālakaḥ || asti vai dvārakāpuryāṃ tad‌bhaktyā nivasanhariḥ ||8|| tadvākyāddhayamedhaṃ sa ugraseno nṛpeśvaraḥ || cakravartī haṭhādyajñaṃ svayaśo'rthe karoti hi ||9|| mocitastena turago hayānāṃ pravaraḥ śubhaḥ || tad‌rakṣakaḥ kṛṣṇapautro'niruddho vṛkadaityahā ||10|| gajāśvarathavīrāṇāṃ senāsaṃghasamanvitaḥ || rājāno ye kariṣyaṃti rājyaṃ kau śūramāninaḥ ||11|| te gṛhṇaṃtu yajñahayaṃ svabalātpatraśobhitam || taṃ mocayati dharmātmā gṛhītaṃ ca hayaṃ nṛpaiḥ ||12|| svabāhubalavīryeṇāniruddho līlayā haṭhāt || tasyānyathā ca pādayoḥ patitvā yāṃtu dhanvinaḥ ||13|| garga uvāca - tatpatraṃ vācayitvaivaṃ kauravāste tu śatravaḥ || ūcuḥ parasparaṃ kruddhā mānino raktalocanāḥ ||14|| kauravā ūcuḥ aho kiṃ likhitaṃ dhṛṣṭairbhālapatre hayasya ca || na saṃti kiṃ hi rājāno yādavānāṃ ca saṃmukhe ||15|| rājasūye purāsmābhiryādavā ye vinirjitāḥ || hayamedhaṃ kariṣyaṃti punaste gatabuddhayaḥ ||16|| tasmātsarvānvijeṣyāmo na dāsyāmasturaṃgamam || paścādvayaṃ kariṣyāmo hayamedhaṃ kratūttamam ||17|| ka ugrasenaḥ kaḥ kṛṣṇo hayarakṣākarastu kaḥ || yādavaiḥ sahitā hyete kiṃ kariṣyaṃti pauruṣam ||18|| kṛṣṇādyā yādavāḥ sarve vihāya mathurāṃ purīm || gatāḥ samudraṃ śaraṇaṃ yuddhaṃ tyaktvā bhayācca naḥ ||19|| rājyaṃ dattaṃ purā hyeṣāmasmābhiśca kṛpānvitaiḥ || kṛtaghnāste ca manyaṃte svātmānaṃ cakravartinam ||20|| pāṃḍavānāṃ ca sammānādyādavā na hi māritāḥ || niṣkāsitāśca te'smābhiḥ pāṃḍavāḥ śatravaḥ kila ||21|| yadūnadya vinirjitya saṃgrāme ca palāyitān || darśayāmaścāhukāya sahasā cakravartitām ||22|| evaṃ śrīkṛṣṇavimukhā vācaḥ sarve vadaṃti hi || tṛptāste kauravā rājañchriyā rājavibhūtibhiḥ ||23|| tataśca jagṛhuḥ sarve nānāśastrāṇi vegataḥ || hayaṃ praveśayāmāsuḥ pure tatra tu saṃsthitāḥ ||24|| gate ca turage dūraṃ sāṃbaḥ kṛṣṇena noditaḥ || tvaraṃ kṛṣṇāṃ samuttīrya gaṃbhīrāṃ mārgadāyinīm ||25|| akṣauhiṇībhirdaśabhiḥ pṛṣṭhato daṃśito ruṣā || hastināpuramakrūrayuyudhānādibhiryayau ||26|| evaṃ te yādavāḥ sarve hastināpurasannidhau || āyātā hayahartṝṃśca kauravāndadṛśuḥ sthitān ||27|| ūcuste vīkṣya balino lokadvayajigīṣavaḥ || tānsarvāṃśca tṛṇīkṛtya yādavāḥ kṛṣṇadevatāḥ ||28|| aho babaṃdha kaścāśvaṃ kasya hṛṣṭaḥ kṛtāṃtarāṭ || prāpsyate kastu saṃgrāme nārācaiḥ paramāṃ vyathām ||29|| aho vai kiṃ na jānaṃti vṛṣṇīndraṃ cakravartinam || ugrasenaṃ rājarājaṃ devadānavavaṃditam ||30|| rājasūyasya karttāramadvitīyaṃ nṛpeśvaram || nṛpāḥ svātmavināśāya gṛhṇaṃti turagaṃ tataḥ ||31|| hemāṃgadaśceṃdranīlo bako bhīṣaṇa eva ca || balvalaśca nṛpāḥ sarve raṇe'smābhirvinirjitāḥ ||32|| iti śrutvā kauravāste krodhaprasphuritādharāḥ || pratyūcustānhi paśyaṃtastiraścīnaiśca cakṣubhiḥ ||33|| kauravānugā ūcuḥ - gṛhītasturago'smābhiryūyaṃ kiṃ nu kariṣyatha || yuṣmānsarvānnayiṣyāmaḥ sāyakairyamasādanam ||34|| ugrasenaḥ katidinai rājyaṃ labdhvā tu kṛṣṇataḥ || mānaṃ karoti taṃ baddhvā rājyaṃ kurmo vayaṃ kila ||35|| aniruddhastu kutrāste hyasmākaṃ ca bhayād‌gataḥ || vadatainaṃ śarairyuddhe pūjayāmo na saṃśayaḥ ||36|| garga uvāca - iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā yādavāḥ krodhamūrcchitāḥ || cikṣipuḥ sāyakāṃścāpaiḥ kauravāṇāṃ mukheṣu ca || 37|| kecidbabhūvurbāṇaiśca chinnajihvāśca kauravāḥ || bhagnadaṃtāśchinnamukhā vamaṃto rudhiraṃ bahu ||38|| duryodhanaṃ chinnamukhā nihatāste yayurdrutam || pṛṣṭāste kathayāmāsuryādavaiḥ prakṛtaṃ ca tat || 39|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe kauravaiḥ śyāmakarṇagrahaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||48|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||