Chapter 25

प्रद्युम्न उवाच - श्रीकृष्णस्य कला साक्षाद्‌गणेशोऽयं महाबलः ॥ जेतुं न शक्यो दिविजैर्मनुष्यैस्तु कुतो भुवि ॥१॥ वर्तते यस्य निकटे तस्य नास्ति पराजयः ॥ श्रीकृष्णेन वरो दत्तः पुरास्मै शंकरालये ॥२॥ यद्ययं वर्तते चात्र तदा न स्याज्जयश्च नः ॥ शत्रुपक्षगतोऽ‍यं वै श्रीकृष्णस्य वरोर्जितः ॥३॥ तस्मात्त्वं चंडमार्जरो भूत्वा तं युद्धतो बलात् ॥ विद्रावय महाबुद्धे फूत्कारैश्च दिशौ दश ॥४॥ यावद्‌बलं विजेष्यामि तावदद्विद्रावय त्वरम् ॥ श्रीनारद उवाच - अथानिरुद्धो भगवांश्चंडमार्जाररूपधृक् ॥५॥ अलक्षितो गणेशेन न ज्ञातो विष्णुमायया ॥ फूत्कारमुत्कटं कुर्वन् संपपाताखुसंमुखे ॥६॥ विदारयन्मुखं राजन्सततं नखरैः खरैः ॥ वीशेषण सहैवाखुर्दृष्ट्वाऽऽशु भयविह्वलः ॥ ७॥ दुद्राव त्वरितं राजन् कंपितो रणमंडलात् ॥ तमन्वगच्छत्कुपितो मार्जारः स्थूलरूपधृक् ॥८॥ मूषकं स्वमपोवाह गणेशोऽपि मुहुर्मुहुः ॥ नाययौ स्वं रणं चाखुश्चंडमार्जारपीडितः ॥९॥ सप्तद्वीपान्सप्तसिंधून् दिशासु विदिशासु च ॥ धावन् वै सप्तलोकेषु न लेभे शर्म मैथिल ॥१०॥ यत्र यत्र गतश्चाखुर्गणेशेन समन्वितः ॥ तत्र तत्र गतो राजन् मार्जारश्चंडविक्रमः ॥११॥ एवं समूषके याते गणेशे विदिशोत्तरम् ॥ विस्मितेषु सपक्षेषु गणेषु प्रमथेषु च ॥१२॥ पुष्पकस्थः कुबेरोऽसौ मायां चक्रेऽथ गौह्यकीम् ॥ गृहीत्वा स्वधनुर्दिव्यं नमस्कृत्य महेश्वरम् ॥१३॥ समंत्रं कवचं धृत्वा बाणसंघं समादधे ॥ तदैव छादितं व्योम मेघैः सांवर्तकैरिव ॥१४॥ तडित्स्वनैर्महाभीमैस्तमोऽभूत्स्तनयित्‍नुभिः ॥ बिंदवो हस्तिसदृशा निपेतुः सोपला मृधे ॥१५॥ धाराभिरतिघोराभिर्ववृषुर्वारिदास्ततः ॥ क्षणेन सिंधवः सर्वे प्लावयंतो धरातलम् ॥१६॥ पर्वतैर्जीवसहितैर्दृश्यन्ते रणमंडले ॥ प्राकृताः प्रलयं मत्वा यादवा भयविह्वलाः ॥१७॥ त्यक्त्त्वा शस्त्राणि तेऽथोचुः श्रीकृष्णेति मुहुर्मुहुः ॥ ज्ञात्वा तां गौह्यकीं मायां प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥१८॥ सत्वात्मिकां च स्वां विद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ जप्त्वा कृत्वा कामबीजं बाणमध्ये निधाय तत् ॥१९॥ मुखे च प्रणवं धृत्वा पुंखे श्रीबीजमेव च ॥ आकृष्य कर्णपर्यन्तं कृष्णं स्मृत्वा चतुर्भुजम् ॥२०॥ चिक्षेप विशिखं चापाद्दोर्दंडाभ्यां तडित्स्वनात् ॥ कोदंडमुक्तो विशिखो द्योतयन्मंडलं दिशाम् ॥२१॥ जघान गौह्यकीं मायामंधकारं यथा रविः ॥ भयभीतो राजराजो पुष्पकस्थो रणांगणात् ॥२२॥ पलायमानो यक्षैश्च कंपितः स्वपुरीं ययौ ॥ प्रद्युम्नस्योपरि सुराः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे ॥२३॥ जहसुर्यादवाः सर्वे जयारावसमाकुलाः ॥ तदातिहर्षितो राजन् राजराजः कृतांजलिः ॥२४॥ बलिं नीत्वा ययौ शीघ्रं प्रद्युम्नस्यापि संमुखे ॥ गजेंद्राणां द्विलक्षं च द्विशुंडादंडशालिनाम् ॥२५॥ दद्‌भिश्चतुर्भिर्युक्तानामद्रीन्स्पर्धयतां मदैः ॥ दशलक्षं रथानां च मुक्तातोरणशालिनाम् ॥२६॥ शताश्वयोजितानां च रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् ॥ दशार्बुदं तथा राजन्हयानां चन्द्रवर्चसाम् ॥२७॥ शिबिकानां चतुर्लक्षं माणिक्यैरग्रवर्चसाम् ॥ पंजरस्थायिनां राजञ्छार्दूलानां द्विलक्षकम् ॥२८॥ चित्रकाणां मृगाणां च गवयानां तथैव च ॥ मृगयासारमेयानां कोटिकोटिर्विदेहराट् ॥२९॥ शुकानां सारिकाणां च कलकंठप्रवादिनाम् ॥ हंसानां स्वर्णवर्णानामन्येषां चित्रपक्षिणाम् ॥३०॥ पंजरस्थायिनां राजँल्लक्षं लक्षं नृपेश्वर ॥ विमानं विष्णुदत्ताख्यं मुक्तादामविलंबितम् ॥३१॥ अष्टयोजनमुच्चांगं नवयोजनविस्तृतम् ॥ लक्षकुंभध्वजोपेतं निर्मितं विश्वकर्माणा ॥३२॥ कामगं स्वर्णशिखरं सहस्रादित्यसुप्रभम् ॥ सहस्रं कुलवृक्षाणां कामधेनुशतं तथा ॥३३॥ चिंतामणीनां च शतं शतं दिव्याश्मनां तथा ॥ यत्स्पर्शेनापि लोहस्तु हेमत्वं याति मैथिल ॥३४॥ छत्राणां चामराणां च हेमसिंहासनं शतम् ॥ तथाहि दिव्यपद्मानां मालांकिंजल्किनीं शुभाम् ॥३५॥ पीयूषस्य शतं द्रोणं फलानि विविधानि च ॥ खचिद्‌रत्‍नसुवर्णानां भूषणानां तु वाससाम् ॥३६॥ दिव्यानां कंबलानां च कोटीशः पात्रसंचयम् ॥ अमोघानां च शस्त्राणां कोटिसौवर्णशालिनाम् ॥३७॥ गजैर्नरैर्भारवाहैः प्रेरिता निधयो नव ॥ दत्त्वा बलिं राजराजः प्रद्युम्नाय महात्मने ॥३८॥ दक्षिणीकृत्य तं नत्वा प्राहेदं हर्षपूरितः ॥ कुबेर उवाच - नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने ॥३९॥ अनादये सर्वविदे निर्गुणाय महात्मने ॥ प्रधानपुरुषेशाय प्रत्यग्धाम्ने नमो नमः ॥४०॥ स्वयंज्योतिःस्वरूपाय श्यामलांगाय ते नमः ॥ नमस्ते वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥४१॥ प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ मदनाय च माराय कंदर्पाय नमो नमः ॥४२॥ दर्पकाय च कामाय पंचबाणाय ते नमः ॥ अनंगाय नमस्तुभ्यं नमस्ते शम्बरारये ॥४३॥ हे मन्मथ नमस्तुभ्यं नमस्ते मीनकेतन ॥ मनोभवाय देवाय नमस्ते कुसुमेषवे ॥४४॥ अनन्यज नमस्तेऽस्तु रतिभर्त्रे नमो नमः ॥ नमस्ते पुष्पधनुषे मकरध्वज ते नमः ॥४५॥ स्मराय प्रभवे नित्यं जगद्विजयकारिणे ॥ नमो रुक्मवतीभर्त्रे सुंदरीपतये नमः ॥४६॥ इदं करिष्यामि करोमि भूम- न्ममेदमस्तीति तवेदमाब्रुवन् ॥ अहं सुखी दुःखयुतः सुहृज्जनो लोको ह्यहंकारविमोहितोऽखिलः ॥४७॥ प्रधानकालाशयदेहजैर्गुणैः कुर्वन् विकर्माणि जनो निबद्ध्यते ॥ काचेऽर्भकं सैकत एव जीवनं गुणे च सर्पं प्रतनोति सोऽक्षिभिः ॥४८॥ कृतं मया हेलनमद्य मौढ्य- तस्त्वन्मायया मोहितचेतसा प्रभो ॥ न मन्यसे बालकृतं पितेव हि माभूत्पुनर्मे मतिरीदृशी मनाक् ॥४९॥ सदा भवेत्त्वच्चरणारविंदयो- र्भक्तिं परां यां च विदुर्गरीयसीम् ॥ ज्ञानं च वैराग्ययुतं शिवास्पदं देहि प्रशस्तं निजसाधुसंगमम् ॥५०॥ श्रीनारद उवाच - प्रद्युम्नस्य शुभं स्तोत्रं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥ संकटे तस्य सततं सहायः स्याद्धरिः स्वयम् ॥५१॥ इत्युक्तवंतं यक्षेशं प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥ तथास्तूक्त्वा ददौ राजन्पद्मरागशिरोमणिम् ॥५२॥ मा भैष्टेत्यभयं दत्वा लीलाछत्रं सचामरम् ॥ सिंहासनं मणिमयं प्रादाच्छ्रीयादवेश्वरः ॥५३॥ कार्ष्णिं प्रदक्षिणीकृत्य राजराजो धनेश्वरः ॥ जितं श्रुत्वा राजराजं प्रद्युम्नेन महात्मना ॥५४॥ न केऽपि युयुधुस्तेन राजानश्च बलिं ददुः ॥ अथ कार्ष्णिर्महाबाहु-र्नादयन्दुन्दुभीन्बहून् ॥५५॥ समस्तवाहिनीयुक्तः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ भौमासुरसुतो नीलो धर्षितस्तस्य तेजसा ॥५६॥ सद्यस्तस्मै बलिं प्रादात्प्रद्युम्नाय महात्मने ॥ प्राग्ज्योतिषपुरद्वारि द्विविदो नाम वानरः ॥५७॥ पुरा प्रद्युम्नबाणेन ताडितो यो महाबलः ॥ समुत्थाय रुषाविष्टो दशनैर्नखरैः खरैः ॥५८॥ विदार्य वीरानश्वांश्च भ्रूभंगैः प्रजगर्ज ह ॥ लांगूलेन रथान्बद्ध्वा प्राक्षिपल्लवणांभसि ॥ ५९॥ गृहीत्वा स गजान्दोर्भ्यां विचिक्षेपांबरे बलात् ॥ शत्रुं ज्ञात्वा कपिं कार्ष्णिः प्रतिशार्ङ्‌गे शरं दधे ॥६०॥ नीत्वा शरस्तं सहसा भ्रामयित्वांबरे बलात् ॥ पूर्ववत्पातयामास किष्किंधायां महाकपिम् ॥६१॥ पुनरागतवान्बाणः प्रद्युम्नस्येषुधौ स्फुरन् ॥६२॥

pradyumna uvāca - śrīkṛṣṇasya kalā sākṣād‌gaṇeśo'yaṃ mahābalaḥ || jetuṃ na śakyo divijairmanuṣyaistu kuto bhuvi ||1|| vartate yasya nikaṭe tasya nāsti parājayaḥ || śrīkṛṣṇena varo dattaḥ purāsmai śaṃkarālaye ||2|| yadyayaṃ vartate cātra tadā na syājjayaśca naḥ || śatrupakṣagato'‍yaṃ vai śrīkṛṣṇasya varorjitaḥ ||3|| tasmāttvaṃ caṃḍamārjaro bhūtvā taṃ yuddhato balāt || vidrāvaya mahābuddhe phūtkāraiśca diśau daśa ||4|| yāvad‌balaṃ vijeṣyāmi tāvadadvidrāvaya tvaram || śrīnārada uvāca - athāniruddho bhagavāṃścaṃḍamārjārarūpadhṛk ||5|| alakṣito gaṇeśena na jñāto viṣṇumāyayā || phūtkāramutkaṭaṃ kurvan saṃpapātākhusaṃmukhe ||6|| vidārayanmukhaṃ rājansatataṃ nakharaiḥ kharaiḥ || vīśeṣaṇa sahaivākhurdṛṣṭvā''śu bhayavihvalaḥ || 7|| dudrāva tvaritaṃ rājan kaṃpito raṇamaṃḍalāt || tamanvagacchatkupito mārjāraḥ sthūlarūpadhṛk ||8|| mūṣakaṃ svamapovāha gaṇeśo'pi muhurmuhuḥ || nāyayau svaṃ raṇaṃ cākhuścaṃḍamārjārapīḍitaḥ ||9|| saptadvīpānsaptasiṃdhūn diśāsu vidiśāsu ca || dhāvan vai saptalokeṣu na lebhe śarma maithila ||10|| yatra yatra gataścākhurgaṇeśena samanvitaḥ || tatra tatra gato rājan mārjāraścaṃḍavikramaḥ ||11|| evaṃ samūṣake yāte gaṇeśe vidiśottaram || vismiteṣu sapakṣeṣu gaṇeṣu pramatheṣu ca ||12|| puṣpakasthaḥ kubero'sau māyāṃ cakre'tha gauhyakīm || gṛhītvā svadhanurdivyaṃ namaskṛtya maheśvaram ||13|| samaṃtraṃ kavacaṃ dhṛtvā bāṇasaṃghaṃ samādadhe || tadaiva chāditaṃ vyoma meghaiḥ sāṃvartakairiva ||14|| taḍitsvanairmahābhīmaistamo'bhūtstanayit‍nubhiḥ || biṃdavo hastisadṛśā nipetuḥ sopalā mṛdhe ||15|| dhārābhiratighorābhirvavṛṣurvāridāstataḥ || kṣaṇena siṃdhavaḥ sarve plāvayaṃto dharātalam ||16|| parvatairjīvasahitairdṛśyante raṇamaṃḍale || prākṛtāḥ pralayaṃ matvā yādavā bhayavihvalāḥ ||17|| tyakttvā śastrāṇi te'thocuḥ śrīkṛṣṇeti muhurmuhuḥ || jñātvā tāṃ gauhyakīṃ māyāṃ pradyumno bhagavānhariḥ ||18|| satvātmikāṃ ca svāṃ vidyāṃ sarvamāyopamardinīm || japtvā kṛtvā kāmabījaṃ bāṇamadhye nidhāya tat ||19|| mukhe ca praṇavaṃ dhṛtvā puṃkhe śrībījameva ca || ākṛṣya karṇaparyantaṃ kṛṣṇaṃ smṛtvā caturbhujam ||20|| cikṣepa viśikhaṃ cāpāddordaṃḍābhyāṃ taḍitsvanāt || kodaṃḍamukto viśikho dyotayanmaṃḍalaṃ diśām ||21|| jaghāna gauhyakīṃ māyāmaṃdhakāraṃ yathā raviḥ || bhayabhīto rājarājo puṣpakastho raṇāṃgaṇāt ||22|| palāyamāno yakṣaiśca kaṃpitaḥ svapurīṃ yayau || pradyumnasyopari surāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire ||23|| jahasuryādavāḥ sarve jayārāvasamākulāḥ || tadātiharṣito rājan rājarājaḥ kṛtāṃjaliḥ ||24|| baliṃ nītvā yayau śīghraṃ pradyumnasyāpi saṃmukhe || gajeṃdrāṇāṃ dvilakṣaṃ ca dviśuṃḍādaṃḍaśālinām ||25|| dad‌bhiścaturbhiryuktānāmadrīnspardhayatāṃ madaiḥ || daśalakṣaṃ rathānāṃ ca muktātoraṇaśālinām ||26|| śatāśvayojitānāṃ ca raukmāṇāṃ sūryavarcasām || daśārbudaṃ tathā rājanhayānāṃ candravarcasām ||27|| śibikānāṃ caturlakṣaṃ māṇikyairagravarcasām || paṃjarasthāyināṃ rājañchārdūlānāṃ dvilakṣakam ||28|| citrakāṇāṃ mṛgāṇāṃ ca gavayānāṃ tathaiva ca || mṛgayāsārameyānāṃ koṭikoṭirvideharāṭ ||29|| śukānāṃ sārikāṇāṃ ca kalakaṃṭhapravādinām || haṃsānāṃ svarṇavarṇānāmanyeṣāṃ citrapakṣiṇām ||30|| paṃjarasthāyināṃ rāja~llakṣaṃ lakṣaṃ nṛpeśvara || vimānaṃ viṣṇudattākhyaṃ muktādāmavilaṃbitam ||31|| aṣṭayojanamuccāṃgaṃ navayojanavistṛtam || lakṣakuṃbhadhvajopetaṃ nirmitaṃ viśvakarmāṇā ||32|| kāmagaṃ svarṇaśikharaṃ sahasrādityasuprabham || sahasraṃ kulavṛkṣāṇāṃ kāmadhenuśataṃ tathā ||33|| ciṃtāmaṇīnāṃ ca śataṃ śataṃ divyāśmanāṃ tathā || yatsparśenāpi lohastu hematvaṃ yāti maithila ||34|| chatrāṇāṃ cāmarāṇāṃ ca hemasiṃhāsanaṃ śatam || tathāhi divyapadmānāṃ mālāṃkiṃjalkinīṃ śubhām ||35|| pīyūṣasya śataṃ droṇaṃ phalāni vividhāni ca || khacid‌rat‍nasuvarṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ tu vāsasām ||36|| divyānāṃ kaṃbalānāṃ ca koṭīśaḥ pātrasaṃcayam || amoghānāṃ ca śastrāṇāṃ koṭisauvarṇaśālinām ||37|| gajairnarairbhāravāhaiḥ preritā nidhayo nava || dattvā baliṃ rājarājaḥ pradyumnāya mahātmane ||38|| dakṣiṇīkṛtya taṃ natvā prāhedaṃ harṣapūritaḥ || kubera uvāca - namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahātmane ||39|| anādaye sarvavide nirguṇāya mahātmane || pradhānapuruṣeśāya pratyagdhāmne namo namaḥ ||40|| svayaṃjyotiḥsvarūpāya śyāmalāṃgāya te namaḥ || namaste vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca ||41|| pradyumnāyāniruddhāya sātvatāṃ pataye namaḥ || madanāya ca mārāya kaṃdarpāya namo namaḥ ||42|| darpakāya ca kāmāya paṃcabāṇāya te namaḥ || anaṃgāya namastubhyaṃ namaste śambarāraye ||43|| he manmatha namastubhyaṃ namaste mīnaketana || manobhavāya devāya namaste kusumeṣave ||44|| ananyaja namaste'stu ratibhartre namo namaḥ || namaste puṣpadhanuṣe makaradhvaja te namaḥ ||45|| smarāya prabhave nityaṃ jagadvijayakāriṇe || namo rukmavatībhartre suṃdarīpataye namaḥ ||46|| idaṃ kariṣyāmi karomi bhūma- nmamedamastīti tavedamābruvan || ahaṃ sukhī duḥkhayutaḥ suhṛjjano loko hyahaṃkāravimohito'khilaḥ ||47|| pradhānakālāśayadehajairguṇaiḥ kurvan vikarmāṇi jano nibaddhyate || kāce'rbhakaṃ saikata eva jīvanaṃ guṇe ca sarpaṃ pratanoti so'kṣibhiḥ ||48|| kṛtaṃ mayā helanamadya mauḍhya- tastvanmāyayā mohitacetasā prabho || na manyase bālakṛtaṃ piteva hi mābhūtpunarme matirīdṛśī manāk ||49|| sadā bhavettvaccaraṇāraviṃdayo- rbhaktiṃ parāṃ yāṃ ca vidurgarīyasīm || jñānaṃ ca vairāgyayutaṃ śivāspadaṃ dehi praśastaṃ nijasādhusaṃgamam ||50|| śrīnārada uvāca - pradyumnasya śubhaṃ stotraṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet || saṃkaṭe tasya satataṃ sahāyaḥ syāddhariḥ svayam ||51|| ityuktavaṃtaṃ yakṣeśaṃ pradyumno bhagavānhariḥ || tathāstūktvā dadau rājanpadmarāgaśiromaṇim ||52|| mā bhaiṣṭetyabhayaṃ datvā līlāchatraṃ sacāmaram || siṃhāsanaṃ maṇimayaṃ prādācchrīyādaveśvaraḥ ||53|| kārṣṇiṃ pradakṣiṇīkṛtya rājarājo dhaneśvaraḥ || jitaṃ śrutvā rājarājaṃ pradyumnena mahātmanā ||54|| na ke'pi yuyudhustena rājānaśca baliṃ daduḥ || atha kārṣṇirmahābāhu-rnādayandundubhīnbahūn ||55|| samastavāhinīyuktaḥ prāgjyotiṣapuraṃ yayau || bhaumāsurasuto nīlo dharṣitastasya tejasā ||56|| sadyastasmai baliṃ prādātpradyumnāya mahātmane || prāgjyotiṣapuradvāri dvivido nāma vānaraḥ ||57|| purā pradyumnabāṇena tāḍito yo mahābalaḥ || samutthāya ruṣāviṣṭo daśanairnakharaiḥ kharaiḥ ||58|| vidārya vīrānaśvāṃśca bhrūbhaṃgaiḥ prajagarja ha || lāṃgūlena rathānbaddhvā prākṣipallavaṇāṃbhasi || 59|| gṛhītvā sa gajāndorbhyāṃ vicikṣepāṃbare balāt || śatruṃ jñātvā kapiṃ kārṣṇiḥ pratiśārṅ‌ge śaraṃ dadhe ||60|| nītvā śarastaṃ sahasā bhrāmayitvāṃbare balāt || pūrvavatpātayāmāsa kiṣkiṃdhāyāṃ mahākapim ||61|| punarāgatavānbāṇaḥ pradyumnasyeṣudhau sphuran ||62||