Chapter 37

वज्रनाभिरुवाच - कुनंदने हते ब्रह्मन्बल्वले मूर्च्छिते रणे ॥ न कृतं तु सहायं वै रुद्रेण करुणात्मना ॥१॥ कस्मान्न चागतो रुद्रो यज्ञः पूर्णः कथं भवेत् ॥ कथं विमुक्तस्तुरगस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥२॥ सौतिरुवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा गर्गो ज्ञानवतां वरः ॥ स्मृत्वा सर्वां कथां ब्रह्मन्नुवाच यदुसत्तम् ॥३॥ गर्ग उवाच - बल्वले मूर्च्छिते राजन्हते शूरे कुनन्दने ॥ महाकोपं शिवश्चक्रे प्रेरितस्तु सुरर्षिणा ॥४॥ आरुह्य नंदिनं क्रुद्धो भक्तरक्षाकरः शिवः ॥ चन्द्ररेखां वहन्मूर्ध्नि जटाजूटांतरे नृप ॥५॥ सर्पहारैर्मुण्डहारैर्भस्मलिप्तो भयंकरः ॥ दशबाहुः पञ्चमुखो नेत्रै: पञ्चदशैर्वृतः ॥६॥ सिंहचर्मांबरधरो मदमत्तो भयंकरः ॥ त्रिशूलपट्टिशधरो धनुर्बाणधरः परः ॥७॥ कुठारपाशपरिघभिंदिपालैर्विभूषितः ॥ सहस्ररविसंकाशः सर्वभूतगणावृतः ॥८॥ हंतुं सर्वान्वृष्णिवरान्कार्ष्णिजप्रमुखान्मृधे ॥ कैलसादाययौ शीघ्रं चालयन्पृथिवीतलम् ॥९॥ कोलाहलो महानासीदाकाशे भूतले नृप ॥ देवदैत्यनराः सर्वे भयं प्रापुश्च विस्मिताः ॥१०॥ सगणं सपरीवारमागतं वीक्ष्य शंकरम् ॥ क्रुद्धं प्रलयकर्तारं भयं प्रापुर्यदूत्तमाः ॥११॥ अनिरुद्धस्य च मुखं निस्तेजस्कमभूद्‌भयात् ॥ चकंपे हृदयं तस्य दुःखितस्य रणांगणे ॥१२॥ ततः प्रत्याह वचनं निष्ठुरं सर्वयादवान् ॥ शूलं गृहीत्वा हस्तेन गिरीशः क्रोधपूरितः ॥१३॥ शंकर उवाच - अनिरुद्धः कुत्र गतो गतः कुत्र सुनन्दनः ॥ सांबादयः कुत्र गता भक्तं हत्वा कुनन्दनम् ॥१४॥ बल्वलं मूर्च्छितं कृत्वा मद्‌भक्तं दैत्यसत्तमम् ॥ तस्यानुगान्मृधे हत्वा कुत्र यास्यंति वृष्णयः ॥१५॥ तस्मात्सर्वान्हनिष्यामि मद्‌भक्तानां रिपून्मृधे ॥ अहं विष्णुर्विधिश्चैते भक्तं रक्षंति दुःखतः ॥१६॥ गर्ग उवाच - इत्युदीर्य्यानिरुद्धं स प्रेषयामास भैरवम् ॥ त्वं हि योद्धुं गच्छ शूर कार्ष्णिजं जयिनं मृधे ॥१७॥ सुनंदनं नंदिनं च प्रेषयामास रोषतः ॥ गदं च वीरभद्रं वै सांबं च शिखिवाहनम् ॥१८॥ भानुञ भृंगिणं युद्धे विरूपाक्षः समादिशत् ॥ यदूंश्च प्रेषयामास भूतप्रेतांस्ततः शिवः ॥१९॥ ततस्ते रुद्रवचनाद्‌भूतप्रेतविनायकाः ॥ भैरवाः प्रमथाश्चैव वेताला ब्रह्मराक्षसाः ॥२०॥ उन्मादाश्चैव कूष्माण्डा आजग्मुः कोटिशो मृधे ॥ भूतानि जघ्नुश्चांगारैर्यादवाश्च विनायकाः ॥२१॥ पट्टिशैर्भैरवाः शूलैः खट्वांगैः प्रमथाः किल ॥ जनानश्वान्गृहीत्वा तु भक्ष्यंति ब्रह्मराक्षसाः ॥२२॥ यातुधानाश्चरर्वयन्तो मनुष्याणां शिरांसि च ॥ कपालैस्तत्र वेतालाः पिबंतो रुधिरं रणे ॥२३॥ पिशाचास्तत्र नृत्यन्ति प्रेता गायंति एव हि ॥ शिरांसि कंदुकानीव क्षेपयंतो मुहुर्मुहुः ॥२४॥ अट्टहासं प्रकुर्वन्तः प्रधावंत इतस्ततः ॥ गजान्‌रथांश्चर्वयन्तो दृश्यन्ते रणमंडले ॥२५॥ रक्तं पिशाच्यो डाकिन्यः पाययंत्यः सुतान्मृधे ॥ मारोदीरिति वादिन्य अक्षीणि च तदाऽमृजन् ॥२६॥ उन्मादाश्चैव कूष्मांडा निर्माय मुण्डकैः स्रजः ॥ संयच्छंति महेशाय शूराणां स्वर्गगामिनाम् ॥२७॥ हाहाकारस्तदैवासीद्यदुसैन्ये नृपेश्वर ॥ दुद्रुवंतो भयादश्वा धावंतस्तत्र दंतिनः ॥२८॥ वीराः प्रपतिता युद्धे गता मृत्युं सहस्रशः ॥ दृष्ट्वा चेत्थं गणबलं दीप्तिमान्माधवात्मजः ॥२९॥ चापे निधाय विशिखान्मुमुचे परमाद्‌भुतम् ॥ ते शरा विविशुस्तिग्मा भूतप्रेतविनायकान् ॥३०॥ कोटिशः कोटिशो राजन्यथारण्यं शिखण्डिनः ॥ ततश्च दुद्रुवुर्भिन्नाः सर्वे भूतगणाः शरैः ॥३१॥ केचिन्निपतिता युद्धे केचिद्वै निधनं गताः ॥ न हताश्च शरैः केऽपि पतिताः पूर्वमेव च ॥३२॥ पलायिते प्रेतगणे भैरवः क्रोधपूरितः ॥ त्रिशूली सारमेयस्थ आजगाम कृतांतवत् ॥३३॥ तं दृष्ट्वा कालरूपं च भैरवं तु भयंकरम् ॥ न कोऽपि युयुधे तेनानिरुद्धो युयुधे नृप ॥३४॥ अनिरुद्धः पंचशरैस्तताड भैरवं मृधे ॥ स चापि परिघेणापि बभञ्ज तद्‌रथं वरम् ॥३५॥ सोऽप्यन्यं रथमारुह्य सज्जं कृत्वा धनुर्दृढम् ॥ तताड दशभिर्बाणै रौद्रं मायाविनं मृधे ॥३६॥ तैर्बाणैर्निहतः सोऽपि किंचित्कश्मलतां गतः ॥ त्रिशूलं त्रिशिखं तस्मै चिक्षेप ज्वलनप्रभम् ॥३७॥ शूलं समागतं दृष्ट्वा बाणैश्चिच्छेद कार्ष्णिजः ॥ छिन्नं स्वीयं त्रिशूलं वै दृष्ट्वा रुद्रसुतो बली ॥३८॥ ससृजे मायया तत्र मुखादनलमेव च ॥ तेनाग्निना जज्वलुश्च मही वृक्षा दिशो दश ॥३९॥ पदातीनां रथानां च हयानां दंतिनां तथा ॥ जज्वलुश्च शरीराणि मुञ्जपुष्पप्रतूलवत् ॥४०॥ केचित्प्रज्वलिता वीराः केचिद्वै भस्मतां गताः ॥ अग्निना पूरितं सैन्यं कृष्णं केचित्स्मरंति हि ॥४१॥ सेनां भयातुरां दृष्ट्वानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ दधार विशिखं चापे ज्ञात्वा मायां विनिर्मिताम् ॥४२॥ मंत्रयित्वा च मंत्रेण पर्जन्यास्त्रेण सायकम् ॥ मुमोच गगने शीघ्रं स्मरन्कृष्णपदांबुजम् ॥४३॥ शरे मुक्ते समागत्य मेघाः प्रववृषुर्जलम् ॥ अग्निः शांतिं गतो राजन्यथा प्रावृट् तथा बभौ ॥४४॥ शिखंडिनः कोकिलाश्च चातकाः सारसादयः ॥ मण्डूकाद्याश्च प्रजगुरिंद्रगोपा विरेजिरे ॥४५॥ पुरंदरस्य चापेन सौदामिन्या बभौ नभः ॥ प्रयासं निष्फलं दृष्ट्वा भैरवो भैरवं रवम् ॥४६॥ चकार स्वमुखेनापि सर्वेषां त्रासयन्मनः ॥ ननाद तेन ब्रह्मांडं सप्तलोकैर्बिलैः सह ॥४७॥ विचेलुर्दिग्गजास्तारा राजद्‌भूखण्डमण्डलम् ॥ तदैव बधिरीभूता बभूवुः पतिता नराः ॥४८॥ पुनश्च भैरवः क्रुद्धो हस्तं हस्तेन पीडयन् ॥ निष्पिषन्नधरं दंतैर्लेलिहानः स्वजिह्वया ॥४९॥ नेत्राभ्यां रक्तवर्णाभ्यां पश्यन्सर्पैर्विभूषितः ॥ जग्राह परशुं तीक्ष्णं तृणीकृत्य यदूत्तमम् ॥५०॥ तदैव जृंभणास्त्रेणानिरुद्धो रणकोविदः ॥ भैरवं मोहयामास श्रीकृष्ण इव शंकरम् ॥५१॥ तेनास्त्रेण रणे राजन्ननिरुद्धस्य पश्यतः ॥ पपात भूतले रौद्रो जृंभितो निद्रितोऽभवत् ॥५२॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे भैरवमोहनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३७॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

vajranābhiruvāca - kunaṃdane hate brahmanbalvale mūrcchite raṇe || na kṛtaṃ tu sahāyaṃ vai rudreṇa karuṇātmanā ||1|| kasmānna cāgato rudro yajñaḥ pūrṇaḥ kathaṃ bhavet || kathaṃ vimuktasturagastanme vyākhyātumarhasi ||2|| sautiruvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā gargo jñānavatāṃ varaḥ || smṛtvā sarvāṃ kathāṃ brahmannuvāca yadusattam ||3|| garga uvāca - balvale mūrcchite rājanhate śūre kunandane || mahākopaṃ śivaścakre preritastu surarṣiṇā ||4|| āruhya naṃdinaṃ kruddho bhaktarakṣākaraḥ śivaḥ || candrarekhāṃ vahanmūrdhni jaṭājūṭāṃtare nṛpa ||5|| sarpahārairmuṇḍahārairbhasmalipto bhayaṃkaraḥ || daśabāhuḥ pañcamukho netrai: pañcadaśairvṛtaḥ ||6|| siṃhacarmāṃbaradharo madamatto bhayaṃkaraḥ || triśūlapaṭṭiśadharo dhanurbāṇadharaḥ paraḥ ||7|| kuṭhārapāśaparighabhiṃdipālairvibhūṣitaḥ || sahasraravisaṃkāśaḥ sarvabhūtagaṇāvṛtaḥ ||8|| haṃtuṃ sarvānvṛṣṇivarānkārṣṇijapramukhānmṛdhe || kailasādāyayau śīghraṃ cālayanpṛthivītalam ||9|| kolāhalo mahānāsīdākāśe bhūtale nṛpa || devadaityanarāḥ sarve bhayaṃ prāpuśca vismitāḥ ||10|| sagaṇaṃ saparīvāramāgataṃ vīkṣya śaṃkaram || kruddhaṃ pralayakartāraṃ bhayaṃ prāpuryadūttamāḥ ||11|| aniruddhasya ca mukhaṃ nistejaskamabhūd‌bhayāt || cakaṃpe hṛdayaṃ tasya duḥkhitasya raṇāṃgaṇe ||12|| tataḥ pratyāha vacanaṃ niṣṭhuraṃ sarvayādavān || śūlaṃ gṛhītvā hastena girīśaḥ krodhapūritaḥ ||13|| śaṃkara uvāca - aniruddhaḥ kutra gato gataḥ kutra sunandanaḥ || sāṃbādayaḥ kutra gatā bhaktaṃ hatvā kunandanam ||14|| balvalaṃ mūrcchitaṃ kṛtvā mad‌bhaktaṃ daityasattamam || tasyānugānmṛdhe hatvā kutra yāsyaṃti vṛṣṇayaḥ ||15|| tasmātsarvānhaniṣyāmi mad‌bhaktānāṃ ripūnmṛdhe || ahaṃ viṣṇurvidhiścaite bhaktaṃ rakṣaṃti duḥkhataḥ ||16|| garga uvāca - ityudīryyāniruddhaṃ sa preṣayāmāsa bhairavam || tvaṃ hi yoddhuṃ gaccha śūra kārṣṇijaṃ jayinaṃ mṛdhe ||17|| sunaṃdanaṃ naṃdinaṃ ca preṣayāmāsa roṣataḥ || gadaṃ ca vīrabhadraṃ vai sāṃbaṃ ca śikhivāhanam ||18|| bhānuña bhṛṃgiṇaṃ yuddhe virūpākṣaḥ samādiśat || yadūṃśca preṣayāmāsa bhūtapretāṃstataḥ śivaḥ ||19|| tataste rudravacanād‌bhūtapretavināyakāḥ || bhairavāḥ pramathāścaiva vetālā brahmarākṣasāḥ ||20|| unmādāścaiva kūṣmāṇḍā ājagmuḥ koṭiśo mṛdhe || bhūtāni jaghnuścāṃgārairyādavāśca vināyakāḥ ||21|| paṭṭiśairbhairavāḥ śūlaiḥ khaṭvāṃgaiḥ pramathāḥ kila || janānaśvāngṛhītvā tu bhakṣyaṃti brahmarākṣasāḥ ||22|| yātudhānāścararvayanto manuṣyāṇāṃ śirāṃsi ca || kapālaistatra vetālāḥ pibaṃto rudhiraṃ raṇe ||23|| piśācāstatra nṛtyanti pretā gāyaṃti eva hi || śirāṃsi kaṃdukānīva kṣepayaṃto muhurmuhuḥ ||24|| aṭṭahāsaṃ prakurvantaḥ pradhāvaṃta itastataḥ || gajān‌rathāṃścarvayanto dṛśyante raṇamaṃḍale ||25|| raktaṃ piśācyo ḍākinyaḥ pāyayaṃtyaḥ sutānmṛdhe || mārodīriti vādinya akṣīṇi ca tadā'mṛjan ||26|| unmādāścaiva kūṣmāṃḍā nirmāya muṇḍakaiḥ srajaḥ || saṃyacchaṃti maheśāya śūrāṇāṃ svargagāminām ||27|| hāhākārastadaivāsīdyadusainye nṛpeśvara || dudruvaṃto bhayādaśvā dhāvaṃtastatra daṃtinaḥ ||28|| vīrāḥ prapatitā yuddhe gatā mṛtyuṃ sahasraśaḥ || dṛṣṭvā cetthaṃ gaṇabalaṃ dīptimānmādhavātmajaḥ ||29|| cāpe nidhāya viśikhānmumuce paramād‌bhutam || te śarā viviśustigmā bhūtapretavināyakān ||30|| koṭiśaḥ koṭiśo rājanyathāraṇyaṃ śikhaṇḍinaḥ || tataśca dudruvurbhinnāḥ sarve bhūtagaṇāḥ śaraiḥ ||31|| kecinnipatitā yuddhe kecidvai nidhanaṃ gatāḥ || na hatāśca śaraiḥ ke'pi patitāḥ pūrvameva ca ||32|| palāyite pretagaṇe bhairavaḥ krodhapūritaḥ || triśūlī sārameyastha ājagāma kṛtāṃtavat ||33|| taṃ dṛṣṭvā kālarūpaṃ ca bhairavaṃ tu bhayaṃkaram || na ko'pi yuyudhe tenāniruddho yuyudhe nṛpa ||34|| aniruddhaḥ paṃcaśaraistatāḍa bhairavaṃ mṛdhe || sa cāpi parigheṇāpi babhañja tad‌rathaṃ varam ||35|| so'pyanyaṃ rathamāruhya sajjaṃ kṛtvā dhanurdṛḍham || tatāḍa daśabhirbāṇai raudraṃ māyāvinaṃ mṛdhe ||36|| tairbāṇairnihataḥ so'pi kiṃcitkaśmalatāṃ gataḥ || triśūlaṃ triśikhaṃ tasmai cikṣepa jvalanaprabham ||37|| śūlaṃ samāgataṃ dṛṣṭvā bāṇaiściccheda kārṣṇijaḥ || chinnaṃ svīyaṃ triśūlaṃ vai dṛṣṭvā rudrasuto balī ||38|| sasṛje māyayā tatra mukhādanalameva ca || tenāgninā jajvaluśca mahī vṛkṣā diśo daśa ||39|| padātīnāṃ rathānāṃ ca hayānāṃ daṃtināṃ tathā || jajvaluśca śarīrāṇi muñjapuṣpapratūlavat ||40|| kecitprajvalitā vīrāḥ kecidvai bhasmatāṃ gatāḥ || agninā pūritaṃ sainyaṃ kṛṣṇaṃ kecitsmaraṃti hi ||41|| senāṃ bhayāturāṃ dṛṣṭvāniruddho dhanvināṃ varaḥ || dadhāra viśikhaṃ cāpe jñātvā māyāṃ vinirmitām ||42|| maṃtrayitvā ca maṃtreṇa parjanyāstreṇa sāyakam || mumoca gagane śīghraṃ smarankṛṣṇapadāṃbujam ||43|| śare mukte samāgatya meghāḥ pravavṛṣurjalam || agniḥ śāṃtiṃ gato rājanyathā prāvṛṭ tathā babhau ||44|| śikhaṃḍinaḥ kokilāśca cātakāḥ sārasādayaḥ || maṇḍūkādyāśca prajaguriṃdragopā virejire ||45|| puraṃdarasya cāpena saudāminyā babhau nabhaḥ || prayāsaṃ niṣphalaṃ dṛṣṭvā bhairavo bhairavaṃ ravam ||46|| cakāra svamukhenāpi sarveṣāṃ trāsayanmanaḥ || nanāda tena brahmāṃḍaṃ saptalokairbilaiḥ saha ||47|| vicelurdiggajāstārā rājad‌bhūkhaṇḍamaṇḍalam || tadaiva badhirībhūtā babhūvuḥ patitā narāḥ ||48|| punaśca bhairavaḥ kruddho hastaṃ hastena pīḍayan || niṣpiṣannadharaṃ daṃtairlelihānaḥ svajihvayā ||49|| netrābhyāṃ raktavarṇābhyāṃ paśyansarpairvibhūṣitaḥ || jagrāha paraśuṃ tīkṣṇaṃ tṛṇīkṛtya yadūttamam ||50|| tadaiva jṛṃbhaṇāstreṇāniruddho raṇakovidaḥ || bhairavaṃ mohayāmāsa śrīkṛṣṇa iva śaṃkaram ||51|| tenāstreṇa raṇe rājannaniruddhasya paśyataḥ || papāta bhūtale raudro jṛṃbhito nidrito'bhavat ||52|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe bhairavamohanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||37|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||