Chapter 26

गर्ग उवाच - अथ सर्वे यदुगणा गते क्रतुपशौ नृप ॥ शोकं चक्रुः क्व गच्छामः करिष्यामश्च किं भुवि ॥१॥ न तत्प्रतिविधिं सर्वेऽनिरुद्धाद्या विदुस्ततः ॥ तदा नारदरूपी वै भगवानागमन्नृप ॥२॥ तमागतं मुनिं दृष्ट्वाऽनिरुद्धो यादवैर्वृतः ॥ पूजयित्वासने स्थाप्य प्रीतः प्राह मुनीश्वरम् ॥३॥ अनिरुद्ध उवाच - भगवन् यज्ञतुरगो बल्वलेन दुरत्मना ॥ नीतः कुत्र गतः सर्वं वद मे वदतां वर ॥४॥ त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकीं दिव्यदर्शनः ॥ अन्तश्चरो वायुरिव ह्यात्मसाक्षी च सर्ववित् ॥ तस्मात्कथय सर्वं मे श्रुत्वा सोऽप्याह माधवम् ॥५॥ नारद उवाच - राजंस्तव तुरंगो वै बल्वलेन निवेशितः ॥६॥ उपद्वीपे पांचजन्ये सिंधुमध्ये नृपेश्वर ॥ मृते मित्रे च शकुनौ यादवानां वधाय च ॥७॥ सुतलाच्च समाहूय दैत्यवृन्दान्महासुरः ॥ राज्यं करोति तत्रापि शिवस्य वरदर्पितः ॥८॥ इति श्रुत्वानिरुद्धस्तु वचः प्रोवाच शंकितः ॥ अनिरुद्ध उवाच - तस्मै चन्द्रललामेन किं दत्तं प्रवरं वरम् ॥९॥ तन्ममाख्याहि देवर्षे कस्मात्संतोषितोऽभवत् ॥ ततो बभाषे स मुनिः शृणु राजन् वचो मम ॥१०॥ कैलासे चैकदा दैत्यो ह्येकपादेन संस्थितः ॥ वर्षद्वादशपर्यंतं तपश्चक्रे सुदारुणम् ॥११॥ ततश्च तोषितो देवो वरं ब्रूहीत्युवाच ह ॥ तच्छ्रुत्वा स उवाचाथ सदाशिव नमोऽस्तु ते ॥१२॥ महामृधे च मां देव पालयस्व कृपानिधे ॥ तथास्तु चोक्त्वा देवस्तु तत्रैवांतर्दधे नृप ॥१३॥ स दैत्यो पांचजन्यो वै राज्यं चक्रे बलात्ततः ॥ स्वतस्तुभ्यं न तुरगं विना युद्धेन दास्यति ॥१४॥ अनिरुद्धस्तु प्रोवाच हत्वा दुष्टं च बल्वलम् ॥ ससैन्यं च मुनिश्रेष्ठ मोचयिष्ये तुरंगमम् ॥१५॥ स शिवस्य वरेणापि यदि युद्धं करिष्यति ॥ न पालयिष्यति मृधे शिवः कृष्णद्विषं खलम् ॥१६॥ इत्युक्त्वा चानिरुद्धो वै प्रयाणार्थे जयाय च ॥ यादवेभ्यश्च सर्वेभ्यः सहसाऽऽज्ञां चकार ह ॥१७॥ ततोऽनुज्ञाप्य देवर्षिः युद्धकौतुकसंयुतः ॥ ययौ चाकाशमार्गेण तत्र स्थानं नृपेश्वर ॥१८॥ तदैव यादवाः सर्वे सज्जीभूता रुषान्विताः ॥ स्नात्वा कृत्वा च दानानि तीर्थराजे विधानतः ॥१९॥ उपद्वीपं ययू राजन्‌ रथिभिश्च गजैर्हयैः ॥ द्विलक्षा मार्गकाराश्च मार्गं चक्रुर्दिने दिने ॥२०॥ भिंदिपालैश्च सर्वत्र सेनायाः पूर्वमेव हि ॥ सुखेन यत्र गच्छंति गजवाजितुरंगमाः ॥२१॥ पदातयश्च राजेंद्र मार्गे निष्कण्टके त्वरम् ॥ इत्थं तु यदुसेनायाः शेषो भारेण पीडितः ॥ इति होवाच मनसि किं बभूव धरातले ॥२२॥ अनिरुद्धोऽग्रतो भूत्वालक्षितः प्रययौ नृप ॥२३॥ हयरक्षापदेशाद्वै नाशयन्निव पापिनः ॥ यत्र यत्र गतो राजन्हयस्यार्थे च कार्ष्णिजः ॥२४॥ तत्र तत्रोपशृण्वानः श्रीकृष्णस्य यशोऽखिलम् ॥ श्लाघां ये वै करिष्यंति गोविंदबलदेवयोः ॥२५॥ ददौ तेभ्यश्च रत्‍नानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ यत्किंचित्तस्य सैन्येषु वसुमात्रमनुत्तमम् ॥२६॥ तत्सर्वमददात्प्रीतः कृष्णगाथाहृताशयः ॥ इत्थं शृण्वन्हरेर्गाथां काशीं पश्यन्गयां तथा ॥२७॥ कुर्वन्दानानि राजेन्द्र काष्ठां प्राचीं जगाम सः ॥ इत्थं भयंकरीं सेनां यादवानां विलोक्य च ॥२८॥ गिरिव्रजपुराधीशः सहदेवस्तु शंकितः ॥ भूत्वा कृतांजलिर्नीत्वा रत्‍नानि विविधानि च ॥२९॥ अनिरुद्धस्य पदयोः पपात भयविह्वलः ॥ अनिरुद्धस्ततस्तस्मै रत्‍नमालां ददौ मुदा ॥३०॥ राज्ये कृत्वा च तं शीघ्रं शरणागतवत्सलः ॥ समन्वितो वृष्णिवरैर्जगाम कपिलाश्रमम् ॥३१॥ स्नात्वा च तत्रैव यदुप्रवीरो भागीरथीसागरसंगमे च ॥ विलोक्य सिद्धं कपिलं मुनीद्रं ससेनया सोऽपि नमश्चकार ॥३२॥ तत्रस्थानाद्दक्षिणस्यां सिंधुतीरे च तस्य वै ॥ बभूवुः शिबिरा राजन्नुच्चाः प्रासादसन्निभाः ॥३३॥ शिबिरेष्वनिरुद्धाद्या यादवास्तत्र सानुगाः ॥ चक्रुर्निवासं राजेन्द्र शूराः सर्वे जयैषिणः ॥३४॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे तुरगार्थमुपद्वीपगमनं नाम षड्‌विशोऽध्यायः ॥२६॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - atha sarve yadugaṇā gate kratupaśau nṛpa || śokaṃ cakruḥ kva gacchāmaḥ kariṣyāmaśca kiṃ bhuvi ||1|| na tatpratividhiṃ sarve'niruddhādyā vidustataḥ || tadā nāradarūpī vai bhagavānāgamannṛpa ||2|| tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā'niruddho yādavairvṛtaḥ || pūjayitvāsane sthāpya prītaḥ prāha munīśvaram ||3|| aniruddha uvāca - bhagavan yajñaturago balvalena duratmanā || nītaḥ kutra gataḥ sarvaṃ vada me vadatāṃ vara ||4|| tvaṃ paryaṭannarka iva trilokīṃ divyadarśanaḥ || antaścaro vāyuriva hyātmasākṣī ca sarvavit || tasmātkathaya sarvaṃ me śrutvā so'pyāha mādhavam ||5|| nārada uvāca - rājaṃstava turaṃgo vai balvalena niveśitaḥ ||6|| upadvīpe pāṃcajanye siṃdhumadhye nṛpeśvara || mṛte mitre ca śakunau yādavānāṃ vadhāya ca ||7|| sutalācca samāhūya daityavṛndānmahāsuraḥ || rājyaṃ karoti tatrāpi śivasya varadarpitaḥ ||8|| iti śrutvāniruddhastu vacaḥ provāca śaṃkitaḥ || aniruddha uvāca - tasmai candralalāmena kiṃ dattaṃ pravaraṃ varam ||9|| tanmamākhyāhi devarṣe kasmātsaṃtoṣito'bhavat || tato babhāṣe sa muniḥ śṛṇu rājan vaco mama ||10|| kailāse caikadā daityo hyekapādena saṃsthitaḥ || varṣadvādaśaparyaṃtaṃ tapaścakre sudāruṇam ||11|| tataśca toṣito devo varaṃ brūhītyuvāca ha || tacchrutvā sa uvācātha sadāśiva namo'stu te ||12|| mahāmṛdhe ca māṃ deva pālayasva kṛpānidhe || tathāstu coktvā devastu tatraivāṃtardadhe nṛpa ||13|| sa daityo pāṃcajanyo vai rājyaṃ cakre balāttataḥ || svatastubhyaṃ na turagaṃ vinā yuddhena dāsyati ||14|| aniruddhastu provāca hatvā duṣṭaṃ ca balvalam || sasainyaṃ ca muniśreṣṭha mocayiṣye turaṃgamam ||15|| sa śivasya vareṇāpi yadi yuddhaṃ kariṣyati || na pālayiṣyati mṛdhe śivaḥ kṛṣṇadviṣaṃ khalam ||16|| ityuktvā cāniruddho vai prayāṇārthe jayāya ca || yādavebhyaśca sarvebhyaḥ sahasā''jñāṃ cakāra ha ||17|| tato'nujñāpya devarṣiḥ yuddhakautukasaṃyutaḥ || yayau cākāśamārgeṇa tatra sthānaṃ nṛpeśvara ||18|| tadaiva yādavāḥ sarve sajjībhūtā ruṣānvitāḥ || snātvā kṛtvā ca dānāni tīrtharāje vidhānataḥ ||19|| upadvīpaṃ yayū rājan‌ rathibhiśca gajairhayaiḥ || dvilakṣā mārgakārāśca mārgaṃ cakrurdine dine ||20|| bhiṃdipālaiśca sarvatra senāyāḥ pūrvameva hi || sukhena yatra gacchaṃti gajavājituraṃgamāḥ ||21|| padātayaśca rājeṃdra mārge niṣkaṇṭake tvaram || itthaṃ tu yadusenāyāḥ śeṣo bhāreṇa pīḍitaḥ || iti hovāca manasi kiṃ babhūva dharātale ||22|| aniruddho'grato bhūtvālakṣitaḥ prayayau nṛpa ||23|| hayarakṣāpadeśādvai nāśayanniva pāpinaḥ || yatra yatra gato rājanhayasyārthe ca kārṣṇijaḥ ||24|| tatra tatropaśṛṇvānaḥ śrīkṛṣṇasya yaśo'khilam || ślāghāṃ ye vai kariṣyaṃti goviṃdabaladevayoḥ ||25|| dadau tebhyaśca rat‍nāni vastrāṇyābharaṇāni ca || yatkiṃcittasya sainyeṣu vasumātramanuttamam ||26|| tatsarvamadadātprītaḥ kṛṣṇagāthāhṛtāśayaḥ || itthaṃ śṛṇvanharergāthāṃ kāśīṃ paśyangayāṃ tathā ||27|| kurvandānāni rājendra kāṣṭhāṃ prācīṃ jagāma saḥ || itthaṃ bhayaṃkarīṃ senāṃ yādavānāṃ vilokya ca ||28|| girivrajapurādhīśaḥ sahadevastu śaṃkitaḥ || bhūtvā kṛtāṃjalirnītvā rat‍nāni vividhāni ca ||29|| aniruddhasya padayoḥ papāta bhayavihvalaḥ || aniruddhastatastasmai rat‍namālāṃ dadau mudā ||30|| rājye kṛtvā ca taṃ śīghraṃ śaraṇāgatavatsalaḥ || samanvito vṛṣṇivarairjagāma kapilāśramam ||31|| snātvā ca tatraiva yadupravīro bhāgīrathīsāgarasaṃgame ca || vilokya siddhaṃ kapilaṃ munīdraṃ sasenayā so'pi namaścakāra ||32|| tatrasthānāddakṣiṇasyāṃ siṃdhutīre ca tasya vai || babhūvuḥ śibirā rājannuccāḥ prāsādasannibhāḥ ||33|| śibireṣvaniruddhādyā yādavāstatra sānugāḥ || cakrurnivāsaṃ rājendra śūrāḥ sarve jayaiṣiṇaḥ ||34|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe turagārthamupadvīpagamanaṃ nāma ṣaḍ‌viśo'dhyāyaḥ ||26|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||