Chapter 61

अश्वमेधखण्डः - एकषष्टितमोऽध्यायः एकादशीमाहात्म्यम् - वज्रनाभिरुवाच - ब्रह्मन्नारायणो कृष्णो भगवान्प्रकृतेः परः । तस्य रूपं कथं श्यामं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १ ॥ त्वादृशा मुनयो बह्मञ्जानंति चरितं हरेः । तथा कृष्णस्य देवस्य न वयं कर्ममोहिताः ॥ २ ॥ सूत उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेन संस्तुतः स मुनिर्मुने । तत्त्वज्ञानाय तत्त्वज्ञः करुणः प्रत्यभाषत ॥ ३ ॥ गर्ग उवाच - श्यामं तु शृङ्गाररसस्य रूपं श्रीकृष्णदेवं कथितं मुनींद्रैः । लावण्यसंघाच्च तथोज्ज्वलत्वा- च्छ्यामं सुरूपं हि तथा हरेश्च ॥ ४ ॥ यथा दूरतो दृश्यते श्यामरूपं घटायास्तथेदं नदस्यापि गर्ते । यथाऽऽकाशरूपं महच्छ्यामलं वा जलं चाम्बरं चोज्ज्वलं नापि कृष्णम् ॥ ५ ॥ यथा धौतवस्त्रे परे श्यामला हि छविर्दृश्यते चैव भावैः परस्य । तथा कोटिकंदर्पलीलाशयत्वा- द्धरेः श्यामरूपं तु संतो वदंति ॥ ६ ॥ वज्रनाभिरुवाच - तव वाक्यान्मुनिश्रेष्ठ संदेहश्च गतो मम । अग्रे ब्रह्मन्कलिर्घोर आगमिष्यति भूतले ॥ ७ ॥ तस्मिन्मर्त्याः कीदृशाश्च भविष्यन्ति मुने वद । त्वं जानासि भविष्यं च तस्मात्त्वां प्रणमाम्यहम् ॥ ८ ॥ कलेर्दशसहस्राणि जगन्नाथस्तु तिष्ठति । तदर्द्धं जाह्नवीतोयं तदर्द्धं ग्रामदेवताः ॥ ९ ॥ ततः सर्वे भविष्यन्ति पापिनः कलिमोहिताः । नरकांस्ते प्रयास्यन्ति सर्वे चाल्पायुषो नराः ॥ १० ॥ विप्राः स्वकन्यां दास्यन्ति ब्राह्मणाय च मौल्यतः । क्षत्रियाश्चैव पुत्रीं स्वां मारयिष्यन्ति लोलुपाः ॥ ११ ॥ मृषा कुर्वन्ति वाणिज्यं वैश्या ब्रह्मस्वतत्पराः । शूद्राश्च म्लेच्छसंगेन दूषयिष्यन्ति ब्राह्मणान् ॥ १२ ॥ ब्राह्मणा शास्त्रहीनाश्च राज्यहीनाश्च क्षत्रियाः । वैश्याश्च द्रव्यहीना वै शूद्रा नाथस्य दुःखदाः ॥ १३ ॥ दिने व्यवायनिरता विरता धर्मकर्मणि । स्त्रियः स्वच्छन्दगामिन्यः पुरुषा योनिलम्पटाः ॥ १४ ॥ पितॄणामर्चनं चैव वेदानामृत्विजां तथा । विष्णोश्च वैष्णवानां च तुलस्याश्च गवां तथा ॥ १५ ॥ न प्रायेण करिष्यन्ति मानवाः कलिमोहिताः । गणिकासु परस्त्रीषु परवित्तेषु मोहिताः ॥ १६ ॥ एकवर्णा भविष्यन्ति महाशूद्रसमाः किल । सस्यहीना भवेत्पृथ्वी शिलावृष्ट्या निरंतरम् ॥ १७ ॥ फलहीनोऽपि वृक्षश्च जलहीना सरित्तथा । प्रजाभिस्ताडितो भूपो भूपेन ताडिताः प्रजाः ॥ १८ ॥ राजोवाच - केनोपायेन जीवानां कलौ मुक्तिर्भविष्यति । तन्ममाख्याहि विप्रेन्द्र त्वं परावरवित्तमः ॥ १९ ॥ गर्ग उवाच - युधिष्ठिरो विक्रमश्च तथा वै शालिवाहनः । विजयाभिनन्दनश्चैव तथा नागार्जुनो नृपः ॥ २० ॥ तथा कल्किश्च भगवानेते वै शकबंधिनः । करिष्यन्ति कलौ भूपा धर्मस्थापनमेव च ॥ २१ ॥ अभूद्युधिष्ठिरो राजा भविष्यन्ति नृपाश्च ते । अधर्मं नाशयिष्यन्ति भूत्वा वै चक्रवर्तिनः ॥ २२ ॥ वामनश्च विधिः शेषः सनको विष्णुवाक्यतः । धर्मार्थहेतवे चैते भविष्यन्ति द्विजाः कलौ ॥ २३ ॥ विष्णुस्वामी वामनांशस्तथा माध्वस्तु ब्रह्मणः । रामानुजस्तु शेषांशो निंबार्कः सनकस्य च ॥ २४ ॥ एते कलौ युगे भाव्याः संप्रदायप्रवर्तकाः । संवत्सरे विक्रमस्य चत्वारः क्षितिपावनाः ॥ २५ ॥ संप्रदायविहीना ये मन्त्रास्ते निष्फलाः स्मृताः । तस्माच्च गमनं ह्यस्ति संप्रदाय नरैरपि ॥ २६ ॥ पापक्षयकरी यत्र श्रीकृष्णस्य कथा भवेत् । वैष्णवैर्विप्रमुख्यैश्च नारायणपरायणैः ॥ २७ ॥ कृते तु लिप्यते देशस्त्रेतायां ग्राम एव च । द्वापरे च कुलं प्रोक्तं कलौ कर्तैव लिप्यते ॥ २८ ॥ ध्यायन्कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ २९ ॥ कृते यद्दशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन च । द्वापरे चैकमासेन ह्यहोरात्रेण तत्कलौ ॥ ३० ॥ घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते । वासुदेवपरा मर्त्यास्ते कृतार्था न संशयः ॥ ३१ ॥ ते सभाग्या मनुष्येषु कृतार्था नृप निश्चितम् । स्मरन्ति स्मारयन्ते ये हरेर्नामानि वै कलौ ॥ ३२ ॥ कृषिश्च सर्ववचनो णकारश्चात्मवाचकः । सर्वात्मा च परं ब्रह्म तेन कृष्णः प्रकीर्तितः ॥ ३३ ॥ संजप्य ब्रह्म परमं वेदसारं परात्परम् । परं नास्तीति नास्तीति कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ॥ ३४ ॥ तावद्‌गर्भे वसेत्कामी तावती यमयातना । तावद्‌गृही च भोगार्थी यावत्कृष्णं न सेवते ॥ ३५ ॥ नश्वरो विषमः सत्यं भोगश्च बन्धवो भुवि । स्वयं त्यक्ताः सुखायैव दुःखाय त्याजिताः परैः ॥ ३६ ॥ श्रुत्वा दैवान्महन्निंदां श्रीकृष्णस्मरणाद्‌बुधः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नान्यथा रौरवं व्रजेत् ॥ ३७ ॥ न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायां न कांचने । यत्र भावस्तत्र हरिस्तस्माद्‌भावं हि कारयेत् ॥ ३८ ॥ सकृदुच्चरितं येन कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् । बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ॥ ३९ ॥ सरोगता साधुजनेषु वैरं परोपतापो द्विजवेदनिंदा । अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी नरस्य चिह्नं नरके गतस्य ॥ ४० ॥ स्वर्गागतानामिह जीवलोके चत्वारि चिह्नानि सदा वसन्ति । दानप्रसंगो मधुरा च वाणी देवार्चनं ब्राह्मणपूजनं च ॥ ४१ ॥ राजोवाच - व्रतेषु किं वरं ब्रह्मन्सत्सु तीर्थेषु किं महत् । देवेषु पूजनीयेषु को मुख्यः कथयस्व नः ॥ ४२ ॥ गर्ग उवाच - एकादशी वरा ह्यस्ति व्रतेषु यदुनन्दन । भागीरथी च तीर्थेषु देवभक्तेषु वैष्णवः ॥ ४३ ॥ सुरेषु विष्णुर्भगवान्पूजनीयेषु श्रीगुरुः । इमां वार्तां न मन्यन्ते कुंभिपाके पतन्ति ते ॥ ४४ ॥ राजोवाच - एकादश्यास्तु महात्म्यमन्येषां चैव मे मुने । कथयस्व प्रसादेन गुरुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४५ ॥ गर्ग उवाच - कथयिष्याम्यहं सर्वं शृणुष्व यदुनन्दन । एकादश्यां न भोक्तव्यमन्नं चैव फलं तथा ॥ ४६ ॥ यथोक्तविधिना कुर्य्यादेकादशीं मुदा नरः । तदा सा तस्य फलदा भवेत नृपसत्तम ॥ ४७ ॥ व्रजनाभिरुवाच - फलाहारं च कुर्वन्ति ये नरा हरिवासरे । तेषां गतिः का भवति तन्नो वर्णय विस्तरात् ॥ ४८ ॥ ऋषिरुवाच - समस्तं चोपवासेन यथोक्तं लभते फलम् । फलाहारेण चार्द्धं स्यात्किंचिन्न्यूनं जलेन च ॥ ४९ ॥ अन्नान्सर्वान्वर्जयित्वा गोधूमाद्यान्नृपेश्वर । एकादश्यां प्रकुर्वीत फलाहारं मुदा नरः ॥ ५० ॥ अन्नं भुनक्ति यो राजन्नेकादश्यां नराधमः । इह लोके स चांडालो मृतः प्राप्नोति दुर्गतिम् ॥ ५१ ॥ दधि दुग्धं तथा मिष्टं कूटं कर्कटिकां तथा । वास्तूकं पद्ममूलं च रसालं जानकीफलम् ॥ ५२ ॥ गंगाफलं पत्रनिंबून्दाडिमञ्च विशेषतः । शृङ्गाटकं नागरंगं सैंधवं कदलीफलम् ॥ ५३ ॥ आम्रातकमार्द्रकं च तूलं च बदरीफलम् । जंबूफलमामलकं पटोलं त्रिकुशं तथा ॥ ५४ ॥ रतालूं शर्कराकंदमिक्षुदंडं तथैव च । द्राक्षादीनि हि चान्यानि पवित्रं च फलं तथा ॥ ५५ ॥ एकवारं च राजेन्द्र भोक्तव्यं हरिवासरे । तृतीये प्रहरेऽतीते प्रस्थस्य च पलस्य च ॥ ५६ ॥ द्विजाय चार्द्धंदातव्य-मर्द्धमात्मनि भोजनम् । द्विवारं जलमश्नीयादेकवारं फलं तथा ॥ ५७ ॥ समाचरेज्जागरणं पूजयित्वा जनार्दनम् । द्विवारं वा त्रिवारं वा यो नरो हरिवासरे ॥ ५८ ॥ करोति च फलाहारं तस्य किंचित्फलं न हि । अन्नभुक्तेन यत्पापं जातं पंचदशैर्दिनैः ॥ ५९ ॥ एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं भवेत् । भोजनं ब्राह्मणे दत्त्वा ह्युपवासं समाचरेत् ॥ ६० ॥ श्रुत्वा तस्याश्च माहात्म्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते । द्रव्यार्थी लभते द्रव्यं सुतार्थी लभते सुतम् । मोक्षार्थी लभते मोक्षमेकादश्या व्रतेन वै ॥ ६१ ॥ इति श्रीमद्‌गर्गसंहितायामश्वमेधखण्डे एकादशीमाहात्म्यं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ekādaśīmāhātmyam - vajranābhiruvāca - brahmannārāyaṇo kṛṣṇo bhagavānprakṛteḥ paraḥ | tasya rūpaṃ kathaṃ śyāmaṃ tanme vyākhyātumarhasi || 1 || tvādṛśā munayo bahmañjānaṃti caritaṃ hareḥ | tathā kṛṣṇasya devasya na vayaṃ karmamohitāḥ || 2 || sūta uvāca - ityākarṇya vacastena saṃstutaḥ sa munirmune | tattvajñānāya tattvajñaḥ karuṇaḥ pratyabhāṣata || 3 || garga uvāca - śyāmaṃ tu śṛṅgārarasasya rūpaṃ śrīkṛṣṇadevaṃ kathitaṃ munīṃdraiḥ | lāvaṇyasaṃghācca tathojjvalatvā- cchyāmaṃ surūpaṃ hi tathā hareśca || 4 || yathā dūrato dṛśyate śyāmarūpaṃ ghaṭāyāstathedaṃ nadasyāpi garte | yathā''kāśarūpaṃ mahacchyāmalaṃ vā jalaṃ cāmbaraṃ cojjvalaṃ nāpi kṛṣṇam || 5 || yathā dhautavastre pare śyāmalā hi chavirdṛśyate caiva bhāvaiḥ parasya | tathā koṭikaṃdarpalīlāśayatvā- ddhareḥ śyāmarūpaṃ tu saṃto vadaṃti || 6 || vajranābhiruvāca - tava vākyānmuniśreṣṭha saṃdehaśca gato mama | agre brahmankalirghora āgamiṣyati bhūtale || 7 || tasminmartyāḥ kīdṛśāśca bhaviṣyanti mune vada | tvaṃ jānāsi bhaviṣyaṃ ca tasmāttvāṃ praṇamāmyaham || 8 || kalerdaśasahasrāṇi jagannāthastu tiṣṭhati | tadarddhaṃ jāhnavītoyaṃ tadarddhaṃ grāmadevatāḥ || 9 || tataḥ sarve bhaviṣyanti pāpinaḥ kalimohitāḥ | narakāṃste prayāsyanti sarve cālpāyuṣo narāḥ || 10 || viprāḥ svakanyāṃ dāsyanti brāhmaṇāya ca maulyataḥ | kṣatriyāścaiva putrīṃ svāṃ mārayiṣyanti lolupāḥ || 11 || mṛṣā kurvanti vāṇijyaṃ vaiśyā brahmasvatatparāḥ | śūdrāśca mlecchasaṃgena dūṣayiṣyanti brāhmaṇān || 12 || brāhmaṇā śāstrahīnāśca rājyahīnāśca kṣatriyāḥ | vaiśyāśca dravyahīnā vai śūdrā nāthasya duḥkhadāḥ || 13 || dine vyavāyaniratā viratā dharmakarmaṇi | striyaḥ svacchandagāminyaḥ puruṣā yonilampaṭāḥ || 14 || pitṝṇāmarcanaṃ caiva vedānāmṛtvijāṃ tathā | viṣṇośca vaiṣṇavānāṃ ca tulasyāśca gavāṃ tathā || 15 || na prāyeṇa kariṣyanti mānavāḥ kalimohitāḥ | gaṇikāsu parastrīṣu paravitteṣu mohitāḥ || 16 || ekavarṇā bhaviṣyanti mahāśūdrasamāḥ kila | sasyahīnā bhavetpṛthvī śilāvṛṣṭyā niraṃtaram || 17 || phalahīno'pi vṛkṣaśca jalahīnā sarittathā | prajābhistāḍito bhūpo bhūpena tāḍitāḥ prajāḥ || 18 || rājovāca - kenopāyena jīvānāṃ kalau muktirbhaviṣyati | tanmamākhyāhi viprendra tvaṃ parāvaravittamaḥ || 19 || garga uvāca - yudhiṣṭhiro vikramaśca tathā vai śālivāhanaḥ | vijayābhinandanaścaiva tathā nāgārjuno nṛpaḥ || 20 || tathā kalkiśca bhagavānete vai śakabaṃdhinaḥ | kariṣyanti kalau bhūpā dharmasthāpanameva ca || 21 || abhūdyudhiṣṭhiro rājā bhaviṣyanti nṛpāśca te | adharmaṃ nāśayiṣyanti bhūtvā vai cakravartinaḥ || 22 || vāmanaśca vidhiḥ śeṣaḥ sanako viṣṇuvākyataḥ | dharmārthahetave caite bhaviṣyanti dvijāḥ kalau || 23 || viṣṇusvāmī vāmanāṃśastathā mādhvastu brahmaṇaḥ | rāmānujastu śeṣāṃśo niṃbārkaḥ sanakasya ca || 24 || ete kalau yuge bhāvyāḥ saṃpradāyapravartakāḥ | saṃvatsare vikramasya catvāraḥ kṣitipāvanāḥ || 25 || saṃpradāyavihīnā ye mantrāste niṣphalāḥ smṛtāḥ | tasmācca gamanaṃ hyasti saṃpradāya narairapi || 26 || pāpakṣayakarī yatra śrīkṛṣṇasya kathā bhavet | vaiṣṇavairvipramukhyaiśca nārāyaṇaparāyaṇaiḥ || 27 || kṛte tu lipyate deśastretāyāṃ grāma eva ca | dvāpare ca kulaṃ proktaṃ kalau kartaiva lipyate || 28 || dhyāyankṛte yajan yajñaistretāyāṃ dvāpare'rcayan | yadāpnoti tadāpnoti kalau saṃkīrtya keśavam || 29 || kṛte yaddaśabhirvarṣaistretāyāṃ hāyanena ca | dvāpare caikamāsena hyahorātreṇa tatkalau || 30 || ghore kaliyuge prāpte sarvadharmavivarjite | vāsudevaparā martyāste kṛtārthā na saṃśayaḥ || 31 || te sabhāgyā manuṣyeṣu kṛtārthā nṛpa niścitam | smaranti smārayante ye harernāmāni vai kalau || 32 || kṛṣiśca sarvavacano ṇakāraścātmavācakaḥ | sarvātmā ca paraṃ brahma tena kṛṣṇaḥ prakīrtitaḥ || 33 || saṃjapya brahma paramaṃ vedasāraṃ parātparam | paraṃ nāstīti nāstīti kṛṣṇa ityakṣaradvayam || 34 || tāvad‌garbhe vasetkāmī tāvatī yamayātanā | tāvad‌gṛhī ca bhogārthī yāvatkṛṣṇaṃ na sevate || 35 || naśvaro viṣamaḥ satyaṃ bhogaśca bandhavo bhuvi | svayaṃ tyaktāḥ sukhāyaiva duḥkhāya tyājitāḥ paraiḥ || 36 || śrutvā daivānmahanniṃdāṃ śrīkṛṣṇasmaraṇād‌budhaḥ | mucyate sarvapāpebhyo nānyathā rauravaṃ vrajet || 37 || na kāṣṭhe vidyate devo na śilāyāṃ na kāṃcane | yatra bhāvastatra haristasmād‌bhāvaṃ hi kārayet || 38 || sakṛduccaritaṃ yena kṛṣṇa ityakṣaradvayam | baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati || 39 || sarogatā sādhujaneṣu vairaṃ paropatāpo dvijavedaniṃdā | atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī narasya cihnaṃ narake gatasya || 40 || svargāgatānāmiha jīvaloke catvāri cihnāni sadā vasanti | dānaprasaṃgo madhurā ca vāṇī devārcanaṃ brāhmaṇapūjanaṃ ca || 41 || rājovāca - vrateṣu kiṃ varaṃ brahmansatsu tīrtheṣu kiṃ mahat | deveṣu pūjanīyeṣu ko mukhyaḥ kathayasva naḥ || 42 || garga uvāca - ekādaśī varā hyasti vrateṣu yadunandana | bhāgīrathī ca tīrtheṣu devabhakteṣu vaiṣṇavaḥ || 43 || sureṣu viṣṇurbhagavānpūjanīyeṣu śrīguruḥ | imāṃ vārtāṃ na manyante kuṃbhipāke patanti te || 44 || rājovāca - ekādaśyāstu mahātmyamanyeṣāṃ caiva me mune | kathayasva prasādena gurudeva namo'stu te || 45 || garga uvāca - kathayiṣyāmyahaṃ sarvaṃ śṛṇuṣva yadunandana | ekādaśyāṃ na bhoktavyamannaṃ caiva phalaṃ tathā || 46 || yathoktavidhinā kuryyādekādaśīṃ mudā naraḥ | tadā sā tasya phaladā bhaveta nṛpasattama || 47 || vrajanābhiruvāca - phalāhāraṃ ca kurvanti ye narā harivāsare | teṣāṃ gatiḥ kā bhavati tanno varṇaya vistarāt || 48 || ṛṣiruvāca - samastaṃ copavāsena yathoktaṃ labhate phalam | phalāhāreṇa cārddhaṃ syātkiṃcinnyūnaṃ jalena ca || 49 || annānsarvānvarjayitvā godhūmādyānnṛpeśvara | ekādaśyāṃ prakurvīta phalāhāraṃ mudā naraḥ || 50 || annaṃ bhunakti yo rājannekādaśyāṃ narādhamaḥ | iha loke sa cāṃḍālo mṛtaḥ prāpnoti durgatim || 51 || dadhi dugdhaṃ tathā miṣṭaṃ kūṭaṃ karkaṭikāṃ tathā | vāstūkaṃ padmamūlaṃ ca rasālaṃ jānakīphalam || 52 || gaṃgāphalaṃ patraniṃbūndāḍimañca viśeṣataḥ | śṛṅgāṭakaṃ nāgaraṃgaṃ saiṃdhavaṃ kadalīphalam || 53 || āmrātakamārdrakaṃ ca tūlaṃ ca badarīphalam | jaṃbūphalamāmalakaṃ paṭolaṃ trikuśaṃ tathā || 54 || ratālūṃ śarkarākaṃdamikṣudaṃḍaṃ tathaiva ca | drākṣādīni hi cānyāni pavitraṃ ca phalaṃ tathā || 55 || ekavāraṃ ca rājendra bhoktavyaṃ harivāsare | tṛtīye prahare'tīte prasthasya ca palasya ca || 56 || dvijāya cārddhaṃdātavya-marddhamātmani bhojanam | dvivāraṃ jalamaśnīyādekavāraṃ phalaṃ tathā || 57 || samācarejjāgaraṇaṃ pūjayitvā janārdanam | dvivāraṃ vā trivāraṃ vā yo naro harivāsare || 58 || karoti ca phalāhāraṃ tasya kiṃcitphalaṃ na hi | annabhuktena yatpāpaṃ jātaṃ paṃcadaśairdinaiḥ || 59 || ekādaśyupavāsena tatsarvaṃ vilayaṃ bhavet | bhojanaṃ brāhmaṇe dattvā hyupavāsaṃ samācaret || 60 || śrutvā tasyāśca māhātmyaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate | dravyārthī labhate dravyaṃ sutārthī labhate sutam | mokṣārthī labhate mokṣamekādaśyā vratena vai || 61 || iti śrīmad‌gargasaṃhitāyāmaśvamedhakhaṇḍe ekādaśīmāhātmyaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 61 || hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||