Chapter 6

श्रीनारद उवाच - इत्थं विप्रबंधूनां सदाशीर्भिरभिनंदिता । देवीं पुनर्विप्रवधूः प्रणनाम मुहुर्मुहुः ॥ १ ॥ त्यक्त्वा मुनिव्रतं भैष्मी गिरजागृहतस्ततः । सहालिभिः सखीभिश्च निश्चक्राम शनैः शनैः ॥ २ ॥ कोटिचन्द्रप्रतीकाशां भैष्मीं कमललोचनाम् । अकस्माद्ददृशुर्वीराः सुनिधिं निर्धना यथा ॥ ३ ॥ आश्वारूढाश्च रथिनो गजिनश्च पदातयः । समागता रक्षिणस्ते मुमुहुर्वीक्ष्य रुक्मिणीम् ॥ ४ ॥ तदपांगस्मितैस्तीक्ष्णैः बाणैः कामधनुश्च्युतैः । उज्झितास्त्रा निपेतुः कावर्दिताः सैनिकास्तदा ॥ ५ ॥ रथेन वायुवेगेन घण्टामञ्जीरनादिना । नैःश्रेयसंभवैरश्वैर्युतेनातिपताकिना ॥ ६ ॥ शीघ्रं स्वसैन्यसंघट्टात्तत्सैन्यं संविदारयत् । वायुर्यथा पद्मवनं हरिर्दारुकसारथिः ॥ ७ ॥ स्त्रीकदम्बकमेत्याशु पश्यतां द्विषतां प्रभुः । समारोप्य रथं भैष्मीं तार्क्ष्यपुत्रः सुधामिव ॥ ८ ॥ देवानां पश्यतां राजन् राजकन्यां जहार ह । दिव्यं शस्त्रोत्तमं शार्ङ्गं धनुष्टंकारयन्मुहुः ॥ ९ ॥ ततो वेगेन महता स्वसैन्यं चागते हरौ । देवदुन्दुभयो नेदुर्यदुदुन्दुभयस्तदा ॥ १० ॥ सिद्धाश्च सिद्धकन्याश्च श्रीकृष्णस्य रथोपरि । हर्षिता ववृषुर्देवाः पुष्पैर्नंदनसंभवै ॥ ११ ॥ ततो ययौ जयारावैः शनै रामयुतो हरिः । श्रृगालसंघमध्याच्च केसरी भागहृद्यथा ॥ १२ ॥ तदा कोलाहले जाते रुमिणीहरणे सति । बभूव रक्षकाणां च शस्त्राशस्त्रि परस्परम् ॥ १३ ॥ जरासंधवशाः सर्वे मानिनो नृपसत्तमाः । न सेहिरे स्वाभिभवं परं जातं यशःक्षयम् ॥ १४ ॥ अहो धिगस्मान्स्वयशो हृतं गोपैश्च धन्विनाम् । श्रृगालैरिव सिंहानामतः किं स्यात्पराजयः ॥ १५ ॥ एवमुक्त्वाः क्रोधपरा जगृहुः शस्त्रसंहतिम् । विसृज्य क्रीडनाक्षादीन् दंशिताः सैन्यसंयुताः ॥ १६ ॥ अक्षौहिणीद्वयेनापि पौंड्रकः क्रोधपूरितः । अक्षौहिणीत्रयेणापि महावीरो विदूरथः ॥ १७ ॥ अक्षौहिणीपञ्चयुतो दन्तवक्रोऽतिदारुणः । अक्षौहिणीत्रयेणाशु शाल्वो राजपुरेश्वरः ॥ १८ ॥ अक्षौहिणीभिर्दशभिर्जरासंधो महाबलः । आययौ संमुखे योद्धुं यादवानां महात्मनाम् ॥ १९ ॥ अन्येऽपि चैद्यपक्षीया योद्धुं श्रीकृष्णसंमुखे । धनुष्टंकारयंतस्ते समाजग्मुः सहस्रशः ॥ २० ॥ प्रलयाब्धिसमं सैन्यं समालोक्य यदूत्तमाः । तर्त्तुमाजग्मुरारात्ते कृष्णकैवर्त्तपोतकाः ॥ २१ ॥ बभूव तुमुलं युद्धमद्‌भुतं रोमहर्षणम् । सैन्ययोश्च स्वपरयोर्देवदानवयोर्यथा ॥ २२ ॥ रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः । गजा गजैर्युयुधिरे तुरगाश्च तुरंगभैः ॥ २३ ॥ शस्त्रांधकारे संजाते रुक्मिणीं भयविह्वलाम् । विलोक्य भगवान्देवो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ २४ ॥ बलदेवानुजो वीरो गदो धुन्वमहद्धनुः । विवेश शत्रुसंघट्टं वनं वह्निरिव प्रभुः ॥ २५ ॥ गदबाणविभिन्नांगा रथिनश्छिन्नकंचुकाः । हताश्वा हतसूताश्च निपेतुर्भूमिमण्डले ॥ २६ ॥ पदातयश्छिन्नपदा गदबाणागतव्यथाः । निपेतुर्भूतले राजन् वृक्षा वातहता इव ॥ २७ ॥ अश्वारुढाः केऽपि वीरा गदबाणैर्विदारिताः । पेतू रणांगणे साश्वा बृहतीफलवन्नृप ॥ २८ ॥ गदबाणैर्भिन्नकुम्भा मध्ये मध्ये विदारिताः । विरेजुः पतिता भूमौ कूष्मांडशकला इव ॥ २९ ॥ ततः पलायितं सैन्यं दृष्ट्वा शाल्वो महाबलः । गदं तताड गदया गदायुद्धविशारदः ॥ ३० ॥ गदाविद्धो गदो धन्वी गदायुद्धप्रभाववित् । धनुर्युद्धं तु संत्यज्य तत्कालान्मनसा त्वरम् ॥ ३१ ॥ परां व्यथां गते युद्धे पतितोऽपि समुत्थितः । तदाऽग्रजेन या दत्ता तां गदा तु गदोऽग्रहीत् ॥ ३२ ॥ लक्षभारमयी गुर्वी दृढा कौमोदकी यथा । तया गदोऽहनच्छाल्वं वज्रेणेंद्रो यथा गिरिम् ॥ ३३ ॥ गदाप्रहारमथिते शाल्वे निपतिते भुवि । पौंड्रकोऽथ जरासंधो दन्तवक्रो विदूरथः ॥ ३४ ॥ चत्वार आययुस्तत्र गदोपरि रुषान्विताः । पौंड्रकोऽपि महावीरो गदस्य रथगं ध्वजम् ॥ ३५ ॥ चिच्छेद दशभिर्बाणैः कुवाक्यैर्मित्रतामिव । दन्तवक्रस्तु गदया गदस्यापि रथं शुभम् । चूर्णयामास राजेंद्र दण्डेनेव सुमृद्धटम् ॥ ३६ ॥ तथाऽश्वांश्च जरासंधः सारथि च विदूरथः । पातयामास भूपृष्ठे शितैर्बाणैर्विदेहराट् ॥ ३७ ॥ ततो मुसलमादाय बलदेवस्त्वरन्बली । विकराले मुखे भीमे दन्तवक्रमताडयत् ॥ ३८ ॥ ततो मुसलघातेन दन्तवक्रस्य युध्यतः । मुखे वक्रोऽपि यो दन्तः स तु भूमौ पपात ह ॥ ३९ ॥ तदा हसति दैत्यारौ रुक्मिणीसहिते हरौ । पौंड्रकं च जरासंधं तथा दुष्टं विदूरथम् ॥ ४० ॥ जघान मुसलेनाशु बलदेवो रुषान्वितः । त्रयोऽपि पतिता युद्धे मूर्छिताः क्षतजाप्लुताः ॥ ४१ ॥ सेनां समागतां सर्वां समाकृष्य हलेन वै । मुसलेनाहनत्क्रुद्धो बलदेवो महाबलः ॥ ४२ ॥ दशयोजनपर्यंतं रथेभाश्वपदातयः । पेशिताश्चूर्णिता भूमौ शयना धरणीं गताः ॥ ४३ ॥ जरासंधादयः सर्वे मृत्युशेषा नृपाः परे । पलायिताश्चैद्यमेत्य प्रोचुर्नष्टोत्सवं भृशम् ॥ ४४ ॥ भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज । किमेकेन विवाहेन भविता ते शतं भुवि ॥ ४५ ॥ अद्यैव द्वारकां गत्वा बद्ध्वा रामं समाधवम् । अयादवीं करिष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम् ॥ ४६ ॥ एवं सम्बोधितो मित्रैश्चैद्योऽगाच्चंद्रिकापुरम् । ययुः स्वं स्वं पुरं सर्वे हतशेषा नृपास्ततः ॥ ४७ ॥ इति श्रीगर्गसंहितायां द्वारकाखंडे श्रीनारद बहुलाश्व संवादे रुक्मिणीहरणे यदुविजयो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīnārada uvāca - itthaṃ viprabaṃdhūnāṃ sadāśīrbhirabhinaṃditā | devīṃ punarvipravadhūḥ praṇanāma muhurmuhuḥ || 1 || tyaktvā munivrataṃ bhaiṣmī girajāgṛhatastataḥ | sahālibhiḥ sakhībhiśca niścakrāma śanaiḥ śanaiḥ || 2 || koṭicandrapratīkāśāṃ bhaiṣmīṃ kamalalocanām | akasmāddadṛśurvīrāḥ sunidhiṃ nirdhanā yathā || 3 || āśvārūḍhāśca rathino gajinaśca padātayaḥ | samāgatā rakṣiṇaste mumuhurvīkṣya rukmiṇīm || 4 || tadapāṃgasmitaistīkṣṇaiḥ bāṇaiḥ kāmadhanuścyutaiḥ | ujjhitāstrā nipetuḥ kāvarditāḥ sainikāstadā || 5 || rathena vāyuvegena ghaṇṭāmañjīranādinā | naiḥśreyasaṃbhavairaśvairyutenātipatākinā || 6 || śīghraṃ svasainyasaṃghaṭṭāttatsainyaṃ saṃvidārayat | vāyuryathā padmavanaṃ harirdārukasārathiḥ || 7 || strīkadambakametyāśu paśyatāṃ dviṣatāṃ prabhuḥ | samāropya rathaṃ bhaiṣmīṃ tārkṣyaputraḥ sudhāmiva || 8 || devānāṃ paśyatāṃ rājan rājakanyāṃ jahāra ha | divyaṃ śastrottamaṃ śārṅgaṃ dhanuṣṭaṃkārayanmuhuḥ || 9 || tato vegena mahatā svasainyaṃ cāgate harau | devadundubhayo neduryadudundubhayastadā || 10 || siddhāśca siddhakanyāśca śrīkṛṣṇasya rathopari | harṣitā vavṛṣurdevāḥ puṣpairnaṃdanasaṃbhavai || 11 || tato yayau jayārāvaiḥ śanai rāmayuto hariḥ | śrṛgālasaṃghamadhyācca kesarī bhāgahṛdyathā || 12 || tadā kolāhale jāte rumiṇīharaṇe sati | babhūva rakṣakāṇāṃ ca śastrāśastri parasparam || 13 || jarāsaṃdhavaśāḥ sarve mānino nṛpasattamāḥ | na sehire svābhibhavaṃ paraṃ jātaṃ yaśaḥkṣayam || 14 || aho dhigasmānsvayaśo hṛtaṃ gopaiśca dhanvinām | śrṛgālairiva siṃhānāmataḥ kiṃ syātparājayaḥ || 15 || evamuktvāḥ krodhaparā jagṛhuḥ śastrasaṃhatim | visṛjya krīḍanākṣādīn daṃśitāḥ sainyasaṃyutāḥ || 16 || akṣauhiṇīdvayenāpi pauṃḍrakaḥ krodhapūritaḥ | akṣauhiṇītrayeṇāpi mahāvīro vidūrathaḥ || 17 || akṣauhiṇīpañcayuto dantavakro'tidāruṇaḥ | akṣauhiṇītrayeṇāśu śālvo rājapureśvaraḥ || 18 || akṣauhiṇībhirdaśabhirjarāsaṃdho mahābalaḥ | āyayau saṃmukhe yoddhuṃ yādavānāṃ mahātmanām || 19 || anye'pi caidyapakṣīyā yoddhuṃ śrīkṛṣṇasaṃmukhe | dhanuṣṭaṃkārayaṃtaste samājagmuḥ sahasraśaḥ || 20 || pralayābdhisamaṃ sainyaṃ samālokya yadūttamāḥ | tarttumājagmurārātte kṛṣṇakaivarttapotakāḥ || 21 || babhūva tumulaṃ yuddhamad‌bhutaṃ romaharṣaṇam | sainyayośca svaparayordevadānavayoryathā || 22 || rathino rathibhistatra pattibhiḥ saha pattayaḥ | gajā gajairyuyudhire turagāśca turaṃgabhaiḥ || 23 || śastrāṃdhakāre saṃjāte rukmiṇīṃ bhayavihvalām | vilokya bhagavāndevo mā bhaiṣṭetyabhayaṃ dadau || 24 || baladevānujo vīro gado dhunvamahaddhanuḥ | viveśa śatrusaṃghaṭṭaṃ vanaṃ vahniriva prabhuḥ || 25 || gadabāṇavibhinnāṃgā rathinaśchinnakaṃcukāḥ | hatāśvā hatasūtāśca nipeturbhūmimaṇḍale || 26 || padātayaśchinnapadā gadabāṇāgatavyathāḥ | nipeturbhūtale rājan vṛkṣā vātahatā iva || 27 || aśvāruḍhāḥ ke'pi vīrā gadabāṇairvidāritāḥ | petū raṇāṃgaṇe sāśvā bṛhatīphalavannṛpa || 28 || gadabāṇairbhinnakumbhā madhye madhye vidāritāḥ | virejuḥ patitā bhūmau kūṣmāṃḍaśakalā iva || 29 || tataḥ palāyitaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā śālvo mahābalaḥ | gadaṃ tatāḍa gadayā gadāyuddhaviśāradaḥ || 30 || gadāviddho gado dhanvī gadāyuddhaprabhāvavit | dhanuryuddhaṃ tu saṃtyajya tatkālānmanasā tvaram || 31 || parāṃ vyathāṃ gate yuddhe patito'pi samutthitaḥ | tadā'grajena yā dattā tāṃ gadā tu gado'grahīt || 32 || lakṣabhāramayī gurvī dṛḍhā kaumodakī yathā | tayā gado'hanacchālvaṃ vajreṇeṃdro yathā girim || 33 || gadāprahāramathite śālve nipatite bhuvi | pauṃḍrako'tha jarāsaṃdho dantavakro vidūrathaḥ || 34 || catvāra āyayustatra gadopari ruṣānvitāḥ | pauṃḍrako'pi mahāvīro gadasya rathagaṃ dhvajam || 35 || ciccheda daśabhirbāṇaiḥ kuvākyairmitratāmiva | dantavakrastu gadayā gadasyāpi rathaṃ śubham | cūrṇayāmāsa rājeṃdra daṇḍeneva sumṛddhaṭam || 36 || tathā'śvāṃśca jarāsaṃdhaḥ sārathi ca vidūrathaḥ | pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe śitairbāṇairvideharāṭ || 37 || tato musalamādāya baladevastvaranbalī | vikarāle mukhe bhīme dantavakramatāḍayat || 38 || tato musalaghātena dantavakrasya yudhyataḥ | mukhe vakro'pi yo dantaḥ sa tu bhūmau papāta ha || 39 || tadā hasati daityārau rukmiṇīsahite harau | pauṃḍrakaṃ ca jarāsaṃdhaṃ tathā duṣṭaṃ vidūratham || 40 || jaghāna musalenāśu baladevo ruṣānvitaḥ | trayo'pi patitā yuddhe mūrchitāḥ kṣatajāplutāḥ || 41 || senāṃ samāgatāṃ sarvāṃ samākṛṣya halena vai | musalenāhanatkruddho baladevo mahābalaḥ || 42 || daśayojanaparyaṃtaṃ rathebhāśvapadātayaḥ | peśitāścūrṇitā bhūmau śayanā dharaṇīṃ gatāḥ || 43 || jarāsaṃdhādayaḥ sarve mṛtyuśeṣā nṛpāḥ pare | palāyitāścaidyametya procurnaṣṭotsavaṃ bhṛśam || 44 || bho bhoḥ puruṣaśārdūla daurmanasyamidaṃ tyaja | kimekena vivāhena bhavitā te śataṃ bhuvi || 45 || adyaiva dvārakāṃ gatvā baddhvā rāmaṃ samādhavam | ayādavīṃ kariṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgaramekhalām || 46 || evaṃ sambodhito mitraiścaidyo'gāccaṃdrikāpuram | yayuḥ svaṃ svaṃ puraṃ sarve hataśeṣā nṛpāstataḥ || 47 || iti śrīgargasaṃhitāyāṃ dvārakākhaṃḍe śrīnārada bahulāśva saṃvāde rukmiṇīharaṇe yaduvijayo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 || hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||