Chapter 23

श्रीभगवानुवाच - कस्मै देयमिदं गुह्यं रागरूपं मनोहरम् । बुद्ध्या विचारयन्नित्थं गंधर्वनगरं ययौ ॥ १ ॥ तुंबरुं नाम गंधर्वं कृत्वा शिष्यं स नारदः । कलं जगौ मद्‍गुणांश्च वीणावाद्यपरायणः ॥ २ ॥ केषामग्रे गेयमिदं रागरूपं मनोहरम् । श्रोतुं पात्रं विचिन्वन्स नारदः शक्रमाययौ ॥ ३ ॥ अनिर्वृतं च तं दृष्ट्वा नारदो मुनिसत्तमः । सख्या तुम्बुरुणा सार्द्धं सूर्यलोकं जगाम ह ॥ ४ ॥ रथेन तं प्रधावंतं सूर्यं वीक्ष्य महामुनिः । शिवपार्श्वं जगामाशु ततो देवर्षिसत्तमः ॥ ५ ॥ भूतेशं ज्ञानतत्वज्ञं ध्यानस्तिमितलोचनम् । वीक्ष्य तं नारदो राधे ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ ६ ॥ सृजंतं सृष्टिरचनां व्यग्रं वीक्ष्य विधिं मुनिः । वैकुंठं प्रययौ विष्णोः सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ७ ॥ भक्तार्थं कुत्र गच्छंतं भक्तेशं भक्तवत्सलम् । वीक्ष्य तुंबुरुणा सार्द्धं योगींद्रः प्रययौ ततः ॥ ८ ॥ योगीश्वराणां हि सतां त्रिलोक्यामंतरं बहिः । गतिमाहुर्नाप्नुवंति कर्मभिर्वृषभानुजे ॥ ९ ॥ कोटिशो ह्यंडनिचयान् समुल्लंघ्य मुनीश्वरः । गोलोकं परमं धाम प्रययौ प्रकृतेः परम् ॥ १० ॥ समुत्तीर्याशु विरजां नदीं कल्लोलशालिनीम् । ययौ वृन्दावनं रम्यं भ्रमरध्वनिसंकुलम् ॥ ११ ॥ सदा वसंतर्तुयुतं मरुतैजल्लतागृहम् । दृष्ट्वा गोवर्धनं शैलं मन्निकुंजं समाययौ ॥ १२ ॥ कौ युवां कुत आयातौ किं कार्यं वदतं च नः । इत्थं सखीभिः संपृष्टौ ऊचतुर्मुनितुम्बुरू ॥ १३ ॥ गायकौ कुशलौ रामा आवां वीणाकलध्वनिम् । परिपूर्णतमं साक्षाच्छ्रीकृष्णं राधिकापतिम् ॥ १४ ॥ कलं परं श्रावयितुमागतौ बंदिनां वरौ । कथनीयमिदं वाक्यं श्रीकृष्णय महात्मने ॥ १५ ॥ श्रुत्वा सख्यस्तथा मह्यं निवेद्याथ मदाज्ञया । आगत्याज्ञां ददुर्यातुं बंदिभ्यां श्लक्ष्णया गिरा ॥ १६ ॥ मन्निकुंजांगणे भ्राजत्कोट्यर्कज्योतिराकुले । खचित्कौस्तुभरत्‍नाढ्ये प्रचलच्चारुचामरे ॥ १७ ॥ लोलमुक्ताफलच्छत्रे सखीकोटिसमन्विते । महापद्मस्थितं साक्षात्त्वया मां तावपश्यताम् ॥ १८ ॥ नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य तत्र स्थित्वा मदाज्ञया । स्तुत्वा मां मद्‍गुणान्वक्तुं तेनासावुपचक्रमे ॥ १९ ॥ आतोद्यं विनुदन्वीणां देवदत्तां स्वरामृतम् । कलं जगावद्वितीयं नारदः सहतुम्बुरू ॥ २० ॥ संतुष्टोऽहं शिरो धुन्वन् तेन श्लाघ्यं च तत्स्वरम् । दत्वाऽऽत्मानं प्रेमपरो जलत्वं गतवानहम् ॥ २१ ॥ यज्जलं मद्वपुर्जातं तद्वै ब्रह्मद्रवं विदुः । कोटिशः कोटिशोऽण्डानां राशयः संलुठंति हि ॥ २२ ॥ इंद्रायणफलानीवान् अन्ते तस्मिञ्जले शुभे । पृश्निगर्भमिदं राधे ब्रह्मांडं मत्पदं स्फुटम् ॥ २३ ॥ भित्वा तच्चागतं साक्षादस्मिन्मन्वंतरे शुभे । तत्स्वर्धुनीं विदुः पूर्वे श्रीगंगां पापहारिणीम् ॥ २४ ॥ दिवि मंदकिनी प्रोक्ता गंगा भागीरथी क्षितौ । अधो भोगवती प्रोक्ता त्रिधा त्रिपथगामिनी ॥ २५ ॥ यत्स्नातुं गच्छतः पुंसः प्रणतस्य पदे पदे । राजसूयाश्वमेधानां फलमस्ति न दुर्लभम् ॥ २६ ॥ गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २७ ॥ दृष्ट्वा जन्मशतं पापं पीत्वा जन्मशतद्वयम् । स्नात्वा जन्मसहस्राणां हंति गंगा कलौ युगे ॥ २८ ॥ सफलं जन्म वै तेषां ये पश्यंति हि जाह्नवीम् । वृथा जन्म गतं तेषां ये न पश्यंति जाह्नवीम् ॥ २९ ॥ यथा हि द्रवतां प्राप्ता विरजा त्वद्‌भयाद्यथा । प्रापुर्द्रवत्वं रंभोरु विरजायाः सुता यथा ॥ ३० ॥ यथा कृष्णा नदी विष्णुर्वेणी देवः शिवो यथा । ब्रह्मा ककुद्मिनी गंगा गंडकी च यथाऽप्सराः ॥ ३१ ॥ तथा द्रवत्वं संप्राप्त ऋभुर्नामाप्ययं मुनिः । प्रेमलक्षणया भक्त्या ऋभोर्वा नात्र संशयः ॥ ३२ ॥ यः शृणोति कथामेतां पवित्रां पापहारिणीम् । उल्लंघ्य सर्वलोकांश्च मल्लोकं याति मानवः ॥ ३३ ॥ श्रीनारद उवाच - एवमुक्त्वा प्रियां राधामृभोराश्रमतो हरिः । राधया सहितो राजन् आययौ मालतीवनम् ॥ ३४ ॥ गोपीनां विरहं ज्ञात्वा भगवान्भक्तवत्सलः । राधया प्रययौ कृष्णः पुलिनं मंगलायनम् ॥ ३५ ॥ तदा गोपीगणाः सर्वे गतमाना गतव्यथाः । जगृहुस्तं घनश्यामं सौदामिन्यो घनं यथा ॥ ३६ ॥ वृंदावने हरिः साक्षात्कृष्णातीरे मनोहरे । जगौ कलं गोपिकाभिः वंशीवादनतत्परः ॥ ३७ ॥ भगवत्कलरागेण मूर्छिता गोपकन्यकाः । नद्यो वेगत्वरहिता अचरत्वं हि पक्षिणः ॥ ३८ ॥ मौनत्वं देवताः सर्वाः स्तंभत्वं देवनायकाः । सजलत्वं च तरवो निद्रात्वं प्रगतं जगत् ॥ ३९ ॥ कृत्वा रासं राधिकाया गोपीनां च मनोरथम् । ब्राह्मे मुहूर्ते भगवानाययौ नंदमंदिरम् ॥ ४० ॥ राधिका गोपिकाभिश्च प्राप्ताऽऽनंदमनोरथा । वृषभानुवरस्यापि सुंदरं मंदिरं ययौ ॥ ४१ ॥

śrībhagavānuvāca - kasmai deyamidaṃ guhyaṃ rāgarūpaṃ manoharam | buddhyā vicārayannitthaṃ gaṃdharvanagaraṃ yayau || 1 || tuṃbaruṃ nāma gaṃdharvaṃ kṛtvā śiṣyaṃ sa nāradaḥ | kalaṃ jagau mad‍guṇāṃśca vīṇāvādyaparāyaṇaḥ || 2 || keṣāmagre geyamidaṃ rāgarūpaṃ manoharam | śrotuṃ pātraṃ vicinvansa nāradaḥ śakramāyayau || 3 || anirvṛtaṃ ca taṃ dṛṣṭvā nārado munisattamaḥ | sakhyā tumburuṇā sārddhaṃ sūryalokaṃ jagāma ha || 4 || rathena taṃ pradhāvaṃtaṃ sūryaṃ vīkṣya mahāmuniḥ | śivapārśvaṃ jagāmāśu tato devarṣisattamaḥ || 5 || bhūteśaṃ jñānatatvajñaṃ dhyānastimitalocanam | vīkṣya taṃ nārado rādhe brahmalokaṃ jagāma ha || 6 || sṛjaṃtaṃ sṛṣṭiracanāṃ vyagraṃ vīkṣya vidhiṃ muniḥ | vaikuṃṭhaṃ prayayau viṣṇoḥ sarvalokanamaskṛtam || 7 || bhaktārthaṃ kutra gacchaṃtaṃ bhakteśaṃ bhaktavatsalam | vīkṣya tuṃburuṇā sārddhaṃ yogīṃdraḥ prayayau tataḥ || 8 || yogīśvarāṇāṃ hi satāṃ trilokyāmaṃtaraṃ bahiḥ | gatimāhurnāpnuvaṃti karmabhirvṛṣabhānuje || 9 || koṭiśo hyaṃḍanicayān samullaṃghya munīśvaraḥ | golokaṃ paramaṃ dhāma prayayau prakṛteḥ param || 10 || samuttīryāśu virajāṃ nadīṃ kallolaśālinīm | yayau vṛndāvanaṃ ramyaṃ bhramaradhvanisaṃkulam || 11 || sadā vasaṃtartuyutaṃ marutaijallatāgṛham | dṛṣṭvā govardhanaṃ śailaṃ mannikuṃjaṃ samāyayau || 12 || kau yuvāṃ kuta āyātau kiṃ kāryaṃ vadataṃ ca naḥ | itthaṃ sakhībhiḥ saṃpṛṣṭau ūcaturmunitumburū || 13 || gāyakau kuśalau rāmā āvāṃ vīṇākaladhvanim | paripūrṇatamaṃ sākṣācchrīkṛṣṇaṃ rādhikāpatim || 14 || kalaṃ paraṃ śrāvayitumāgatau baṃdināṃ varau | kathanīyamidaṃ vākyaṃ śrīkṛṣṇaya mahātmane || 15 || śrutvā sakhyastathā mahyaṃ nivedyātha madājñayā | āgatyājñāṃ daduryātuṃ baṃdibhyāṃ ślakṣṇayā girā || 16 || mannikuṃjāṃgaṇe bhrājatkoṭyarkajyotirākule | khacitkaustubharat‍nāḍhye pracalaccārucāmare || 17 || lolamuktāphalacchatre sakhīkoṭisamanvite | mahāpadmasthitaṃ sākṣāttvayā māṃ tāvapaśyatām || 18 || natvā pradakṣiṇīkṛtya tatra sthitvā madājñayā | stutvā māṃ mad‍guṇānvaktuṃ tenāsāvupacakrame || 19 || ātodyaṃ vinudanvīṇāṃ devadattāṃ svarāmṛtam | kalaṃ jagāvadvitīyaṃ nāradaḥ sahatumburū || 20 || saṃtuṣṭo'haṃ śiro dhunvan tena ślāghyaṃ ca tatsvaram | datvā''tmānaṃ premaparo jalatvaṃ gatavānaham || 21 || yajjalaṃ madvapurjātaṃ tadvai brahmadravaṃ viduḥ | koṭiśaḥ koṭiśo'ṇḍānāṃ rāśayaḥ saṃluṭhaṃti hi || 22 || iṃdrāyaṇaphalānīvān ante tasmiñjale śubhe | pṛśnigarbhamidaṃ rādhe brahmāṃḍaṃ matpadaṃ sphuṭam || 23 || bhitvā taccāgataṃ sākṣādasminmanvaṃtare śubhe | tatsvardhunīṃ viduḥ pūrve śrīgaṃgāṃ pāpahāriṇīm || 24 || divi maṃdakinī proktā gaṃgā bhāgīrathī kṣitau | adho bhogavatī proktā tridhā tripathagāminī || 25 || yatsnātuṃ gacchataḥ puṃsaḥ praṇatasya pade pade | rājasūyāśvamedhānāṃ phalamasti na durlabham || 26 || gaṃgā gaṃgeti yo brūyādyojanānāṃ śatairapi | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati || 27 || dṛṣṭvā janmaśataṃ pāpaṃ pītvā janmaśatadvayam | snātvā janmasahasrāṇāṃ haṃti gaṃgā kalau yuge || 28 || saphalaṃ janma vai teṣāṃ ye paśyaṃti hi jāhnavīm | vṛthā janma gataṃ teṣāṃ ye na paśyaṃti jāhnavīm || 29 || yathā hi dravatāṃ prāptā virajā tvad‌bhayādyathā | prāpurdravatvaṃ raṃbhoru virajāyāḥ sutā yathā || 30 || yathā kṛṣṇā nadī viṣṇurveṇī devaḥ śivo yathā | brahmā kakudminī gaṃgā gaṃḍakī ca yathā'psarāḥ || 31 || tathā dravatvaṃ saṃprāpta ṛbhurnāmāpyayaṃ muniḥ | premalakṣaṇayā bhaktyā ṛbhorvā nātra saṃśayaḥ || 32 || yaḥ śṛṇoti kathāmetāṃ pavitrāṃ pāpahāriṇīm | ullaṃghya sarvalokāṃśca mallokaṃ yāti mānavaḥ || 33 || śrīnārada uvāca - evamuktvā priyāṃ rādhāmṛbhorāśramato hariḥ | rādhayā sahito rājan āyayau mālatīvanam || 34 || gopīnāṃ virahaṃ jñātvā bhagavānbhaktavatsalaḥ | rādhayā prayayau kṛṣṇaḥ pulinaṃ maṃgalāyanam || 35 || tadā gopīgaṇāḥ sarve gatamānā gatavyathāḥ | jagṛhustaṃ ghanaśyāmaṃ saudāminyo ghanaṃ yathā || 36 || vṛṃdāvane hariḥ sākṣātkṛṣṇātīre manohare | jagau kalaṃ gopikābhiḥ vaṃśīvādanatatparaḥ || 37 || bhagavatkalarāgeṇa mūrchitā gopakanyakāḥ | nadyo vegatvarahitā acaratvaṃ hi pakṣiṇaḥ || 38 || maunatvaṃ devatāḥ sarvāḥ staṃbhatvaṃ devanāyakāḥ | sajalatvaṃ ca taravo nidrātvaṃ pragataṃ jagat || 39 || kṛtvā rāsaṃ rādhikāyā gopīnāṃ ca manoratham | brāhme muhūrte bhagavānāyayau naṃdamaṃdiram || 40 || rādhikā gopikābhiśca prāptā''naṃdamanorathā | vṛṣabhānuvarasyāpi suṃdaraṃ maṃdiraṃ yayau || 41 ||