Chapter 1

अश्वमेधखण्डः - प्रथमोऽध्यायः गर्ग-वज्रनाभसंवादम् - मंगलाचरणम् नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥ देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥१॥ नमः श्रीकृष्णचंद्राय नमः संकर्षणाय च ॥ नमः प्रद्युम्नदेवायानिरुद्धाय नमो नमः ॥२॥ श्रीगर्ग उवाच - सभायामागतं वीक्ष्य रोमहर्षणनन्दनम् ॥ शौनकः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च ॥१॥ शौनक उवाच - त्वन्मुखात्सर्वशास्त्राणि पुराणानि महामते ॥ नानाहरिचरित्राणि श्रुतानि विमलानि वै ॥२॥ पुरा गर्गेण कथिता ममाग्रे गर्गसंहिता ॥ राधामाधवयोर्यस्यां महिमा बहु वर्णितः ॥३॥ अद्याहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कृष्णकथां पुनः ॥ सर्वदुःखहरां सौते कथयस्व विचार्य च ॥४॥ श्रीगर्ग उवाच - अष्टाशीतिसहस्रैश्च मुनिभी रौमहर्षणिः ॥ पृष्टः प्रोवाच कृष्णस्य स्मरन्पादांबुजं हरेः ॥५॥ सौतिरुवाच अहो शौनक धन्योऽसि यस्य ते मतिरीदृशी ॥ कृष्णचंद्रपदद्वन्द्वमकरंदस्पृहावती ॥६॥ संगमं वैष्णवानां च देवाः श्रेष्ठं वदंति हि ॥ पापक्षयकरी यस्माच्छ्रीकृष्णस्य कथा भवेत् ॥७॥ अनंतं कृष्णचंद्रस्य चरितं कल्मषापहम् ॥ किंचिज्जानाति ब्रह्मा च तथा किंचिदुमापतिः ॥८॥ मशको मादृशः कोऽपि वासुदेवकथार्णवे ॥ मोहिता न वदिष्यन्ति यत्र ब्रह्मादयः सुराः ॥९॥ श्रीगर्गो यादवेंद्रस्य ह्युग्रसेनस्य भूपतेः ॥ अश्वमेधं क्रतुवरं दृष्ट्वा प्रत्याह चैकदा ॥१०॥ धन्यो राजा यादवेंद्रो यश्चकार क्रतूत्तमम् ॥ श्रीकृष्णस्याज्ञया पुर्यां तेनाहं विस्मयं गतः ॥११॥ मया वै संहितायां च कथाः कृष्णस्य वर्णिताः ॥ परिपूर्णतमस्यापि यथा दृष्टा यथा श्रुताः ॥१२॥ तस्यां वै वाजिमेधस्य कथा न कथिता मया ॥ अद्याहं कथयिष्यामि हयमेधकथां पुनः ॥१३॥ यस्याः श्रवणमात्रेण नराणां हि कलौ युगे ॥ भुक्तिं मुक्तिं च भगवाञ्छीघ्रमेव प्रयच्छति ॥१४॥ इत्युक्त्वा श्रीमुनिर्गर्गः कृष्णभक्त्या च शौनक ॥ उग्रसेनस्य यज्ञस्य चरित्रं स ह्यचीक्लृपत् ॥१५॥ हयमेधचरित्रस्य सुमेरुर्नाम सुन्दरम् ॥ धृत्वा गर्गस्तु भगवान्कृतकृत्योऽभवन्मुने ॥१६॥ कृत्वा कथामष्टदिनेन श्रीमुनि- र्यदोर्गुरुर्बुद्धिमतां वरः परः ॥ अथाययौ वै मथुरां हरेः पुरीं व्रजं नृपेंद्रं च निरीक्षितुं खलु ॥१७॥ अंबरादागतं तत्र गर्गं ज्ञानवतां वरम् ॥ वीक्ष्योत्थाय नमश्चक्रे वज्रनाभो द्विजैः सह ॥१८॥ स्वर्णसिंहासनं दत्त्वावनिज्य तत्पदाम्बुजे ॥ अर्चयित्वा पुष्पस्रग्भिर्मिष्टान्नं च न्यवेदयत् ॥१९॥ तत्पादसलिलं नीत्वा शीर्षे धृत्वा कृतांजलिः ॥ भूत्वा श्रीवज्रनाभस्तु श्यामः पंकजलोचनः ॥२०॥ पुष्टदेहो बृहद्‌बाहुर्वीरः षोडशवार्षिकः ॥ इति होवाच स्वगुरुं शतसिंहसमोद्‌भटः ॥२१॥ वज्रनाभ उवाच - नमस्तुभ्यं स्वागतं ते ब्रह्मन्किं करवाम ते ॥ मन्ये त्वां भगवद्‌रूप ब्रह्मर्षीणां वरं परम् ॥ २२॥ गुरुर्विधिर्गुरू रुद्रो गुरुरेव बृहस्पतिः ॥ गुरुर्नारायणः साक्षात्तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥२३॥ नराणां च मुनिश्रेष्ठ दर्शनं तव दुर्लभम् ॥ अस्माकं नितरां देव विषयासक्तचेतसाम् ॥२४॥ गर्गाचार्य कुलाचार्य तेजस्विन् योगभास्कर ॥ त्वद्दर्शनादपि वयं पाविताः सकुटुंबकाः ॥२५॥ श्रुत्वा यदूनामृषभस्य वाक्यं मुनींद्रवर्यस्तु महान्महात्मा ॥ स्मरन्हरेः श्रीचरणारविंदं मुदा नृपेंद्रं निजगाद सद्यः ॥२६॥ युवराज महाराज यदुवंशशिरोमणे ॥ त्वया साधु कृतं सर्वं पालिता पृथिवीजनाः ॥२७॥ स्थापितश्च त्वया वत्स धर्मो वै पृथिवीतले ॥ विष्णुरातश्च ते मित्रं नृपाश्चान्ये वशाः स्मृताः ॥२८॥ धन्यस्त्वं राजशार्दूल धन्या ते मथुरा पुरी ॥ धन्याश्च ते प्रजाः सर्वा धन्या वै व्रजभूश्च ते ॥२९॥ भुंक्ष्व भोगान्भजन्कृष्णं बलं प्रद्युम्नमेव च ॥ अनिरुद्धं च निःशंको भूत्वा राज्यं कुरु प्रभो ॥३०॥ सूत उवाच - इति वाक्यं समाकर्ण्य गर्गस्य नृपसत्तमः ॥ संकर्षणं च श्रीकृष्णं पितरं च पितामहम् ॥३१॥ विरहेण स्मरन्‌ राजा चाश्रुपूर्णमुखोऽभवत् ॥ तं नृपं दुःखितं दृष्ट्वा स्थितं भूमावधोमुखम् ॥३२॥ गर्गस्तु विस्मितः प्राह दुःखं प्रशमयन्निव ॥ गर्ग उवाच - कस्माद्‌रोदिषि राजेंद्र भयं किं ते मयि स्थिते ॥३३॥ कारणं स्वस्य दुःखस्य वद सर्वं ममाग्रतः ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा न प्राह दुःखितः ॥३४॥ पुनः पृष्टश्च गुरुणा प्राह गद्गदया गिरा ॥ राजोवाच मां त्यक्त्वा यादवाः सर्वे कृष्णसंकर्षणादयः ॥३५॥ गता देव परं लोकं तेनाहं दुःखितोऽभवम् ॥ स्वाम्यमात्यसुहृद्‌राष्ट्र-कोशदुर्गबलानि च ॥ एकाकिनश्च मे ब्रह्मन्नेते प्रीतिकरा न हि ॥३७॥ मया चरित्रं कृष्णस्य न दृष्टं न श्रुतं वद ॥ दृष्टो यादवसंहारः तस्माद्‍दुःखं न याति मे ॥३७॥ चतुर्व्यूहेन हरिणा या पुरी शोभिता पुरा ॥ सापि मग्ना समुद्रे तु कृष्णो भक्तेः परं गतः ॥३८॥ कस्य हेतोः किमर्थं च जीवामि शिष्यवत्सल ॥ अद्य यास्यामि गहनं राज्यं कर्तुं न मे मनः ॥३९॥ सूत उवाच - ततो मुनीनामृषभो महात्मा श्रुत्वा गिरं यादवसत्तमस्य ॥ संश्लाघ्य दुःखं शमयन् हि तुष्टो गर्गोऽब्रवीद्‌भूपतिवज्रनाभम् ॥४०॥ गर्ग उवाच - वृष्णिप्रवर मद्वाक्यं शृणु शोकविनाशनम् ॥ सर्वपापहरं पुण्यं सावधानतया शुभम् ॥४१॥ यो राजते कुशस्थल्यां कृष्णचन्द्रो हरिः पुरा ॥ विराजते स सर्वत्र भक्त्या तं पश्य भूपते ॥४२॥ अद्य ते कथयिष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदां कथाम् ॥ शृणु त्वं वसुधानाथ श्रीकृष्णबलयोः परम् ॥४३॥ सूत उवाच - इत्युक्त्वा भगवान्गर्गो वज्राय स्वां च संहिताम् ॥ कथयामास विप्रेंद्र पुण्यां नवदिनैः किल ॥४४॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधचरित्रे सुमेरौ गर्गवज्रनाभसंवादे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - prathamo'dhyāyaḥ garga-vajranābhasaṃvādam - maṃgalācaraṇam nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam || devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet ||1|| namaḥ śrīkṛṣṇacaṃdrāya namaḥ saṃkarṣaṇāya ca || namaḥ pradyumnadevāyāniruddhāya namo namaḥ ||2|| śrīgarga uvāca - sabhāyāmāgataṃ vīkṣya romaharṣaṇanandanam || śaunakaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca ||1|| śaunaka uvāca - tvanmukhātsarvaśāstrāṇi purāṇāni mahāmate || nānāharicaritrāṇi śrutāni vimalāni vai ||2|| purā gargeṇa kathitā mamāgre gargasaṃhitā || rādhāmādhavayoryasyāṃ mahimā bahu varṇitaḥ ||3|| adyāhaṃ śrotumicchāmi tvattaḥ kṛṣṇakathāṃ punaḥ || sarvaduḥkhaharāṃ saute kathayasva vicārya ca ||4|| śrīgarga uvāca - aṣṭāśītisahasraiśca munibhī raumaharṣaṇiḥ || pṛṣṭaḥ provāca kṛṣṇasya smaranpādāṃbujaṃ hareḥ ||5|| sautiruvāca aho śaunaka dhanyo'si yasya te matirīdṛśī || kṛṣṇacaṃdrapadadvandvamakaraṃdaspṛhāvatī ||6|| saṃgamaṃ vaiṣṇavānāṃ ca devāḥ śreṣṭhaṃ vadaṃti hi || pāpakṣayakarī yasmācchrīkṛṣṇasya kathā bhavet ||7|| anaṃtaṃ kṛṣṇacaṃdrasya caritaṃ kalmaṣāpaham || kiṃcijjānāti brahmā ca tathā kiṃcidumāpatiḥ ||8|| maśako mādṛśaḥ ko'pi vāsudevakathārṇave || mohitā na vadiṣyanti yatra brahmādayaḥ surāḥ ||9|| śrīgargo yādaveṃdrasya hyugrasenasya bhūpateḥ || aśvamedhaṃ kratuvaraṃ dṛṣṭvā pratyāha caikadā ||10|| dhanyo rājā yādaveṃdro yaścakāra kratūttamam || śrīkṛṣṇasyājñayā puryāṃ tenāhaṃ vismayaṃ gataḥ ||11|| mayā vai saṃhitāyāṃ ca kathāḥ kṛṣṇasya varṇitāḥ || paripūrṇatamasyāpi yathā dṛṣṭā yathā śrutāḥ ||12|| tasyāṃ vai vājimedhasya kathā na kathitā mayā || adyāhaṃ kathayiṣyāmi hayamedhakathāṃ punaḥ ||13|| yasyāḥ śravaṇamātreṇa narāṇāṃ hi kalau yuge || bhuktiṃ muktiṃ ca bhagavāñchīghrameva prayacchati ||14|| ityuktvā śrīmunirgargaḥ kṛṣṇabhaktyā ca śaunaka || ugrasenasya yajñasya caritraṃ sa hyacīklṛpat ||15|| hayamedhacaritrasya sumerurnāma sundaram || dhṛtvā gargastu bhagavānkṛtakṛtyo'bhavanmune ||16|| kṛtvā kathāmaṣṭadinena śrīmuni- ryadorgururbuddhimatāṃ varaḥ paraḥ || athāyayau vai mathurāṃ hareḥ purīṃ vrajaṃ nṛpeṃdraṃ ca nirīkṣituṃ khalu ||17|| aṃbarādāgataṃ tatra gargaṃ jñānavatāṃ varam || vīkṣyotthāya namaścakre vajranābho dvijaiḥ saha ||18|| svarṇasiṃhāsanaṃ dattvāvanijya tatpadāmbuje || arcayitvā puṣpasragbhirmiṣṭānnaṃ ca nyavedayat ||19|| tatpādasalilaṃ nītvā śīrṣe dhṛtvā kṛtāṃjaliḥ || bhūtvā śrīvajranābhastu śyāmaḥ paṃkajalocanaḥ ||20|| puṣṭadeho bṛhad‌bāhurvīraḥ ṣoḍaśavārṣikaḥ || iti hovāca svaguruṃ śatasiṃhasamod‌bhaṭaḥ ||21|| vajranābha uvāca - namastubhyaṃ svāgataṃ te brahmankiṃ karavāma te || manye tvāṃ bhagavad‌rūpa brahmarṣīṇāṃ varaṃ param || 22|| gururvidhirgurū rudro gurureva bṛhaspatiḥ || gururnārāyaṇaḥ sākṣāttasmai śrīgurave namaḥ ||23|| narāṇāṃ ca muniśreṣṭha darśanaṃ tava durlabham || asmākaṃ nitarāṃ deva viṣayāsaktacetasām ||24|| gargācārya kulācārya tejasvin yogabhāskara || tvaddarśanādapi vayaṃ pāvitāḥ sakuṭuṃbakāḥ ||25|| śrutvā yadūnāmṛṣabhasya vākyaṃ munīṃdravaryastu mahānmahātmā || smaranhareḥ śrīcaraṇāraviṃdaṃ mudā nṛpeṃdraṃ nijagāda sadyaḥ ||26|| yuvarāja mahārāja yaduvaṃśaśiromaṇe || tvayā sādhu kṛtaṃ sarvaṃ pālitā pṛthivījanāḥ ||27|| sthāpitaśca tvayā vatsa dharmo vai pṛthivītale || viṣṇurātaśca te mitraṃ nṛpāścānye vaśāḥ smṛtāḥ ||28|| dhanyastvaṃ rājaśārdūla dhanyā te mathurā purī || dhanyāśca te prajāḥ sarvā dhanyā vai vrajabhūśca te ||29|| bhuṃkṣva bhogānbhajankṛṣṇaṃ balaṃ pradyumnameva ca || aniruddhaṃ ca niḥśaṃko bhūtvā rājyaṃ kuru prabho ||30|| sūta uvāca - iti vākyaṃ samākarṇya gargasya nṛpasattamaḥ || saṃkarṣaṇaṃ ca śrīkṛṣṇaṃ pitaraṃ ca pitāmaham ||31|| viraheṇa smaran‌ rājā cāśrupūrṇamukho'bhavat || taṃ nṛpaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ bhūmāvadhomukham ||32|| gargastu vismitaḥ prāha duḥkhaṃ praśamayanniva || garga uvāca - kasmād‌rodiṣi rājeṃdra bhayaṃ kiṃ te mayi sthite ||33|| kāraṇaṃ svasya duḥkhasya vada sarvaṃ mamāgrataḥ || iti tadvacanaṃ śrutvā rājā na prāha duḥkhitaḥ ||34|| punaḥ pṛṣṭaśca guruṇā prāha gadgadayā girā || rājovāca māṃ tyaktvā yādavāḥ sarve kṛṣṇasaṃkarṣaṇādayaḥ ||35|| gatā deva paraṃ lokaṃ tenāhaṃ duḥkhito'bhavam || svāmyamātyasuhṛd‌rāṣṭra-kośadurgabalāni ca || ekākinaśca me brahmannete prītikarā na hi ||37|| mayā caritraṃ kṛṣṇasya na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ vada || dṛṣṭo yādavasaṃhāraḥ tasmād‍duḥkhaṃ na yāti me ||37|| caturvyūhena hariṇā yā purī śobhitā purā || sāpi magnā samudre tu kṛṣṇo bhakteḥ paraṃ gataḥ ||38|| kasya hetoḥ kimarthaṃ ca jīvāmi śiṣyavatsala || adya yāsyāmi gahanaṃ rājyaṃ kartuṃ na me manaḥ ||39|| sūta uvāca - tato munīnāmṛṣabho mahātmā śrutvā giraṃ yādavasattamasya || saṃślāghya duḥkhaṃ śamayan hi tuṣṭo gargo'bravīd‌bhūpativajranābham ||40|| garga uvāca - vṛṣṇipravara madvākyaṃ śṛṇu śokavināśanam || sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sāvadhānatayā śubham ||41|| yo rājate kuśasthalyāṃ kṛṣṇacandro hariḥ purā || virājate sa sarvatra bhaktyā taṃ paśya bhūpate ||42|| adya te kathayiṣyāmi bhuktimuktipradāṃ kathām || śṛṇu tvaṃ vasudhānātha śrīkṛṣṇabalayoḥ param ||43|| sūta uvāca - ityuktvā bhagavāngargo vajrāya svāṃ ca saṃhitām || kathayāmāsa vipreṃdra puṇyāṃ navadinaiḥ kila ||44|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhacaritre sumerau gargavajranābhasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ ||1|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||