Chapter 16

गर्ग उवाच - अथ मुक्तस्तु तुरगो देशान्सर्वान्विलोकयन् ॥ उशीनरे च विषये प्राप्तश्चंपावतीं पुरीम् ॥१॥ राज्ञा हेमांगदेनापि पालितां दुर्गमंडिताम् ॥ चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णां प्रासादैः परिवेष्टिताम् ॥२॥ यत्र हेमांगदो राजा पुत्रेण हंसकेतुना ॥ राज्यं करोति सुकृतिर्महाशूरजनैर्वृतः ॥३॥ गृहीतस्तेन तुरगोऽनिरुद्धस्य महात्मनः ॥ स्वपुर्यां लीलया राजन् यादवानगणय्य च ॥४॥ बद्ध्वा हेमांगदो राजा स्वर्णदाम्ना च वाजिनम् ॥ द्वारेषु च कपाटादीन्दत्त्वा क्रोधेन पूरितः ॥५॥ यादवानां विनाशाय दुर्गभित्तिषु मानद ॥ शतघ्न्यश्च द्विलक्षाणि धृत्वा युद्धाय वै मनः ॥६॥ ततः प्राप्तोऽनिरुद्धस्तु ससैन्योऽश्वं विलोकयन् ॥ चंपावत्या ह्युपवने शिबिरोऽभूच्च तस्य वै ॥७॥ अथ प्रद्युम्नतनयस्तत्रादृष्ट्वा तुरंगमम् ॥ उद्धवं कृष्णचन्द्रस्य सखायमिदमब्रवीत् ॥८॥ अनिरुद्ध उवाच - कस्येयं नगरी मन्त्रीन्केन नीतो हयो मम ॥ त्वं जानासि महाबुद्धे कथयस्व विचार्य च ॥९॥ इत्थं निशम्य तद्वाक्यमुद्धवो बुद्धिसत्तमः ॥ ज्ञात्वा वार्तां च शत्रूणामिदं वचनमब्रवीत् ॥१०॥ उद्धव उवाच - इयं चंपावती नाम्ना नगरी द्वारकेश्वर ॥ हंसध्वजेन पुत्रेण यत्र हेमांगदो नृपः ॥११॥ करोति राज्यं तेनापि गृहीतस्तुरगस्तव ॥ एष राजा महाशूरो यज्ञस्याश्वं न दास्यति ॥१२॥ पुर्यां स्थित्वा भुशुण्डीभिर्बहु युद्धं करिष्यति ॥ न निर्गमिष्यति बहिर्युद्धाय स नृपः पुरात् ॥१३॥ तस्मात्तवेच्छा नृपते यथा भूयात्तथा कुरु ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा स उवाच रुषान्वितः ॥१४॥ अनिरुद्ध उवाच - अहं सर्वान्हनिष्यामि दुर्गयुक्तान्बहून्द्विषः ॥ लौहशक्तिसमैर्बाणैः प्रहारार्द्धेन सत्तम ॥१५॥ इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यादवः क्रोधपूरितः ॥ पुरीं हंतुं ययौ शीघ्रं मुमोचेषूंश्च कोटिशः ॥१६॥ अंधकानां च बाणौघैः पुर्यां कोलाहलोऽप्यभूत् ॥ शत्रवः शंकिताः सर्वे वीरा हंसध्वजादयः ॥१७॥ ततो नृपस्य वचनाद्वीरास्ते साहसेन वै ॥ दुर्गभित्तिष्वथारुह्य यादवान्ददृशुर्बहिः ॥१८॥ दृष्ट्वा ते च भयं प्रापुः सन्नद्धान् यदुपुंगवान् ॥ शस्त्रवर्षं प्रकुर्वन्तः सर्वतः परिमंडितान् ॥१९॥ तेभ्यः शतघ्नीर्व्यसृजंश्चतुर्दिक्षु च वह्निना ॥ सर्वानेव हनिष्यामो न दास्यामो हयं वयम् ॥२०॥ अथानिरुद्धसेनायां हाहाकारो महानभूत् ॥ विह्वला वृष्णयः सर्वे शतघ्नीभिः प्रताडिताः ॥२१॥ संछिन्नभिन्नसर्वांगाः केचिद्युद्धात्पलायिताः ॥ केचिन्मूर्छां गता राजन्केचिद्वै निधनं गताः ॥२२॥ केचित्प्रज्वलिता युद्धे भस्मीभूतास्तथापरे ॥ केचिद्वै पादहीनाश्च करहीना विबाहवः ॥२३॥ निःशस्त्राः पतिताश्चैव केचिज्ज्वलितकंचुका: ॥ हाहेति वादिनः केचिद्‌रामकृष्णेति वादिनः ॥२४॥ शतघ्नीभिर्विशीर्णाङ्गा गजाः केचिन्मृधाङ्गणे ॥ दुद्रुवन्तश्च पतिता मूर्छिता निधनं गताः ॥२५॥ उत्पतन्तो दुद्रुवंतश्छिन्नदेहास्तुरङ्गमाः ॥ मृधे मृत्युं गताः केचिद्विशीर्णाः पतिता रथाः ॥२६॥ अग्निना पूरितं सर्वं यदुसैन्यं भयानकम् ॥ दृष्ट्वानिरुद्धः सङ्ग्रामे शुशोच संस्मरन्हरिम् ॥२७॥ ततः कृष्णस्य कृपया बुद्धिं प्राप्त उषापतिः ॥ प्रतिशार्ङ्गं गृहीत्वा वै निषङ्गाच्छरमेव च ॥२८॥ नीत्वा निधाय कोदण्डे पर्जन्यास्त्रं समादधे ॥२९॥ बाणे प्रमुक्ते सति वै बलाहकः समागतो वै यदुसैन्यमण्डले ॥ जलं ववर्षाथ यदून्प्रपालय- न्कृपीटयोनिं किल शांतयन्नृप ॥३०॥ ततस्तेऽग्निभयान्मुक्ता शीतलाङ्गाश्च वृष्णयः ॥ श्लाघां कृत्वानिरुद्धस्य युद्धं कर्तुं समुत्थिताः ॥३१॥ तान्प्रत्याहानिरुद्धस्तु ह्यहं यास्ये पुरीं प्रति ॥ अर्वेण पक्षयुक्तेनैको विजेतुं द्विषां पतिम् ॥३२॥ गर्ग उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य सांबाद्याः कृष्णनन्दनाः ॥ प्रोचुः सर्वे च तं राजन्नष्टादश महारथाः ॥३३॥ हरिपुत्रा उचुः गंतुं नार्हसि त्वं राजञ्शत्रूणां नगरीं प्रति ॥ प्रयास्यामो वयं सर्वे विजेतुं चाततायिनम् ॥३४॥ इत्युक्त्वा कुपिताः सर्वे सहसाऽऽरुह्य घोटकान् ॥ सपक्षान्धन्विनो वीरा दंशिता युद्धकोविदाः ॥३५॥ उल्लंघयित्वा प्राकारं पुर्यां प्राप्ता हरेः सुताः ॥ गत्वा जघ्नुर्द्विषः सर्वान्बाणैरुरगसन्निभैः ॥३६॥ ते शत्रवस्तु सहसा नृपस्य वचनान्नृप ॥ युद्धार्थे धन्विनः क्रुद्धा आगता एककोटयः ॥३७॥ तानागतान्बहून्वीरान्कुपितानुद्यतायुधान् ॥ सांबो मधुर्बृहद्बाहुश्चित्रभानुर्वृकोऽरुणः ॥३८॥ सङ्ग्रामजित्सुमित्रश्च दीप्तिमान्भानुरेव च ॥ वेदबाहुः पुषकरश्च श्रुतदेवः सुनंदनः ॥३९॥ विरूपश्चित्रबाहुश्च न्यग्रोधश्च कविस्तथा ॥ एते कृष्णसुताः सर्वे जघ्नुर्बाणैर्निरीक्ष्य च ॥४०॥ ततः पुर्यां च वीराणां रुधिरेण भयंकरा ॥ नदी बभूव राजेंद्र पुरद्वाराद्विनिःसृता॥४१॥ तामागतां नदीं घोरामनिरुद्धस्तु शंकितः ॥ प्रत्युवाच रुषा राजन्मुखेन परिशुष्यता ॥४२॥ मत्पितृभ्रातरः सर्वे रणे किं निहता अहो ॥ तस्मादस्मान्प्लावयितुं नदी घोरा समागता ॥४३॥ एतामग्निमयैर्बाणैः शोषयिष्ये न संशयः ॥ पातयिष्यामि नगरीमहं गिरिसमैर्गजैः ॥४४॥ ततोऽनिरुद्धवचनाद्धस्तिपैर्लक्षहस्तिनः ॥ महोच्चाश्च मदोन्मत्ताः कज्जलाद्रिसमप्रभाः ॥४५॥ करैर्गुल्मान्समुत्पाट्य क्षेपयंतश्च तत्पुरे ॥ कंपयंतो भुवं पादैः पुरोपरि समागताः ॥४६॥ गत्वा ते कुंजराः सर्वे हेमाङ्गदपुरीं रुषा ॥ सर्वतः पातयामासुः शीघ्रं कुम्भस्थलैर्नृप ॥४७॥ कपाटाः पतिताः सर्वे द्वाराणां दृढशृङ्खलाः ॥ दुर्गस्य पातिताः पुर्या गजैः पाषाणभित्तयः ॥४८॥ पातयित्वा कपाटादीन्दुर्गं चैव हरेर्गजाः ॥ पुर्यां प्राप्ता नृपश्रेष्ठ रिपुगेहान्न्यपातयन् ॥४९॥ हाहाकारो महानासीच्चंपावत्यां तदैव हि ॥ भयभीता जनाः सर्वे नृपाद्या विस्मयं गताः ॥५०॥ तदा तु धर्षितो राजा स्रजा बद्ध्वा करद्वयम् ॥ सम्मुखे हरिपुत्राणामाययौ पाहि मां ब्रुवन् ॥५१॥ तमागतं नृपं वीक्ष्य रणे सांबस्तु धर्मवित् ॥ भ्रातॄन्निवारयामास दीनहन्तॄंश्च हस्तिपान् ॥५२॥ निवारयित्वा सर्वान्स राजानमिदमब्रवीत् ॥ सांब उवाच - आगच्छ राजन्भद्रं ते नीत्वा मम तुरङ्गमम् ॥५३॥ गच्छानिरुद्धनिकटे ततः श्रेयो भविष्यति ॥ इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं नीत्वा यज्ञतुरङ्गमम् ॥ हरिपुत्रैर्युतो राजा निश्चक्राम पुराद्बहिः ॥५४॥ गत्वानिरुद्धनिकटे साकं पुत्रेण भूपतिः ॥ हयं निवेदयामास स्वर्णकोटिं च मानदः ॥५५॥ अनिरुद्धस्तु रजेन्द्र नीतिविद्दीनवत्सलः ॥ तत्करौ मालया बद्धौ मोचयित्वेदमब्रवीत् ॥५६॥ मया सह नृपश्रेष्ठ पालयैनं तुरङ्गमम् ॥ राजन्येभ्यश्च शत्रुभ्यः कृष्णस्य प्रीतिहेतवे ॥५७॥ श्रुत्वानिरुद्धस्य वचो महात्मा हेमाङ्गदो बुद्धिमतां वरिष्ठः ॥ दत्वा च राज्यं स्वसुताय प्रीत्या गंतुं मनस्तत्र चकार तेन ॥५८॥

garga uvāca - atha muktastu turago deśānsarvānvilokayan || uśīnare ca viṣaye prāptaścaṃpāvatīṃ purīm ||1|| rājñā hemāṃgadenāpi pālitāṃ durgamaṃḍitām || cāturvarṇyajanākīrṇāṃ prāsādaiḥ pariveṣṭitām ||2|| yatra hemāṃgado rājā putreṇa haṃsaketunā || rājyaṃ karoti sukṛtirmahāśūrajanairvṛtaḥ ||3|| gṛhītastena turago'niruddhasya mahātmanaḥ || svapuryāṃ līlayā rājan yādavānagaṇayya ca ||4|| baddhvā hemāṃgado rājā svarṇadāmnā ca vājinam || dvāreṣu ca kapāṭādīndattvā krodhena pūritaḥ ||5|| yādavānāṃ vināśāya durgabhittiṣu mānada || śataghnyaśca dvilakṣāṇi dhṛtvā yuddhāya vai manaḥ ||6|| tataḥ prāpto'niruddhastu sasainyo'śvaṃ vilokayan || caṃpāvatyā hyupavane śibiro'bhūcca tasya vai ||7|| atha pradyumnatanayastatrādṛṣṭvā turaṃgamam || uddhavaṃ kṛṣṇacandrasya sakhāyamidamabravīt ||8|| aniruddha uvāca - kasyeyaṃ nagarī mantrīnkena nīto hayo mama || tvaṃ jānāsi mahābuddhe kathayasva vicārya ca ||9|| itthaṃ niśamya tadvākyamuddhavo buddhisattamaḥ || jñātvā vārtāṃ ca śatrūṇāmidaṃ vacanamabravīt ||10|| uddhava uvāca - iyaṃ caṃpāvatī nāmnā nagarī dvārakeśvara || haṃsadhvajena putreṇa yatra hemāṃgado nṛpaḥ ||11|| karoti rājyaṃ tenāpi gṛhītasturagastava || eṣa rājā mahāśūro yajñasyāśvaṃ na dāsyati ||12|| puryāṃ sthitvā bhuśuṇḍībhirbahu yuddhaṃ kariṣyati || na nirgamiṣyati bahiryuddhāya sa nṛpaḥ purāt ||13|| tasmāttavecchā nṛpate yathā bhūyāttathā kuru || iti tadvacanaṃ śrutvā sa uvāca ruṣānvitaḥ ||14|| aniruddha uvāca - ahaṃ sarvānhaniṣyāmi durgayuktānbahūndviṣaḥ || lauhaśaktisamairbāṇaiḥ prahārārddhena sattama ||15|| itthaṃ tadvākyamākarṇya yādavaḥ krodhapūritaḥ || purīṃ haṃtuṃ yayau śīghraṃ mumoceṣūṃśca koṭiśaḥ ||16|| aṃdhakānāṃ ca bāṇaughaiḥ puryāṃ kolāhalo'pyabhūt || śatravaḥ śaṃkitāḥ sarve vīrā haṃsadhvajādayaḥ ||17|| tato nṛpasya vacanādvīrāste sāhasena vai || durgabhittiṣvathāruhya yādavāndadṛśurbahiḥ ||18|| dṛṣṭvā te ca bhayaṃ prāpuḥ sannaddhān yadupuṃgavān || śastravarṣaṃ prakurvantaḥ sarvataḥ parimaṃḍitān ||19|| tebhyaḥ śataghnīrvyasṛjaṃścaturdikṣu ca vahninā || sarvāneva haniṣyāmo na dāsyāmo hayaṃ vayam ||20|| athāniruddhasenāyāṃ hāhākāro mahānabhūt || vihvalā vṛṣṇayaḥ sarve śataghnībhiḥ pratāḍitāḥ ||21|| saṃchinnabhinnasarvāṃgāḥ kecidyuddhātpalāyitāḥ || kecinmūrchāṃ gatā rājankecidvai nidhanaṃ gatāḥ ||22|| kecitprajvalitā yuddhe bhasmībhūtāstathāpare || kecidvai pādahīnāśca karahīnā vibāhavaḥ ||23|| niḥśastrāḥ patitāścaiva kecijjvalitakaṃcukā: || hāheti vādinaḥ kecid‌rāmakṛṣṇeti vādinaḥ ||24|| śataghnībhirviśīrṇāṅgā gajāḥ kecinmṛdhāṅgaṇe || dudruvantaśca patitā mūrchitā nidhanaṃ gatāḥ ||25|| utpatanto dudruvaṃtaśchinnadehāsturaṅgamāḥ || mṛdhe mṛtyuṃ gatāḥ kecidviśīrṇāḥ patitā rathāḥ ||26|| agninā pūritaṃ sarvaṃ yadusainyaṃ bhayānakam || dṛṣṭvāniruddhaḥ saṅgrāme śuśoca saṃsmaranharim ||27|| tataḥ kṛṣṇasya kṛpayā buddhiṃ prāpta uṣāpatiḥ || pratiśārṅgaṃ gṛhītvā vai niṣaṅgāccharameva ca ||28|| nītvā nidhāya kodaṇḍe parjanyāstraṃ samādadhe ||29|| bāṇe pramukte sati vai balāhakaḥ samāgato vai yadusainyamaṇḍale || jalaṃ vavarṣātha yadūnprapālaya- nkṛpīṭayoniṃ kila śāṃtayannṛpa ||30|| tataste'gnibhayānmuktā śītalāṅgāśca vṛṣṇayaḥ || ślāghāṃ kṛtvāniruddhasya yuddhaṃ kartuṃ samutthitāḥ ||31|| tānpratyāhāniruddhastu hyahaṃ yāsye purīṃ prati || arveṇa pakṣayuktenaiko vijetuṃ dviṣāṃ patim ||32|| garga uvāca - iti śrutvā vacastasya sāṃbādyāḥ kṛṣṇanandanāḥ || procuḥ sarve ca taṃ rājannaṣṭādaśa mahārathāḥ ||33|| hariputrā ucuḥ gaṃtuṃ nārhasi tvaṃ rājañśatrūṇāṃ nagarīṃ prati || prayāsyāmo vayaṃ sarve vijetuṃ cātatāyinam ||34|| ityuktvā kupitāḥ sarve sahasā''ruhya ghoṭakān || sapakṣāndhanvino vīrā daṃśitā yuddhakovidāḥ ||35|| ullaṃghayitvā prākāraṃ puryāṃ prāptā hareḥ sutāḥ || gatvā jaghnurdviṣaḥ sarvānbāṇairuragasannibhaiḥ ||36|| te śatravastu sahasā nṛpasya vacanānnṛpa || yuddhārthe dhanvinaḥ kruddhā āgatā ekakoṭayaḥ ||37|| tānāgatānbahūnvīrānkupitānudyatāyudhān || sāṃbo madhurbṛhadbāhuścitrabhānurvṛko'ruṇaḥ ||38|| saṅgrāmajitsumitraśca dīptimānbhānureva ca || vedabāhuḥ puṣakaraśca śrutadevaḥ sunaṃdanaḥ ||39|| virūpaścitrabāhuśca nyagrodhaśca kavistathā || ete kṛṣṇasutāḥ sarve jaghnurbāṇairnirīkṣya ca ||40|| tataḥ puryāṃ ca vīrāṇāṃ rudhireṇa bhayaṃkarā || nadī babhūva rājeṃdra puradvārādviniḥsṛtā||41|| tāmāgatāṃ nadīṃ ghorāmaniruddhastu śaṃkitaḥ || pratyuvāca ruṣā rājanmukhena pariśuṣyatā ||42|| matpitṛbhrātaraḥ sarve raṇe kiṃ nihatā aho || tasmādasmānplāvayituṃ nadī ghorā samāgatā ||43|| etāmagnimayairbāṇaiḥ śoṣayiṣye na saṃśayaḥ || pātayiṣyāmi nagarīmahaṃ girisamairgajaiḥ ||44|| tato'niruddhavacanāddhastipairlakṣahastinaḥ || mahoccāśca madonmattāḥ kajjalādrisamaprabhāḥ ||45|| karairgulmānsamutpāṭya kṣepayaṃtaśca tatpure || kaṃpayaṃto bhuvaṃ pādaiḥ puropari samāgatāḥ ||46|| gatvā te kuṃjarāḥ sarve hemāṅgadapurīṃ ruṣā || sarvataḥ pātayāmāsuḥ śīghraṃ kumbhasthalairnṛpa ||47|| kapāṭāḥ patitāḥ sarve dvārāṇāṃ dṛḍhaśṛṅkhalāḥ || durgasya pātitāḥ puryā gajaiḥ pāṣāṇabhittayaḥ ||48|| pātayitvā kapāṭādīndurgaṃ caiva harergajāḥ || puryāṃ prāptā nṛpaśreṣṭha ripugehānnyapātayan ||49|| hāhākāro mahānāsīccaṃpāvatyāṃ tadaiva hi || bhayabhītā janāḥ sarve nṛpādyā vismayaṃ gatāḥ ||50|| tadā tu dharṣito rājā srajā baddhvā karadvayam || sammukhe hariputrāṇāmāyayau pāhi māṃ bruvan ||51|| tamāgataṃ nṛpaṃ vīkṣya raṇe sāṃbastu dharmavit || bhrātṝnnivārayāmāsa dīnahantṝṃśca hastipān ||52|| nivārayitvā sarvānsa rājānamidamabravīt || sāṃba uvāca - āgaccha rājanbhadraṃ te nītvā mama turaṅgamam ||53|| gacchāniruddhanikaṭe tataḥ śreyo bhaviṣyati || iti śrutvā sa tadvākyaṃ nītvā yajñaturaṅgamam || hariputrairyuto rājā niścakrāma purādbahiḥ ||54|| gatvāniruddhanikaṭe sākaṃ putreṇa bhūpatiḥ || hayaṃ nivedayāmāsa svarṇakoṭiṃ ca mānadaḥ ||55|| aniruddhastu rajendra nītividdīnavatsalaḥ || tatkarau mālayā baddhau mocayitvedamabravīt ||56|| mayā saha nṛpaśreṣṭha pālayainaṃ turaṅgamam || rājanyebhyaśca śatrubhyaḥ kṛṣṇasya prītihetave ||57|| śrutvāniruddhasya vaco mahātmā hemāṅgado buddhimatāṃ variṣṭhaḥ || datvā ca rājyaṃ svasutāya prītyā gaṃtuṃ manastatra cakāra tena ||58||