Chapter 54

अश्वमेधखण्डः - चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायः द्वारकायां यज्ञाश्वस्य उपस्थितिः - गर्ग उवाच - अथोग्रसेनवचनाद्वसुदेवादयो नृप ॥ नेतुं विनिर्ययुः सर्वे ह्यनिरुद्धं समागतम् ॥१॥ गजै रथैस्तुरंगैश्च शिबिकाभिर्यदूत्तमाः ॥ श्रीकृष्णबलदेवाद्याः प्रद्युम्नाद्या नृपेश्वर ॥२॥ उद्धवाद्या गजस्थाश्च हयं द्रष्टुं विनिर्गताः ॥ देवकीप्रमुखा नार्यो मातरः कृष्णरामयोः ॥३॥ शिबिकाभिर्विचित्राभिर्निर्ययुर्नृपसत्तम ॥ रुक्मिणीसत्यभामाद्या नार्यः कृष्णस्य एव हि ॥४॥ शिबिकाभिर्ययुः सर्वाः सहस्राणि च षोडश ॥ लाजानां मौक्तिकानां च कुसुमानां नृपेश्वर ॥ वर्षां कर्तुं ययुः शीघ्रं गजस्थाश्च कुमारिकाः ॥५॥ कलशैर्जलहारिण्यो निर्ययुर्जलपूरितैः ॥ सौभाग्यवत्यो ब्राह्मण्यो गंधपुष्पाक्षतांकुरैः ॥६॥ वारांगनाश्च रूपिण्यो नृत्यं कर्तुं विनिर्ययुः ॥ शोभिताः सर्वशृङ्गारैर्गायंत्यश्च गुणान्हरेः ॥७॥ शंखदुंदुभिनादेन ब्रह्मघोषेण यादवाः ॥ वारणेंद्रं पुरस्कृत्य गर्गाद्यैर्मुनिभिर्युताः ॥८॥ विलोकयंतः स्वपुरीं पताकाभिश्च मंडिताम् ॥ सिक्तमार्गां गंधजलै रंभातोरणशोभिताम् ॥९॥ प्रदीप्तां मणिदीपैश्च वितानैर्विविधैरपि ॥ दिव्यनारीनरैर्युक्तां सुवर्णसवनैर्वृताम् ॥१०॥ पक्षिणां कलशब्देन धूम्रेणागुरुगंधिना ॥ शोभितां कृष्णनगरीं शक्रस्येवामरावतीम् ॥११॥ इत्थं विलोकयंतस्ते प्राप्ताः शीघ्रं च यादवाः ॥ यत्रानिरुद्धः सहयो वर्त्तते सेनयाऽऽवृतः ॥१२॥ तान्दृष्ट्वा चानिरुद्धस्तु स्वरथादवतीर्य च ॥ पुरस्कृत्य हयं चाग्रे नृपैः सार्द्धं समाययौ ॥१३॥ पूर्वं नत्वा कुलाचार्यं वसुदेवं बलं तथा ॥ श्रीकृष्णं पितरं चैव तेभ्यश्चाश्वं ददौ पुनः ॥१४॥ शुभाशिषो ददुस्ते तु प्रीताः प्रेमपरिप्लुताः ॥ त्वया साधु कृतं वत्स सर्वाञ्जित्वा रिपून्नृपान् ॥१५॥ आनयामास तुरगं मध्ये संवत्सरस्य च ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वानिरुद्धः प्राह मां पुनः ॥१६॥ कृपया तव विप्रेंद्र मार्गे मार्गे मृधे मृधे ॥ बहुभिः शत्रुभिश्चाश्वो गृहीतोऽपि विमोचितः ॥१७॥ गुरोरनुग्रहेणैव सुखी भवति मानवः ॥ तस्माद्‌गुरुं च विधिना यथाशक्त्या प्रपूजयेत् ॥१८॥ भूपास्ततः समागत्य समीपे रामकृष्णयोः ॥ नेमुः पृथक्पृथक्सर्वे प्रीताः प्रेमपरिप्लुताः ॥१९॥ सर्वान्दृष्ट्वा नतान्भूपाञ्छ्रीकृष्णो बलसंयुतः ॥ चंद्रहासं च गांगेयं बिन्दुं चैवानुशाल्वकम् ॥२०॥ हेमांगदं चेद्रनीलं परिरेभे हरिर्मुदा ॥ कृष्णभक्तात्परः कोऽपि तस्माद्‌भूमौ न विद्यते ॥२१॥ ततोऽनिरुद्धं जयिनं समागतं गजे समारोप्य कुशस्थलीं ययौ ॥ शौरिः प्रसन्नः किल सर्वयादवैः पुत्रैश्च पौत्रैर्मुदितैर्नृपेश्वर ॥२२॥ पुष्पाणां मकरंदानां वर्षां चक्रुः सुरस्त्रियः ॥ लाजानां मौक्तिकानां च कुञ्जरस्थाः कुमारिकाः ॥२३॥ नृत्यवादित्रगीतेन ब्रह्मघोषेण शोभिताः ॥ पश्यंतः सिक्तमार्गां तां पुरीम्पिण्डारकं ययुः ॥२४॥ नृपाः सर्वे यदूनां च वैभवं देवदुर्लभम् ॥ विलोक्य वैभवं स्वं स्वं गर्हयंति च विस्मिताः ॥२५॥ यज्ञस्थलं ते ददृशुर्धूम्रेण धृतगंधिना ॥ व्याप्तं ब्राह्मणघोषेण ह्यसिपत्रव्रतेन च ॥२६॥ निरिक्ष्य तत्र भूपालमुग्रसेनं यदूत्तमम् ॥ पुरंदरसमं दांतं पुष्टं गौरं स्फुरत्प्रभम् ॥२७॥ कुशासनस्थं सुभगं नियमे न्यस्तभूषणम् ॥ संयुक्तं मृगशृङ्गेण मृगचर्मणि भार्यया ॥२८॥ कुर्वन्तं पूजनं चाग्नेर्घृतगंधाक्षतादिभिः ॥ मण्डपे मुनिभिर्युक्तं धूम्रेणारुणलोचनम् ॥२९॥ तं सर्वे चानिरुद्धाद्याः कृत्वाग्रे यज्ञघोटकम् ॥ वाहनेभ्यः समुत्तीर्य नेमुः प्रीताः पृथक्पृथक् ॥३०॥ ततः श्रीयदुराजस्तु सर्वान्दृष्ट्वा नृपान्यदून् ॥ सर्वेषामादधे मानं यथायोग्यं यथाबलम् ॥३१॥ अनिरुद्धस्ततो नत्वा शीघ्रं भूत्वा कृतांजलिः ॥ सर्वेषां शृण्वतां प्राह जंबूद्वीपपतिं नृपम् ॥३२॥ अनिरुद्ध उवाच - एनं पश्य महाराज इन्द्रनीलं नृपोत्तमम् ॥ पादयोः पतितं प्रेम्णा समुत्थापय देववत् ॥३३॥ हेमांगदं चानुशाल्वं बिन्दुं श्रीचन्द्रहासकम् ॥ एनं देवव्रतं पश्य चागतं तव सन्निधौ ॥३४॥ मम रक्षाकरं पश्य सांबं जांबवतीसुतम् ॥ रुद्रेण निहतं मां च पश्य कृष्णेन जीवितम् ॥३५॥ तथा रुद्रहतं पश्य जीवितं च सुनन्दनम् ॥ अन्यान्पश्य यदून्सर्वान्कृष्णस्य कृपयाऽऽगतान् ॥३६॥ गृहाण यज्ञतुरगं निर्विघ्नेन समागतम् ॥ दत्तं युद्धाय निस्त्रिंशं तं गृहाण नमोऽस्तु ते ॥३७॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य यदुराजः प्रहर्षितः ॥ संश्लाघ्य तं नृपांश्चैव यथायोग्याशिषं ददौ ॥३८॥ पूजयित्वा नृपान्सर्वांस्ततो भीष्ममुवाच ह ॥ एहि भीष्म मया सार्द्धं कुरु त्वं परिरंभणम् ॥३९॥ इत्युक्त्वा तं समुत्थाय परिरेभे यदूत्तमः ॥ ततस्ते दानमानाभ्यां पूजिता यदवो नृपाः ॥४०॥ निवासं चक्रिरे प्रीता द्वारकायां गृहे गृहे ॥ ततो दृष्ट्वानिरुद्धं वै प्राप्तं सांबादिभिर्नृप ॥४१॥ देवकी रोहणी चैव रुक्मिण्याद्याः स्त्रियो वराः ॥ अन्याश्च रुक्मवत्याद्याः परिष्वज्य मुदं ययुः ॥४२॥ सुरूपा रोचना ह्यूषा राजन्नेता मुदं गताः ॥ सांबश्लाघां ततः श्रुत्वा सुयोधनसुता भृशम् ॥४३॥ मुदं ययौ स्वनेत्राभ्यां मुंचंती हर्षजं जलम् ॥ बभूव मंगलं राजन्द्वारकायां गृहे गृहे ॥ ससैन्ये नृपशार्दूल ह्यनिरुद्धे समागते ॥४४॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे तुरगागमनं नाम चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - catuṣpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ dvārakāyāṃ yajñāśvasya upasthitiḥ - garga uvāca - athograsenavacanādvasudevādayo nṛpa || netuṃ viniryayuḥ sarve hyaniruddhaṃ samāgatam ||1|| gajai rathaisturaṃgaiśca śibikābhiryadūttamāḥ || śrīkṛṣṇabaladevādyāḥ pradyumnādyā nṛpeśvara ||2|| uddhavādyā gajasthāśca hayaṃ draṣṭuṃ vinirgatāḥ || devakīpramukhā nāryo mātaraḥ kṛṣṇarāmayoḥ ||3|| śibikābhirvicitrābhirniryayurnṛpasattama || rukmiṇīsatyabhāmādyā nāryaḥ kṛṣṇasya eva hi ||4|| śibikābhiryayuḥ sarvāḥ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa || lājānāṃ mauktikānāṃ ca kusumānāṃ nṛpeśvara || varṣāṃ kartuṃ yayuḥ śīghraṃ gajasthāśca kumārikāḥ ||5|| kalaśairjalahāriṇyo niryayurjalapūritaiḥ || saubhāgyavatyo brāhmaṇyo gaṃdhapuṣpākṣatāṃkuraiḥ ||6|| vārāṃganāśca rūpiṇyo nṛtyaṃ kartuṃ viniryayuḥ || śobhitāḥ sarvaśṛṅgārairgāyaṃtyaśca guṇānhareḥ ||7|| śaṃkhaduṃdubhinādena brahmaghoṣeṇa yādavāḥ || vāraṇeṃdraṃ puraskṛtya gargādyairmunibhiryutāḥ ||8|| vilokayaṃtaḥ svapurīṃ patākābhiśca maṃḍitām || siktamārgāṃ gaṃdhajalai raṃbhātoraṇaśobhitām ||9|| pradīptāṃ maṇidīpaiśca vitānairvividhairapi || divyanārīnarairyuktāṃ suvarṇasavanairvṛtām ||10|| pakṣiṇāṃ kalaśabdena dhūmreṇāgurugaṃdhinā || śobhitāṃ kṛṣṇanagarīṃ śakrasyevāmarāvatīm ||11|| itthaṃ vilokayaṃtaste prāptāḥ śīghraṃ ca yādavāḥ || yatrāniruddhaḥ sahayo varttate senayā''vṛtaḥ ||12|| tāndṛṣṭvā cāniruddhastu svarathādavatīrya ca || puraskṛtya hayaṃ cāgre nṛpaiḥ sārddhaṃ samāyayau ||13|| pūrvaṃ natvā kulācāryaṃ vasudevaṃ balaṃ tathā || śrīkṛṣṇaṃ pitaraṃ caiva tebhyaścāśvaṃ dadau punaḥ ||14|| śubhāśiṣo daduste tu prītāḥ premapariplutāḥ || tvayā sādhu kṛtaṃ vatsa sarvāñjitvā ripūnnṛpān ||15|| ānayāmāsa turagaṃ madhye saṃvatsarasya ca || iti tadvacanaṃ śrutvāniruddhaḥ prāha māṃ punaḥ ||16|| kṛpayā tava vipreṃdra mārge mārge mṛdhe mṛdhe || bahubhiḥ śatrubhiścāśvo gṛhīto'pi vimocitaḥ ||17|| guroranugraheṇaiva sukhī bhavati mānavaḥ || tasmād‌guruṃ ca vidhinā yathāśaktyā prapūjayet ||18|| bhūpāstataḥ samāgatya samīpe rāmakṛṣṇayoḥ || nemuḥ pṛthakpṛthaksarve prītāḥ premapariplutāḥ ||19|| sarvāndṛṣṭvā natānbhūpāñchrīkṛṣṇo balasaṃyutaḥ || caṃdrahāsaṃ ca gāṃgeyaṃ binduṃ caivānuśālvakam ||20|| hemāṃgadaṃ cedranīlaṃ parirebhe harirmudā || kṛṣṇabhaktātparaḥ ko'pi tasmād‌bhūmau na vidyate ||21|| tato'niruddhaṃ jayinaṃ samāgataṃ gaje samāropya kuśasthalīṃ yayau || śauriḥ prasannaḥ kila sarvayādavaiḥ putraiśca pautrairmuditairnṛpeśvara ||22|| puṣpāṇāṃ makaraṃdānāṃ varṣāṃ cakruḥ surastriyaḥ || lājānāṃ mauktikānāṃ ca kuñjarasthāḥ kumārikāḥ ||23|| nṛtyavāditragītena brahmaghoṣeṇa śobhitāḥ || paśyaṃtaḥ siktamārgāṃ tāṃ purīmpiṇḍārakaṃ yayuḥ ||24|| nṛpāḥ sarve yadūnāṃ ca vaibhavaṃ devadurlabham || vilokya vaibhavaṃ svaṃ svaṃ garhayaṃti ca vismitāḥ ||25|| yajñasthalaṃ te dadṛśurdhūmreṇa dhṛtagaṃdhinā || vyāptaṃ brāhmaṇaghoṣeṇa hyasipatravratena ca ||26|| nirikṣya tatra bhūpālamugrasenaṃ yadūttamam || puraṃdarasamaṃ dāṃtaṃ puṣṭaṃ gauraṃ sphuratprabham ||27|| kuśāsanasthaṃ subhagaṃ niyame nyastabhūṣaṇam || saṃyuktaṃ mṛgaśṛṅgeṇa mṛgacarmaṇi bhāryayā ||28|| kurvantaṃ pūjanaṃ cāgnerghṛtagaṃdhākṣatādibhiḥ || maṇḍape munibhiryuktaṃ dhūmreṇāruṇalocanam ||29|| taṃ sarve cāniruddhādyāḥ kṛtvāgre yajñaghoṭakam || vāhanebhyaḥ samuttīrya nemuḥ prītāḥ pṛthakpṛthak ||30|| tataḥ śrīyadurājastu sarvāndṛṣṭvā nṛpānyadūn || sarveṣāmādadhe mānaṃ yathāyogyaṃ yathābalam ||31|| aniruddhastato natvā śīghraṃ bhūtvā kṛtāṃjaliḥ || sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ prāha jaṃbūdvīpapatiṃ nṛpam ||32|| aniruddha uvāca - enaṃ paśya mahārāja indranīlaṃ nṛpottamam || pādayoḥ patitaṃ premṇā samutthāpaya devavat ||33|| hemāṃgadaṃ cānuśālvaṃ binduṃ śrīcandrahāsakam || enaṃ devavrataṃ paśya cāgataṃ tava sannidhau ||34|| mama rakṣākaraṃ paśya sāṃbaṃ jāṃbavatīsutam || rudreṇa nihataṃ māṃ ca paśya kṛṣṇena jīvitam ||35|| tathā rudrahataṃ paśya jīvitaṃ ca sunandanam || anyānpaśya yadūnsarvānkṛṣṇasya kṛpayā''gatān ||36|| gṛhāṇa yajñaturagaṃ nirvighnena samāgatam || dattaṃ yuddhāya nistriṃśaṃ taṃ gṛhāṇa namo'stu te ||37|| iti tadvākyamākarṇya yadurājaḥ praharṣitaḥ || saṃślāghya taṃ nṛpāṃścaiva yathāyogyāśiṣaṃ dadau ||38|| pūjayitvā nṛpānsarvāṃstato bhīṣmamuvāca ha || ehi bhīṣma mayā sārddhaṃ kuru tvaṃ pariraṃbhaṇam ||39|| ityuktvā taṃ samutthāya parirebhe yadūttamaḥ || tataste dānamānābhyāṃ pūjitā yadavo nṛpāḥ ||40|| nivāsaṃ cakrire prītā dvārakāyāṃ gṛhe gṛhe || tato dṛṣṭvāniruddhaṃ vai prāptaṃ sāṃbādibhirnṛpa ||41|| devakī rohaṇī caiva rukmiṇyādyāḥ striyo varāḥ || anyāśca rukmavatyādyāḥ pariṣvajya mudaṃ yayuḥ ||42|| surūpā rocanā hyūṣā rājannetā mudaṃ gatāḥ || sāṃbaślāghāṃ tataḥ śrutvā suyodhanasutā bhṛśam ||43|| mudaṃ yayau svanetrābhyāṃ muṃcaṃtī harṣajaṃ jalam || babhūva maṃgalaṃ rājandvārakāyāṃ gṛhe gṛhe || sasainye nṛpaśārdūla hyaniruddhe samāgate ||44|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe turagāgamanaṃ nāma catuṣpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||54|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||