Chapter 16

श्रीनारद उवाच - दुंदुभीन्नादयंस्तस्मात्प्रद्युम्नो यदुनंदनः ॥ मैथिलानाययौ राजंस्तव देशान् सुखावृतान् ॥१॥ सुवर्णसौधैरत्युच्चैः सघटै राजितां पुरीम् ॥ मिथिलां वीक्ष्य तामारादुद्धवं प्राह माधवः ॥२॥ प्रद्युम्न उवाच - कस्यैषा नगरी मंत्रिन् दृष्ययते सांप्रतं मया ॥ राजते बहुसौधैश्च पुरी भोगवती यथा ॥३॥ उद्धव उवाच - जनकस्य पुरी ह्येषा मिथिला नाम मानद ॥ मिथिलेंद्रो धृतिस्तस्यां महाभागवतः कविः ॥४॥ सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठः श्रीकृष्णेष्टो हरिप्रियः ॥ बहुलाश्वस्तस्य सुत आबाल्याद्‌भक्तिकृद्धरेः ॥५॥ तस्मै स्वं दर्शनं दातुं भगवानागमिष्यति ॥ बहुलाश्वं राजपुत्रं श्रुतदेवं द्विजं तथा ॥६॥ स्मरत्यलं द्वारकायां श्रीकृष्णो भगवान् हरिः ॥ जेतुं न शक्यो देवेंद्रैर्मनुजैश्च कुतः प्रभो ॥ धृतिः परमया भक्त्या श्रीकृष्णवशकारकः ॥७॥ श्रीनारद उवाच - तच्छ्रुत्वा भगवान् कार्ष्णिरुद्धवेन समन्वितः ॥ स्वशिष्यमुद्धवं कृत्वा धृतिं द्रष्टुं समाययौ ॥८॥ भक्तेरेव परीक्षां हि कर्तुं तस्य नृपस्य च ॥ ददर्श मिथिलां कार्ष्णिरुद्धवेन समन्वितः ॥९॥ चर्मशस्त्रधृता वीरा मालातिलकशोभिताः ॥ जपन्तः कृष्णनामानि सर्वे वै यत्र मालया ॥१०॥ लिखितानि च नामानि द्वारि द्वारि हरेर्नृणाम् ॥ तथा श्रीकृष्णचित्राणि लिखितानि शुभानि च ॥११॥ कुड्ये कुड्ये गृहाणां च गदापद्मानि मानद ॥ दशावतारचित्राणि शंखचक्राणि यत्र वै ॥१२॥ तुलसीमंदिराणीत्थं प्राङ्गणे च गृहे गृहे ॥ एवं पश्यन्स सौधानि मिथिलायां जनान् बहून् ॥१३॥ मालातिलकसंयुक्तान् सर्वान्भक्तान्ददर्श ह ॥ तिलकैर्द्वादशाख्यैश्च युक्त्यैः कुंकुमजैर्वृतान् ॥१४॥ गोपीचंदनमुद्राभिश्चर्चिताञ्छांतविग्रहान् ॥ ऊर्ध्वपुंड्रधरान् विप्रान् हरिमंदिरचित्रितान् ॥१५॥ गदां मुद्रां ललाटे च ऊर्ध्वं वा हरिनामतः ॥ चक्रं शङ्खं च कमलं कूर्मं मत्स्यं भुजद्वये ॥१६॥ दधतश्च धनुर्बाणं मूर्ध्नि श्रीनंदकं हृदि ॥ मुसलं च हलं राजन्नथ कार्ष्णिर्ददश ह ॥१७॥ यस्या वीथ्यां भागवतं केचिच्छृण्वंति मानवाः ॥ इतिहासं भारतं च हरिवंशं तथापरे ॥१८॥ सनत्कुमारवासिष्ठयाज्ञवल्क्यपराशराः ॥ गर्गपौलस्त्यधर्मादिसंहिताः के पठंति वै ॥१९॥ ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैंगं सगारुडम् ॥ नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कंदसंज्ञितम् ॥२०॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् ॥ वाराहमात्सकौर्माणि ब्रह्माण्डाख्यं तथैव च ॥२१॥ वीथ्यां वीथ्यां स्म शृण्वन्ति जनाः सर्वे गृहे गृहे ॥ वाल्मीकिकाव्यं केचिद्वै श्रीरामचरितामृतम् ॥२२॥ स्मृतीः पठन्ति केचिद्वै केचिद्वेदत्रयीं द्विजाः ॥ केचित्कुर्वंति यज्ञं वै वैष्णवं मंगलायनम् ॥२३॥ राधाकृष्णेति कृष्णेति के वदन्ति मुहुर्मुहुः ॥ केचिन्नृत्यंति गायंति हरिकीर्तनतत्पराः ॥२४॥ मृदंगतालवादित्रैः कांस्यवीणामनोहरैः ॥ मंदिरे मंदिरे विष्णोः कीर्तनं श्रूयते जनैः ॥२५॥ नवलक्षणसंयुक्तां भक्तिं यां प्रेमलक्षणाम् ॥ कुर्वंति मैथिला राजन् मिथिलायां गृहे गृहे ॥२६॥ एवं तु नगरीं दृष्ट्वा प्रद्युम्नो भगवान्हरिः ॥ राजद्वारं समेत्याशु मैथिलेशं ददर्श ह ॥२७॥ मैथिलेशसभायां तु वेदव्यासः शुको मुनिः ॥ याज्ञवल्क्यो वसिष्ठश्च गौतमोऽहं बृहस्पतिः ॥२८॥ अन्ये च मुनयस्तत्र वेदमूर्तिधरा इव ॥ दृश्यन्ते धर्मवक्तारो हरिनिष्ठा इतस्ततः ॥ २९॥ मैथिलेंद्रो धृतिस्तत्र भक्तिभावनताननः ॥ बलस्य पादुकापूजां कुरुते विधिवन्नृप ॥३०॥ जपन्मुक्तिकरं नाम श्रीकृष्णबलदेवयोः ॥ दृष्ट्वोत्थाय नमश्चक्रे सशिष्यं ब्रह्मचारिणम् ॥३१॥ तं पूजयित्वा विधिवत् पाद्याद्यैर्मैथिलेश्वरः ॥ कृतांजलिपुटो राजा तदग्रे च स्थितोऽभवत् ॥३२॥ जनक उवाच - अद्य मे सपलं जन्म मंदिरं विशदीकृतम् ॥ देवर्षिपितरः सर्वे संतुष्टा आगते त्वयि ॥३३॥ निर्विकल्पाः समदृशस्त्वादृशाः साधवः क्षितौ ॥ निःश्रेयसाय भगवन्दीनानां विचरंति हि ॥३४॥ ब्रह्मचार्युवाच - धन्योऽसि राजशार्दूल धन्या ते मिथिलापुरी ॥ धन्याः प्रजाश्च ते सर्वा विष्णुभक्तिसमन्विताः ॥३५॥ जनक उवाच - ममेयं नगरी नास्ति न प्रजा न गृहं धनम्॥ कलत्रपुत्रपौत्रादि सर्वं कृष्णस्य चैव हि ॥३६॥ परिपूर्णतमः साक्षाच्छ्रीकृष्णो भगवान्स्वयम् ॥ असंख्यब्रह्मांडपतिर्गोलोके धाम्नि राजते ॥३७॥ वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् ॥ अनिरुद्धस्तथा चैकश्चतुर्व्यूहोऽभवत् क्षितौ ॥३८॥ कायेन मनसा वाचा बुद्ध्या वाचेंद्रियैः कृतम् ॥ तस्मै समर्पितं शौक्ल्यं मया ब्रह्मन्महामुने ॥३९॥ ब्रह्मचार्युवाच - हे वैदेह महाभाग विष्णुभक्तिमतां वर ॥ त्वद्‌भक्त्या तोषितः कृष्णस्तवैकत्वं प्रदास्यति ॥४०॥ जनक उवाच - दासोऽहं कृष्णभक्तानां त्वादृशानां महात्मनाम् ॥ मुक्तिं नेच्छामि हे ब्रह्मन्नेकतां हेतुवर्जितः ॥४१॥ ब्रह्मचार्युवाच - करोष्यहैतुकीं भक्तिं राजंस्त्वं हेतुवर्जितः ॥ निर्गुणैर्भक्तिभावैश्च प्रेमलक्षणसंयुतः ॥४२॥ प्रद्युम्नो भगवान्साक्षाद्दिग्जयार्थं विनिर्गतः ॥ नायातस्तव गेहेषु संदेहो मे महानभूत् ॥४३॥ जनक उवाच - प्रद्युम्नो भगवान्साक्षादंतर्यामी हरिः स्वयम् ॥ सर्वगः सर्वविच्छश्वदत्र नास्ति च किं प्रभो ॥४४॥ ब्रह्मचार्युवाच - ज्ञानदृष्ट्यापि चेत्कार्ष्णिं मन्यसेऽत्र निरंतरम् ॥ तर्हि दर्शय तं देवं प्रह्लाद इव दिव्यदृक् ॥४५॥ श्रीनारद उवाच - एतच्छ्रुत्वा तदा राजा महाभागवतो धृतिः ॥ अश्रुपूर्णमुखो भूत्वा प्राह गद्‌गदया गिरा ॥४६॥ जनक उवाच - यदि मे श्रीहरेर्भक्तिरनिमित्ता कृता भुवि ॥ तर्हि कार्ष्णिर्हरेः पुत्रः प्रादुर्भूयान्ममाग्रतः ॥४७॥ यदि श्रीकृष्णभक्तानां दासोऽहं यदि तत्कृपा ॥ सर्वत्र यदि तद्‌भावस्तर्हि भूयान्मनोरथः ॥४८॥ श्रीनारद उवाच - प्रादुर्बभूवाशु तदैव कार्ष्णि- र्विसृज्य सद्यः किल वर्णरूपम् ॥ पश्यत्सु सर्वेषु जनेषु शिष्यः स गद्‌गदोऽभूद्धरिभक्तिनिष्ठः ॥४९॥ घनप्रभं पद्मदलायतेक्षणं प्रलंबबाहुं जगतां मनोहरम् ॥ पीतांबरं नीलगुडालकालिभीः स्वलंकृतं श्रीमुखपद्ममंडलम् ॥५०॥ शीतर्तुबालार्ककिरीटकुंडलं काच्यंगदस्फूर्जितदिव्यविग्रहम् ॥ विलोक्य तं कृष्णसुतं कृतांजलि- र्ननाम साष्टांगमलं धृतिर्नृपः ॥५१॥ जनक उवाच - अहोऽतिधन्यं मम भूरि भाग्यं दत्तं त्वया मे निजदर्शनं हि ॥ जातोऽद्य कायाधवतुल्य आरा- द्‍गृहं कृतार्थोऽस्मि कुलेन भूमन् ॥५२॥ श्रीप्रद्युम्न उवाच - धन्यस्त्वं नृपशार्दूल भक्तस्त्वं मत्प्रभाववित् ॥ भक्तिभावपरीक्षार्थं प्राप्तोऽहं तव सांप्रतम् ॥५३॥ अद्यैव मम सारूप्यं भूयात्ते मैथिलेश्वर ॥ बलमायुर्यशःकीर्तिरिह लोके भवत्वलम् ॥५४॥ श्रीनारद उवाच - तव पित्रा च धृतिना पूजितः पश्यतां सताम् ॥ प्रययौ शिबिरान् राजन् प्रद्युम्नो भक्तवत्सलः ॥५५॥

śrīnārada uvāca - duṃdubhīnnādayaṃstasmātpradyumno yadunaṃdanaḥ || maithilānāyayau rājaṃstava deśān sukhāvṛtān ||1|| suvarṇasaudhairatyuccaiḥ saghaṭai rājitāṃ purīm || mithilāṃ vīkṣya tāmārāduddhavaṃ prāha mādhavaḥ ||2|| pradyumna uvāca - kasyaiṣā nagarī maṃtrin dṛṣyayate sāṃprataṃ mayā || rājate bahusaudhaiśca purī bhogavatī yathā ||3|| uddhava uvāca - janakasya purī hyeṣā mithilā nāma mānada || mithileṃdro dhṛtistasyāṃ mahābhāgavataḥ kaviḥ ||4|| sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ śrīkṛṣṇeṣṭo haripriyaḥ || bahulāśvastasya suta ābālyād‌bhaktikṛddhareḥ ||5|| tasmai svaṃ darśanaṃ dātuṃ bhagavānāgamiṣyati || bahulāśvaṃ rājaputraṃ śrutadevaṃ dvijaṃ tathā ||6|| smaratyalaṃ dvārakāyāṃ śrīkṛṣṇo bhagavān hariḥ || jetuṃ na śakyo deveṃdrairmanujaiśca kutaḥ prabho || dhṛtiḥ paramayā bhaktyā śrīkṛṣṇavaśakārakaḥ ||7|| śrīnārada uvāca - tacchrutvā bhagavān kārṣṇiruddhavena samanvitaḥ || svaśiṣyamuddhavaṃ kṛtvā dhṛtiṃ draṣṭuṃ samāyayau ||8|| bhaktereva parīkṣāṃ hi kartuṃ tasya nṛpasya ca || dadarśa mithilāṃ kārṣṇiruddhavena samanvitaḥ ||9|| carmaśastradhṛtā vīrā mālātilakaśobhitāḥ || japantaḥ kṛṣṇanāmāni sarve vai yatra mālayā ||10|| likhitāni ca nāmāni dvāri dvāri harernṛṇām || tathā śrīkṛṣṇacitrāṇi likhitāni śubhāni ca ||11|| kuḍye kuḍye gṛhāṇāṃ ca gadāpadmāni mānada || daśāvatāracitrāṇi śaṃkhacakrāṇi yatra vai ||12|| tulasīmaṃdirāṇītthaṃ prāṅgaṇe ca gṛhe gṛhe || evaṃ paśyansa saudhāni mithilāyāṃ janān bahūn ||13|| mālātilakasaṃyuktān sarvānbhaktāndadarśa ha || tilakairdvādaśākhyaiśca yuktyaiḥ kuṃkumajairvṛtān ||14|| gopīcaṃdanamudrābhiścarcitāñchāṃtavigrahān || ūrdhvapuṃḍradharān viprān harimaṃdiracitritān ||15|| gadāṃ mudrāṃ lalāṭe ca ūrdhvaṃ vā harināmataḥ || cakraṃ śaṅkhaṃ ca kamalaṃ kūrmaṃ matsyaṃ bhujadvaye ||16|| dadhataśca dhanurbāṇaṃ mūrdhni śrīnaṃdakaṃ hṛdi || musalaṃ ca halaṃ rājannatha kārṣṇirdadaśa ha ||17|| yasyā vīthyāṃ bhāgavataṃ kecicchṛṇvaṃti mānavāḥ || itihāsaṃ bhārataṃ ca harivaṃśaṃ tathāpare ||18|| sanatkumāravāsiṣṭhayājñavalkyaparāśarāḥ || gargapaulastyadharmādisaṃhitāḥ ke paṭhaṃti vai ||19|| brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ laiṃgaṃ sagāruḍam || nāradīyaṃ bhāgavatamāgneyaṃ skaṃdasaṃjñitam ||20|| bhaviṣyaṃ brahmavaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ savāmanam || vārāhamātsakaurmāṇi brahmāṇḍākhyaṃ tathaiva ca ||21|| vīthyāṃ vīthyāṃ sma śṛṇvanti janāḥ sarve gṛhe gṛhe || vālmīkikāvyaṃ kecidvai śrīrāmacaritāmṛtam ||22|| smṛtīḥ paṭhanti kecidvai kecidvedatrayīṃ dvijāḥ || kecitkurvaṃti yajñaṃ vai vaiṣṇavaṃ maṃgalāyanam ||23|| rādhākṛṣṇeti kṛṣṇeti ke vadanti muhurmuhuḥ || kecinnṛtyaṃti gāyaṃti harikīrtanatatparāḥ ||24|| mṛdaṃgatālavāditraiḥ kāṃsyavīṇāmanoharaiḥ || maṃdire maṃdire viṣṇoḥ kīrtanaṃ śrūyate janaiḥ ||25|| navalakṣaṇasaṃyuktāṃ bhaktiṃ yāṃ premalakṣaṇām || kurvaṃti maithilā rājan mithilāyāṃ gṛhe gṛhe ||26|| evaṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā pradyumno bhagavānhariḥ || rājadvāraṃ sametyāśu maithileśaṃ dadarśa ha ||27|| maithileśasabhāyāṃ tu vedavyāsaḥ śuko muniḥ || yājñavalkyo vasiṣṭhaśca gautamo'haṃ bṛhaspatiḥ ||28|| anye ca munayastatra vedamūrtidharā iva || dṛśyante dharmavaktāro hariniṣṭhā itastataḥ || 29|| maithileṃdro dhṛtistatra bhaktibhāvanatānanaḥ || balasya pādukāpūjāṃ kurute vidhivannṛpa ||30|| japanmuktikaraṃ nāma śrīkṛṣṇabaladevayoḥ || dṛṣṭvotthāya namaścakre saśiṣyaṃ brahmacāriṇam ||31|| taṃ pūjayitvā vidhivat pādyādyairmaithileśvaraḥ || kṛtāṃjalipuṭo rājā tadagre ca sthito'bhavat ||32|| janaka uvāca - adya me sapalaṃ janma maṃdiraṃ viśadīkṛtam || devarṣipitaraḥ sarve saṃtuṣṭā āgate tvayi ||33|| nirvikalpāḥ samadṛśastvādṛśāḥ sādhavaḥ kṣitau || niḥśreyasāya bhagavandīnānāṃ vicaraṃti hi ||34|| brahmacāryuvāca - dhanyo'si rājaśārdūla dhanyā te mithilāpurī || dhanyāḥ prajāśca te sarvā viṣṇubhaktisamanvitāḥ ||35|| janaka uvāca - mameyaṃ nagarī nāsti na prajā na gṛhaṃ dhanam|| kalatraputrapautrādi sarvaṃ kṛṣṇasya caiva hi ||36|| paripūrṇatamaḥ sākṣācchrīkṛṣṇo bhagavānsvayam || asaṃkhyabrahmāṃḍapatirgoloke dhāmni rājate ||37|| vāsudevaḥ saṃkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam || aniruddhastathā caikaścaturvyūho'bhavat kṣitau ||38|| kāyena manasā vācā buddhyā vāceṃdriyaiḥ kṛtam || tasmai samarpitaṃ śauklyaṃ mayā brahmanmahāmune ||39|| brahmacāryuvāca - he vaideha mahābhāga viṣṇubhaktimatāṃ vara || tvad‌bhaktyā toṣitaḥ kṛṣṇastavaikatvaṃ pradāsyati ||40|| janaka uvāca - dāso'haṃ kṛṣṇabhaktānāṃ tvādṛśānāṃ mahātmanām || muktiṃ necchāmi he brahmannekatāṃ hetuvarjitaḥ ||41|| brahmacāryuvāca - karoṣyahaitukīṃ bhaktiṃ rājaṃstvaṃ hetuvarjitaḥ || nirguṇairbhaktibhāvaiśca premalakṣaṇasaṃyutaḥ ||42|| pradyumno bhagavānsākṣāddigjayārthaṃ vinirgataḥ || nāyātastava geheṣu saṃdeho me mahānabhūt ||43|| janaka uvāca - pradyumno bhagavānsākṣādaṃtaryāmī hariḥ svayam || sarvagaḥ sarvavicchaśvadatra nāsti ca kiṃ prabho ||44|| brahmacāryuvāca - jñānadṛṣṭyāpi cetkārṣṇiṃ manyase'tra niraṃtaram || tarhi darśaya taṃ devaṃ prahlāda iva divyadṛk ||45|| śrīnārada uvāca - etacchrutvā tadā rājā mahābhāgavato dhṛtiḥ || aśrupūrṇamukho bhūtvā prāha gad‌gadayā girā ||46|| janaka uvāca - yadi me śrīharerbhaktiranimittā kṛtā bhuvi || tarhi kārṣṇirhareḥ putraḥ prādurbhūyānmamāgrataḥ ||47|| yadi śrīkṛṣṇabhaktānāṃ dāso'haṃ yadi tatkṛpā || sarvatra yadi tad‌bhāvastarhi bhūyānmanorathaḥ ||48|| śrīnārada uvāca - prādurbabhūvāśu tadaiva kārṣṇi- rvisṛjya sadyaḥ kila varṇarūpam || paśyatsu sarveṣu janeṣu śiṣyaḥ sa gad‌gado'bhūddharibhaktiniṣṭhaḥ ||49|| ghanaprabhaṃ padmadalāyatekṣaṇaṃ pralaṃbabāhuṃ jagatāṃ manoharam || pītāṃbaraṃ nīlaguḍālakālibhīḥ svalaṃkṛtaṃ śrīmukhapadmamaṃḍalam ||50|| śītartubālārkakirīṭakuṃḍalaṃ kācyaṃgadasphūrjitadivyavigraham || vilokya taṃ kṛṣṇasutaṃ kṛtāṃjali- rnanāma sāṣṭāṃgamalaṃ dhṛtirnṛpaḥ ||51|| janaka uvāca - aho'tidhanyaṃ mama bhūri bhāgyaṃ dattaṃ tvayā me nijadarśanaṃ hi || jāto'dya kāyādhavatulya ārā- d‍gṛhaṃ kṛtārtho'smi kulena bhūman ||52|| śrīpradyumna uvāca - dhanyastvaṃ nṛpaśārdūla bhaktastvaṃ matprabhāvavit || bhaktibhāvaparīkṣārthaṃ prāpto'haṃ tava sāṃpratam ||53|| adyaiva mama sārūpyaṃ bhūyātte maithileśvara || balamāyuryaśaḥkīrtiriha loke bhavatvalam ||54|| śrīnārada uvāca - tava pitrā ca dhṛtinā pūjitaḥ paśyatāṃ satām || prayayau śibirān rājan pradyumno bhaktavatsalaḥ ||55||