Chapter 14

अश्वमेधखण्डः - चतुर्दशोऽध्यायः अनिरुद्धस्य दिग्विजययात्रा - गर्ग उवाच - अथ तन्मिलनार्थं वै उग्रसेनाज्ञया नृप ॥ वसुदेवः कामपालः श्रीकृष्णः कार्ष्णिरेव च ॥१॥ अन्येऽपि यादवा राजन्‌ रथैः सर्वे विनिर्ययुः ॥ गत्वानिरुद्धं ददृशुः सेनया तु परीवृतम् ॥२॥ प्रद्युम्नाय राजसूये या नीतिः कथिता पुरा ॥ तां सर्वामनिरुद्धाय कथयामास माधवः ॥३॥ इति श्रुत्वा च कृष्णस्य शासनं सर्वयादवाः ॥ शिरसा जगृहू राजन्ननिरुद्धादयो मुदा ॥४॥ अथ गर्गं मुनींश्चैव वसुदेवं हलायुधम् ॥ श्रीकृष्णचन्द्रं कार्ष्णिं च प्राद्युम्निः प्रणनाम ह ॥५॥ वसुदेवरामकृष्णप्रद्युम्नाद्याः शुभाशिषम् ॥ अनिरुद्धाय दत्वा च प्रविष्टास्ते पुरीं रथैः ॥६॥ अथानिरुद्धस्य हयो देशे देशे गतो नृप ॥ न केऽपि जगृहुस्तं वै भयात्कृष्णस्य भूमिपाः ॥७॥ यत्र यत्र गतो वाजी तत्र तत्र ससैनिकः ॥ कार्ष्णिजः पृष्ठतस्तस्य जेतुं शत्रून्गतः किल ॥८॥ इत्थं विलोकयन्‌राज्याननिरुद्धतुरंगमः ॥ राजितां नर्मदातीरे ययौ माहिष्मतीं पुरीम् ॥९॥ चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णामश्मदुर्गेण मंडिताम् ॥ सदनैर्गगनस्पर्शैर्महेशस्यालयैर्वृताम् ॥१०॥ इन्द्रनीलेन राज्ञापि पालितां पञ्चयोजनम् ॥ शालैस्तालैस्तमालैश्च वटैर्बिल्वैश्च पिप्पलैः ॥११॥ तडागैश्चैव वापीभिर्घुष्टां पक्षिगणैस्तथा ॥ ईदृशीं नगरीमश्वो ददर्शोपवने गतः ॥१२॥ इंद्रनीलस्य तनयो नाम्ना नीलध्वजो बली ॥ पुर्याः सहस्रवीरैश्च मृगयार्थी विनिर्गतः ॥१३॥ ततो ददर्श तुरगं सपत्रं नृपनंदनः ॥ प्रफुल्लिते चोपवने कदंबस्य तले स्थितम् ॥१४॥ चरंतं चामरैर्युक्तं सौरभेयीपयःप्रभम् ॥ स्त्रीणां कुंकुमहस्तैश्च मुक्ताहारैरलंकृतम् ॥१५॥ हयं दृष्ट्वा राजसुता स्ववाहादवतीर्य च ॥ केशेषु तं निजग्राह हर्षेण नृप लीलया ॥१६॥ तत्पत्रं वाचयामास यादवेंद्रेण यत्कृतम् ॥ द्वारकाधिपती राजा सर्वशूरशिरोमणिः ॥१७॥ नान्योऽस्ति तत्समःकोऽपि चक्रवर्तीबृहच्छ्रवाः ॥ विमोचितस्तुरगराट् तेनासौ पत्रसंयुतः ॥१८॥ पाल्यमानोऽनिरुद्धेन गृह्णंतु सबला नृपाः ॥ तस्यान्यथा प्रपदयोः पतित्वा यांतु क्षत्रियाः ॥१९॥ इत्यभिप्रायमालोक्य कोपेनाह नृपात्मजः ॥ अनिरुद्धो धनुर्द्धारी धन्विनो न वयं स्मृताः ॥२०॥ मत्पितरि स्थिते मह्यां कस्तु गर्वं समाचरेत् ॥ श्रीगर्ग उवाच - इत्युक्त्वा स हयं नीत्वा प्रययौ नृपसन्निधौ ॥२१॥ कथयामास वृत्तांतं पितुरग्रे हयस्य च ॥ श्रुत्वा पुत्रस्य वचनमिंद्रनीलो महीश्वरः ॥२२॥ शिवभक्तो महामानी पुत्रं प्राह महाबलः ॥ इंद्रनील उवाच - समर्थेन पुरा दत्तं राजसूये क्रतूत्तमे ॥२३॥ प्रद्युम्नाय बलिं किंचित्कुमंत्रिवचनान्मया ॥ अद्यानिरुद्धस्तु हयं पालयन्पुनरागतः ॥२४॥ अहो दैवबलं येन किन्न भूयाद्विपर्य्ययः ॥ गता वृद्धिं द्वारकायामल्पकालेन वृष्णयः ॥२५॥ तस्मात्सर्वान्विजेष्यामि कार्ष्णिजप्रमुखान्यदून् ॥ श्यामकर्णं न दास्यामि तस्मै मानवृताय च ॥२६॥ पालयिष्यति मां युद्धे भक्त्या संतोषितः शिवः ॥ इत्युक्त्वा सेनया युक्तो वीरो माहिष्मतीपतिः ॥२७॥ स्वर्णदाम्ना हयं बद्ध्वा युद्धं कर्तुं मनो दधे ॥ ततोऽनिरुद्धः संप्राप्तो तुरगं च विलोकयन् ॥२८॥ अक्षौहिणीशतयुतो नर्मदायास्तटे नृप ॥ सांबो मधुबृहद्बाहुश्चित्रभानुर्वृकोऽरुणः ॥२९॥ संग्रामजित्सुमित्रश्च दीप्तिमान्भानुरेव च ॥ वेदबाहुः पुष्करश्च श्रुतदेवः सुनंदनः ॥३०॥ विरूपश्चित्रबाहुश्च न्यग्रोधश्च कविस्तथा ॥ एते समाययू राजन्ननिरुद्धसहायिनः ॥३१॥ गदश्च सारणोऽक्रूरः कृतवर्मा हि चोद्धवः ॥ युयुधानो सात्यकिश्च शूरा एते च वृष्णयः ॥३२॥ सहायमनिरुद्धस्य कर्तुं सर्वे समागताः ॥ स्थित्वा ते नर्मदतीरे भोजवृष्ण्यंधकादयः ॥३३॥ श्यामकर्णमपश्यंतस्त्वब्रुवन् विस्मयान्विताः ॥ केन नीताः सपत्राश्च उग्रसेनस्य भूपतेः ॥३४॥ तस्मान्मित्राणि सोऽप्यत्र श्यामकर्णो न दृश्यते ॥ राजसूये पुरा यस्मै नरदैत्यसुरादयः ॥३५॥ नवखंडाधिपाश्चैव निर्जितश्च बलिं ददुः ॥ यस्य वै शासनं चंडं तिरस्कृत्य कुधीर्नृपः ॥३६॥ तुरगं हतवान्मानात्स स्तेनो दंडमर्हति ॥ सर्वेषामिति वाक्यं तु श्रुत्वा दृष्ट्वा पुरीं पुरः ॥३७॥ उद्धवं मंत्रिणां श्रेष्ठं प्राह रुक्मवतीसुतः ॥ अनिरुद्ध उवाच - नगरीयं नदितीरे कस्य भूपस्य राजते ॥३८॥ तुरंगमो गतोऽस्त्यस्यामिति मन्ये त्वहं किल ॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह कृष्णसखो मुदा ॥३९॥ उद्धव उवाच - इंद्रनीलस्य नगरी नाम्ना माहिष्मती शुभा ॥ महेशपूजनरता वर्णा यस्यां वसंति हि ॥४०॥ नृपेणानेन वृष्णीश नर्मदायास्तटे पुरा ॥ द्वादशवर्षपर्यंतं पूजितो नर्मदेश्वरः ॥४१॥ ततः शिवः प्रसन्नोऽभूदुपचारैश्च षोडशैः ॥ तस्मै स्वदर्शनं दत्त्वा वरार्थं तमनोदयत् ॥४२॥ महेशस्य वचः श्रुत्वा नृपो माहिष्मतीपतिः ॥ भूत्वा कृतांजली रुद्रं प्राह गद्‌गदया गिरा ॥४३॥ ईशान त्वां नमस्येऽहं नर्मदेशं जगद्‍गुरुम् ॥ पुरुषाणां सकामानां कामरूपसुरद्रुमम् ॥४४॥ त्वत्तः प्रदातुः कांक्षेऽहं वरमेतन्महेश्वर ॥ देवदैत्यनरेभ्यस्त्वं रक्ष मां सर्वदा भयात् ॥४५॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य कृत्तिवासा मुदान्वितः ॥ तथास्तु चोक्त्वा राजेंद्र ततश्चांतरधीयत ॥४६॥ तस्मादेष नृपः शूरो हयं तुभ्यं न दास्यति ॥ विना युद्धेन रुद्रस्य वरात्कंदर्पनंदन ॥४७॥ इत्थमौपगवेर्वाक्यमनिरुद्धो निशम्य च ॥ बली धैर्येण प्रत्याह यादवानां च शृण्वताम् ॥४८॥ नृपस्यैतस्य रुद्रस्तु सहायस्ते ह्युदाहृतः ॥ तथा कृष्णस्तु भगवाञ्छृणु मंत्रिन्ममोपरि ॥४९॥ इत्युक्त्वा यादवैः सार्द्धं वीरो रुक्मवतीसुतः ॥ हयस्य मोचनार्थं वै नृपं जेतुं मनो दधे ॥५०॥ ततः परिघनिस्त्रिंशगदाचापपरश्वधैः ॥ बभूवुर्यादवाः सज्जाः प्राद्युम्नौ दंशिते स्थिते ॥५१॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे अनिरुद्धप्रयाणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - caturdaśo'dhyāyaḥ aniruddhasya digvijayayātrā - garga uvāca - atha tanmilanārthaṃ vai ugrasenājñayā nṛpa || vasudevaḥ kāmapālaḥ śrīkṛṣṇaḥ kārṣṇireva ca ||1|| anye'pi yādavā rājan‌ rathaiḥ sarve viniryayuḥ || gatvāniruddhaṃ dadṛśuḥ senayā tu parīvṛtam ||2|| pradyumnāya rājasūye yā nītiḥ kathitā purā || tāṃ sarvāmaniruddhāya kathayāmāsa mādhavaḥ ||3|| iti śrutvā ca kṛṣṇasya śāsanaṃ sarvayādavāḥ || śirasā jagṛhū rājannaniruddhādayo mudā ||4|| atha gargaṃ munīṃścaiva vasudevaṃ halāyudham || śrīkṛṣṇacandraṃ kārṣṇiṃ ca prādyumniḥ praṇanāma ha ||5|| vasudevarāmakṛṣṇapradyumnādyāḥ śubhāśiṣam || aniruddhāya datvā ca praviṣṭāste purīṃ rathaiḥ ||6|| athāniruddhasya hayo deśe deśe gato nṛpa || na ke'pi jagṛhustaṃ vai bhayātkṛṣṇasya bhūmipāḥ ||7|| yatra yatra gato vājī tatra tatra sasainikaḥ || kārṣṇijaḥ pṛṣṭhatastasya jetuṃ śatrūngataḥ kila ||8|| itthaṃ vilokayan‌rājyānaniruddhaturaṃgamaḥ || rājitāṃ narmadātīre yayau māhiṣmatīṃ purīm ||9|| cāturvarṇyasamākīrṇāmaśmadurgeṇa maṃḍitām || sadanairgaganasparśairmaheśasyālayairvṛtām ||10|| indranīlena rājñāpi pālitāṃ pañcayojanam || śālaistālaistamālaiśca vaṭairbilvaiśca pippalaiḥ ||11|| taḍāgaiścaiva vāpībhirghuṣṭāṃ pakṣigaṇaistathā || īdṛśīṃ nagarīmaśvo dadarśopavane gataḥ ||12|| iṃdranīlasya tanayo nāmnā nīladhvajo balī || puryāḥ sahasravīraiśca mṛgayārthī vinirgataḥ ||13|| tato dadarśa turagaṃ sapatraṃ nṛpanaṃdanaḥ || praphullite copavane kadaṃbasya tale sthitam ||14|| caraṃtaṃ cāmarairyuktaṃ saurabheyīpayaḥprabham || strīṇāṃ kuṃkumahastaiśca muktāhārairalaṃkṛtam ||15|| hayaṃ dṛṣṭvā rājasutā svavāhādavatīrya ca || keśeṣu taṃ nijagrāha harṣeṇa nṛpa līlayā ||16|| tatpatraṃ vācayāmāsa yādaveṃdreṇa yatkṛtam || dvārakādhipatī rājā sarvaśūraśiromaṇiḥ ||17|| nānyo'sti tatsamaḥko'pi cakravartībṛhacchravāḥ || vimocitasturagarāṭ tenāsau patrasaṃyutaḥ ||18|| pālyamāno'niruddhena gṛhṇaṃtu sabalā nṛpāḥ || tasyānyathā prapadayoḥ patitvā yāṃtu kṣatriyāḥ ||19|| ityabhiprāyamālokya kopenāha nṛpātmajaḥ || aniruddho dhanurddhārī dhanvino na vayaṃ smṛtāḥ ||20|| matpitari sthite mahyāṃ kastu garvaṃ samācaret || śrīgarga uvāca - ityuktvā sa hayaṃ nītvā prayayau nṛpasannidhau ||21|| kathayāmāsa vṛttāṃtaṃ pituragre hayasya ca || śrutvā putrasya vacanamiṃdranīlo mahīśvaraḥ ||22|| śivabhakto mahāmānī putraṃ prāha mahābalaḥ || iṃdranīla uvāca - samarthena purā dattaṃ rājasūye kratūttame ||23|| pradyumnāya baliṃ kiṃcitkumaṃtrivacanānmayā || adyāniruddhastu hayaṃ pālayanpunarāgataḥ ||24|| aho daivabalaṃ yena kinna bhūyādviparyyayaḥ || gatā vṛddhiṃ dvārakāyāmalpakālena vṛṣṇayaḥ ||25|| tasmātsarvānvijeṣyāmi kārṣṇijapramukhānyadūn || śyāmakarṇaṃ na dāsyāmi tasmai mānavṛtāya ca ||26|| pālayiṣyati māṃ yuddhe bhaktyā saṃtoṣitaḥ śivaḥ || ityuktvā senayā yukto vīro māhiṣmatīpatiḥ ||27|| svarṇadāmnā hayaṃ baddhvā yuddhaṃ kartuṃ mano dadhe || tato'niruddhaḥ saṃprāpto turagaṃ ca vilokayan ||28|| akṣauhiṇīśatayuto narmadāyāstaṭe nṛpa || sāṃbo madhubṛhadbāhuścitrabhānurvṛko'ruṇaḥ ||29|| saṃgrāmajitsumitraśca dīptimānbhānureva ca || vedabāhuḥ puṣkaraśca śrutadevaḥ sunaṃdanaḥ ||30|| virūpaścitrabāhuśca nyagrodhaśca kavistathā || ete samāyayū rājannaniruddhasahāyinaḥ ||31|| gadaśca sāraṇo'krūraḥ kṛtavarmā hi coddhavaḥ || yuyudhāno sātyakiśca śūrā ete ca vṛṣṇayaḥ ||32|| sahāyamaniruddhasya kartuṃ sarve samāgatāḥ || sthitvā te narmadatīre bhojavṛṣṇyaṃdhakādayaḥ ||33|| śyāmakarṇamapaśyaṃtastvabruvan vismayānvitāḥ || kena nītāḥ sapatrāśca ugrasenasya bhūpateḥ ||34|| tasmānmitrāṇi so'pyatra śyāmakarṇo na dṛśyate || rājasūye purā yasmai naradaityasurādayaḥ ||35|| navakhaṃḍādhipāścaiva nirjitaśca baliṃ daduḥ || yasya vai śāsanaṃ caṃḍaṃ tiraskṛtya kudhīrnṛpaḥ ||36|| turagaṃ hatavānmānātsa steno daṃḍamarhati || sarveṣāmiti vākyaṃ tu śrutvā dṛṣṭvā purīṃ puraḥ ||37|| uddhavaṃ maṃtriṇāṃ śreṣṭhaṃ prāha rukmavatīsutaḥ || aniruddha uvāca - nagarīyaṃ naditīre kasya bhūpasya rājate ||38|| turaṃgamo gato'styasyāmiti manye tvahaṃ kila || iti tadvākyamākarṇya prāha kṛṣṇasakho mudā ||39|| uddhava uvāca - iṃdranīlasya nagarī nāmnā māhiṣmatī śubhā || maheśapūjanaratā varṇā yasyāṃ vasaṃti hi ||40|| nṛpeṇānena vṛṣṇīśa narmadāyāstaṭe purā || dvādaśavarṣaparyaṃtaṃ pūjito narmadeśvaraḥ ||41|| tataḥ śivaḥ prasanno'bhūdupacāraiśca ṣoḍaśaiḥ || tasmai svadarśanaṃ dattvā varārthaṃ tamanodayat ||42|| maheśasya vacaḥ śrutvā nṛpo māhiṣmatīpatiḥ || bhūtvā kṛtāṃjalī rudraṃ prāha gad‌gadayā girā ||43|| īśāna tvāṃ namasye'haṃ narmadeśaṃ jagad‍gurum || puruṣāṇāṃ sakāmānāṃ kāmarūpasuradrumam ||44|| tvattaḥ pradātuḥ kāṃkṣe'haṃ varametanmaheśvara || devadaityanarebhyastvaṃ rakṣa māṃ sarvadā bhayāt ||45|| iti tadvākyamākarṇya kṛttivāsā mudānvitaḥ || tathāstu coktvā rājeṃdra tataścāṃtaradhīyata ||46|| tasmādeṣa nṛpaḥ śūro hayaṃ tubhyaṃ na dāsyati || vinā yuddhena rudrasya varātkaṃdarpanaṃdana ||47|| itthamaupagavervākyamaniruddho niśamya ca || balī dhairyeṇa pratyāha yādavānāṃ ca śṛṇvatām ||48|| nṛpasyaitasya rudrastu sahāyaste hyudāhṛtaḥ || tathā kṛṣṇastu bhagavāñchṛṇu maṃtrinmamopari ||49|| ityuktvā yādavaiḥ sārddhaṃ vīro rukmavatīsutaḥ || hayasya mocanārthaṃ vai nṛpaṃ jetuṃ mano dadhe ||50|| tataḥ parighanistriṃśagadācāpaparaśvadhaiḥ || babhūvuryādavāḥ sajjāḥ prādyumnau daṃśite sthite ||51|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe aniruddhaprayāṇaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||