Chapter 30

गर्ग उवाच - तदोत्थितश्चोर्ध्वकेशो रथं चान्यं समाश्रितः ॥ अनिरुद्धस्य संग्रामे यावदायाति संमुखम् ॥१॥ तावद्बभञ्ज निशितैर्नाराचैस्तद्रथं पुनः ॥ स भग्नं स्यंदनं दृष्ट्वा पुनरन्यं समाश्रितः ॥२॥ सोऽपि भग्नः शरैराशु कार्ष्णिजेन रणे नृप ॥ एवं नव रथा भग्ना ऊर्ध्वकेशस्य वै रणे ॥३॥ ततः क्रुद्धो रणे दैत्यः शक्तिं चिक्षेप सत्वरम् ॥ दृष्ट्वा तामागतां वीरो नाराचैर्दशधाच्छिनत् ॥४॥ ऊर्ध्वकेशस्तदा संख्ये स्थित्वा रुक्ममये रथे ॥ आजगाम स वेगेनानिरुद्धं प्रतियोधितुम् ॥५॥ कार्ष्णिजं पंचभिर्बाणैस्ताडयामास हर्षितः ॥ शरैस्तैर्निहतः सोऽपि कश्मलं परमं गतः ॥६॥ संक्रुद्धो धनुरुद्यम्य चित्रवाजाञ्छरान्दश ॥ मुमोच हृदये तस्य सहसा हस्तलाघवात् ॥७॥ शरास्ते पपुरेतस्य रुधिरं बहुदारुणाः ॥ पीत्वा पेतुर्यथा भूमौ कूटसाक्ष्यस्य पूर्वजाः ॥८॥ ऊर्ध्वकेशः पुनः क्रुद्धः तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन् ॥ बाणैस्तु दशसंख्यैश्च तताड तस्य मूर्धनि ॥९॥ सायकास्तेऽनिरुद्धस्य ह्युष्णीषे परिनिष्ठिताः ॥ विराजन्ते स्म राजेन्द्र दशशाखास्तरोरिव ॥१०॥ न विव्यथे स तैर्बाणैर्युद्धे रुक्मवतीसुतः ॥ यथा पुष्पैश्च प्रहतो द्विरदो नृपसत्तम ॥११॥ बाणाञ्छतं स्वधनुषि निधायाकृष्य माधवः ॥ चित्रवाजान्स्वर्णपुंखान्मुमोच बहुरोषतः ॥१२॥ ते बाणास्तस्य सर्वांगं भित्त्वा शीघ्रमधोगतः ॥ रुधिराक्ता यथा राजन्कृष्णभक्तिपराङ्मुखाः ॥१३॥ शरसंघैश्च स हतो पंचतां प्रधने गतः ॥ हाहाकारश्च तत्सैन्ये बभूव नृपसत्तम ॥१४॥ तदा जयजयारावो यादवानां बभूव ह ॥ अनिरुद्धोपरि सुराः पुष्पवर्षां प्रचक्रिरे ॥१५॥ ऊर्ध्वकेशस्तु प्रधनाद्दिव्यदेहेन यादव ॥ ययौ विमानमारुह्य स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥१६॥ भ्रातारं निहतं दृष्ट्वा नदः शोकेन पूरितः ॥ कुञ्जरस्थो गदं बाणैः कुञ्जरस्थं जघान ह ॥१७॥ आगतान्सायकान्दृष्ट्वा धनुर्धारी गदो महान् ॥ तान्प्रचिच्छेद बाणेनानिरुद्धस्य प्रपश्यतः ॥१८॥ नदस्तदैव संक्रुद्धो भ्रातृशोकपरिप्लुतः ॥ अकरोद्विगजं बाणैः संग्रामे रोहिणीसुतम् ॥१९॥ गजस्तु शतबाणैश्च भिन्नांगः पंचतां गतः ॥ निपपात गदो भूमौ तदद्‌भुतमिवाभवत् ॥२०॥ ततः क्रुद्धो गदां नीत्वा हंतुं शत्रुं रणे गदः ॥ आजगाम ज्वलच्छीघ्रं सिंहः सिहं वने यथा ॥२१॥ आगतं तं गृहीत्वा तु शुण्डादंडेन तद्‌गजः ॥ चिक्षेप स गदं राजन्नाकाशे शतयोजनम् ॥२२॥ पतितः खात्समुत्थाय शुण्डदंडं प्रगृह्य सः ॥ पातयामास भूपृष्ठे भ्रामयित्वा गजं गदः ॥२३॥ गजो मृत्युं गतो युद्धे विस्मितोऽभून्महासुरः ॥ जग्राह स्वगदां गुर्वीं श्लाघां कृत्वा गदस्य च ॥२४॥ शीघ्रं तमाह्वयामास गदं वीरं गदाधरम् ॥ तथा सोऽपि नदं दैत्यं संग्रामार्थे विशां पते ॥२५॥ नदः प्रत्याह वचनं त्वं मनुष्योऽसि यादव ॥ तस्माल्लज्जां करिष्यामि कथं युद्धं करिष्यसि ॥२६॥ पूर्वं प्रहारं कुरु मे पश्चात्त्वं तु न जीवसि ॥ इति श्रुत्वा गदः प्राह यथा वृत्रं पुरंदरः ॥२७॥ गद उवाच - न किंचित्ते प्रकुर्वंति ये वदन्ति मुखैन वै ॥ न वदंति रणे शूरा दर्शयंति पराक्रमम् ॥२८॥ इति श्रुत्वा नदः क्रुद्धो गदस्य हृदये नदन् ॥ ताडयामास राजेन्द्र गरिष्ठां महतीं गदाम् ॥२९॥ गदया ताडितो वीरो न चचाल मृधे गदः ॥ मदोन्मत्तो यथा हस्ती बालेन मालया हतः ॥३०॥ कथयामास वीराग्र्यो दानवं वीक्ष्य लज्जितम् ॥ सहस्वैकं प्रहारं मे यदि वीरः परंतप ॥३१॥ इत्युक्त्वा निजघानाथ ललाटे गदया भृशम् ॥ स चापि तं रुषा स्कंधे ताडयामास धर्मवित् ॥३२॥ एवं भृशं प्रकुर्वंतौ गदायुद्धविशारदौ ॥ गदायुद्धं प्रकुर्वाणौ परस्परवधैषिणौ ॥३३॥ अन्योन्यघातविमतौ क्रोधयुक्तौ जयोद्यतौ ॥ न कौ वै तत्र जीयते न प्रहीयते कोऽपि तु ॥३४॥ भाले स्कंधे तथा मूर्ध्नि हृदि गात्रेषु सर्वतः ॥ रुधिरौघप्लुतौ क्लिन्नौ किंशुकाविव पुष्पितौ ॥३५॥ तयोरासीन्महायुद्धं गदाभ्यामेव संयुगे ॥ विस्फुलिंगान्क्षरंत्यौ द्वे गदे चूर्णीबभूवतुः ॥३६॥ तयोर्युद्धमभूद्धोरं बाहुभ्यां गददैत्ययोः ॥ तदा रामानुजः क्रुद्धो भुजाभ्यामुपगृह्य तम् ॥३७॥ पातयामास भूपृष्ठे महिषं हरिराड्यथा ॥ तदा दैत्यस्तु तस्यापि हृदि जघ्ने प्रमुष्टिना ॥३८॥ तदा सोऽपि शिरस्येकं मुष्टिं बद्ध्वा जघान ह ॥ मुष्टिभिर्जानुभिः पादैस्तालस्फोटैश्च बाहुभिः ॥३९॥ परस्परं जघ्नतुस्तौ संदष्टाधरपल्लवौ ॥ ततः क्रुद्धो रणे दैत्यो गदस्य चरणं बलात् ॥४०॥ गृहीत्वा भ्रामयित्वा च पातयामास भूतले ॥ तदा गदः समुत्थाय गृहीत्वा चरणं रिपोः ॥४१॥ भ्रामयित्वा गजोपस्थे निजघान रुषा ज्वलन् ॥ पुनर्दैत्यं समुत्थाय गृहीत्वा रोहिणीसुतम् ॥४२॥ चिक्षेप चौजसा राजन्गगने शतयोजनम् ॥ पतितोऽपि स वज्रांगः किंचिद्व्याकुलमानसः ॥४३॥ चिक्षेप गगने दैत्यं योजनानां सहस्रकम् ॥ पतिऽतोपि समुत्थाय पुनर्युद्धं चकार सः ॥४४॥ गदो नदं नदो गदं निजघ्नतुः परस्परम् ॥ प्रमुष्टिभिश्च दारुणैर्महद्‌रणे नृपेश्वर ॥४५॥ दंडादंडि मुष्टामुष्टि केशाकेशि नखानखि ॥ दंतादंत्युभयोर्युद्धं घोरमेव बभूव ह ॥४६॥ इत्थं नियुद्धमानौ तौ प्रकुर्वंतौ रणं पुनः ॥ पादे पादं हृदि हृदं करे करं मुखे मुखम् ४७॥ अन्योन्यमित्थं संलग्नौ परस्परवधैषिणौ ॥ बलाक्रांतावुभौ तौ द्वौ पतितौ च मुमूर्च्छतुः ॥४८॥ इत्थं दृष्ट्वा तयोर्युद्धं यादवाश्चैव दानवाः ॥ गदो धन्यो नदो धन्यः प्रोचुर्वाक्यमिदं नृप ॥४९॥ गदं निपतितं दृष्ट्वाऽनिरुद्धः शोकपूरितः ॥ चैतन्यं कारयामास जलेन व्यजनेन च ॥५०॥ तदैव सोऽपि राजेन्द्र उत्थितः क्षणमात्रतः ॥ क्व नदः क्व नदो यातो त्यक्त्वा युद्धं भयान्मम ॥५१॥ निरीक्ष्य दानवं तत्र मूर्छितं पंचतां गतम् ॥ चक्रुर्जयजयारावं यादवाश्चैव देवताः ॥५२॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे ऊर्ध्वकेशनददैत्यवधो नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

garga uvāca - tadotthitaścordhvakeśo rathaṃ cānyaṃ samāśritaḥ || aniruddhasya saṃgrāme yāvadāyāti saṃmukham ||1|| tāvadbabhañja niśitairnārācaistadrathaṃ punaḥ || sa bhagnaṃ syaṃdanaṃ dṛṣṭvā punaranyaṃ samāśritaḥ ||2|| so'pi bhagnaḥ śarairāśu kārṣṇijena raṇe nṛpa || evaṃ nava rathā bhagnā ūrdhvakeśasya vai raṇe ||3|| tataḥ kruddho raṇe daityaḥ śaktiṃ cikṣepa satvaram || dṛṣṭvā tāmāgatāṃ vīro nārācairdaśadhācchinat ||4|| ūrdhvakeśastadā saṃkhye sthitvā rukmamaye rathe || ājagāma sa vegenāniruddhaṃ pratiyodhitum ||5|| kārṣṇijaṃ paṃcabhirbāṇaistāḍayāmāsa harṣitaḥ || śaraistairnihataḥ so'pi kaśmalaṃ paramaṃ gataḥ ||6|| saṃkruddho dhanurudyamya citravājāñcharāndaśa || mumoca hṛdaye tasya sahasā hastalāghavāt ||7|| śarāste papuretasya rudhiraṃ bahudāruṇāḥ || pītvā peturyathā bhūmau kūṭasākṣyasya pūrvajāḥ ||8|| ūrdhvakeśaḥ punaḥ kruddhaḥ tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan || bāṇaistu daśasaṃkhyaiśca tatāḍa tasya mūrdhani ||9|| sāyakāste'niruddhasya hyuṣṇīṣe pariniṣṭhitāḥ || virājante sma rājendra daśaśākhāstaroriva ||10|| na vivyathe sa tairbāṇairyuddhe rukmavatīsutaḥ || yathā puṣpaiśca prahato dvirado nṛpasattama ||11|| bāṇāñchataṃ svadhanuṣi nidhāyākṛṣya mādhavaḥ || citravājānsvarṇapuṃkhānmumoca bahuroṣataḥ ||12|| te bāṇāstasya sarvāṃgaṃ bhittvā śīghramadhogataḥ || rudhirāktā yathā rājankṛṣṇabhaktiparāṅmukhāḥ ||13|| śarasaṃghaiśca sa hato paṃcatāṃ pradhane gataḥ || hāhākāraśca tatsainye babhūva nṛpasattama ||14|| tadā jayajayārāvo yādavānāṃ babhūva ha || aniruddhopari surāḥ puṣpavarṣāṃ pracakrire ||15|| ūrdhvakeśastu pradhanāddivyadehena yādava || yayau vimānamāruhya svargaṃ sukṛtināṃ padam ||16|| bhrātāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā nadaḥ śokena pūritaḥ || kuñjarastho gadaṃ bāṇaiḥ kuñjarasthaṃ jaghāna ha ||17|| āgatānsāyakāndṛṣṭvā dhanurdhārī gado mahān || tānpraciccheda bāṇenāniruddhasya prapaśyataḥ ||18|| nadastadaiva saṃkruddho bhrātṛśokapariplutaḥ || akarodvigajaṃ bāṇaiḥ saṃgrāme rohiṇīsutam ||19|| gajastu śatabāṇaiśca bhinnāṃgaḥ paṃcatāṃ gataḥ || nipapāta gado bhūmau tadad‌bhutamivābhavat ||20|| tataḥ kruddho gadāṃ nītvā haṃtuṃ śatruṃ raṇe gadaḥ || ājagāma jvalacchīghraṃ siṃhaḥ sihaṃ vane yathā ||21|| āgataṃ taṃ gṛhītvā tu śuṇḍādaṃḍena tad‌gajaḥ || cikṣepa sa gadaṃ rājannākāśe śatayojanam ||22|| patitaḥ khātsamutthāya śuṇḍadaṃḍaṃ pragṛhya saḥ || pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe bhrāmayitvā gajaṃ gadaḥ ||23|| gajo mṛtyuṃ gato yuddhe vismito'bhūnmahāsuraḥ || jagrāha svagadāṃ gurvīṃ ślāghāṃ kṛtvā gadasya ca ||24|| śīghraṃ tamāhvayāmāsa gadaṃ vīraṃ gadādharam || tathā so'pi nadaṃ daityaṃ saṃgrāmārthe viśāṃ pate ||25|| nadaḥ pratyāha vacanaṃ tvaṃ manuṣyo'si yādava || tasmāllajjāṃ kariṣyāmi kathaṃ yuddhaṃ kariṣyasi ||26|| pūrvaṃ prahāraṃ kuru me paścāttvaṃ tu na jīvasi || iti śrutvā gadaḥ prāha yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ ||27|| gada uvāca - na kiṃcitte prakurvaṃti ye vadanti mukhaina vai || na vadaṃti raṇe śūrā darśayaṃti parākramam ||28|| iti śrutvā nadaḥ kruddho gadasya hṛdaye nadan || tāḍayāmāsa rājendra gariṣṭhāṃ mahatīṃ gadām ||29|| gadayā tāḍito vīro na cacāla mṛdhe gadaḥ || madonmatto yathā hastī bālena mālayā hataḥ ||30|| kathayāmāsa vīrāgryo dānavaṃ vīkṣya lajjitam || sahasvaikaṃ prahāraṃ me yadi vīraḥ paraṃtapa ||31|| ityuktvā nijaghānātha lalāṭe gadayā bhṛśam || sa cāpi taṃ ruṣā skaṃdhe tāḍayāmāsa dharmavit ||32|| evaṃ bhṛśaṃ prakurvaṃtau gadāyuddhaviśāradau || gadāyuddhaṃ prakurvāṇau parasparavadhaiṣiṇau ||33|| anyonyaghātavimatau krodhayuktau jayodyatau || na kau vai tatra jīyate na prahīyate ko'pi tu ||34|| bhāle skaṃdhe tathā mūrdhni hṛdi gātreṣu sarvataḥ || rudhiraughaplutau klinnau kiṃśukāviva puṣpitau ||35|| tayorāsīnmahāyuddhaṃ gadābhyāmeva saṃyuge || visphuliṃgānkṣaraṃtyau dve gade cūrṇībabhūvatuḥ ||36|| tayoryuddhamabhūddhoraṃ bāhubhyāṃ gadadaityayoḥ || tadā rāmānujaḥ kruddho bhujābhyāmupagṛhya tam ||37|| pātayāmāsa bhūpṛṣṭhe mahiṣaṃ harirāḍyathā || tadā daityastu tasyāpi hṛdi jaghne pramuṣṭinā ||38|| tadā so'pi śirasyekaṃ muṣṭiṃ baddhvā jaghāna ha || muṣṭibhirjānubhiḥ pādaistālasphoṭaiśca bāhubhiḥ ||39|| parasparaṃ jaghnatustau saṃdaṣṭādharapallavau || tataḥ kruddho raṇe daityo gadasya caraṇaṃ balāt ||40|| gṛhītvā bhrāmayitvā ca pātayāmāsa bhūtale || tadā gadaḥ samutthāya gṛhītvā caraṇaṃ ripoḥ ||41|| bhrāmayitvā gajopasthe nijaghāna ruṣā jvalan || punardaityaṃ samutthāya gṛhītvā rohiṇīsutam ||42|| cikṣepa caujasā rājangagane śatayojanam || patito'pi sa vajrāṃgaḥ kiṃcidvyākulamānasaḥ ||43|| cikṣepa gagane daityaṃ yojanānāṃ sahasrakam || pati'topi samutthāya punaryuddhaṃ cakāra saḥ ||44|| gado nadaṃ nado gadaṃ nijaghnatuḥ parasparam || pramuṣṭibhiśca dāruṇairmahad‌raṇe nṛpeśvara ||45|| daṃḍādaṃḍi muṣṭāmuṣṭi keśākeśi nakhānakhi || daṃtādaṃtyubhayoryuddhaṃ ghorameva babhūva ha ||46|| itthaṃ niyuddhamānau tau prakurvaṃtau raṇaṃ punaḥ || pāde pādaṃ hṛdi hṛdaṃ kare karaṃ mukhe mukham 47|| anyonyamitthaṃ saṃlagnau parasparavadhaiṣiṇau || balākrāṃtāvubhau tau dvau patitau ca mumūrcchatuḥ ||48|| itthaṃ dṛṣṭvā tayoryuddhaṃ yādavāścaiva dānavāḥ || gado dhanyo nado dhanyaḥ procurvākyamidaṃ nṛpa ||49|| gadaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā'niruddhaḥ śokapūritaḥ || caitanyaṃ kārayāmāsa jalena vyajanena ca ||50|| tadaiva so'pi rājendra utthitaḥ kṣaṇamātrataḥ || kva nadaḥ kva nado yāto tyaktvā yuddhaṃ bhayānmama ||51|| nirīkṣya dānavaṃ tatra mūrchitaṃ paṃcatāṃ gatam || cakrurjayajayārāvaṃ yādavāścaiva devatāḥ ||52|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe ūrdhvakeśanadadaityavadho nāma triṃśo'dhyāyaḥ ||30|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||