Chapter 11

श्रीगर्ग उवाच - अथ राजा सुधर्मायां वासुदेवेन नोदितः ॥ संस्थितानृत्विजो वव्रे मूर्ध्नाऽऽनम्य प्रसाद्य च ॥१॥ पराशरश्च व्यासश्च देवलश्च्यवनोऽसितः ॥ शतानन्दो गालवश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः ॥२॥ अगस्त्यो वामदेवश्च मैत्रेयो लोमशः कविः ॥ अहं क्रतुर्जैमिनिश्च वैशम्पायन एव च ॥३॥ पैलः सुमंतुः कण्वश्च भृगू रामोऽकृतव्रणः ॥ मधुच्छंदा वीतहोत्रो कवषो धौम्य आसुरिः ॥४॥ जाबालिर्वीरसेनश्च पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥ दुर्वासाश्च मरीचिश्च ह्येकतश्च द्वितस्त्रितः ॥५॥ अंगिरा नारदश्चैव पर्वतः कपिलो मुनिः ॥ जातूकर्ण्यो ह्युतथ्यश्च संवर्तश्च मृगीसुतः ॥६॥ शांडिल्यः प्राड्‌‍विपाकाश्च कहोडः सुरतो मनुः ॥ कचः स्थूलशिराश्चैव स्थूलाक्षः प्रतिमर्दनः ॥७॥ बकदाल्भ्यश्च कौंडिन्यो रैभ्यो द्रोणः कृपस्तथा ॥ प्रकटाक्षो यवक्रीतो वसुधन्वा च मित्रभूः ॥८॥ अपांतरतमो दत्तो मार्कंडेयो महानुनिः ॥ जमदग्निः कश्यपश्च भरद्वाजश्च गौतमः ॥९॥ अत्रिर्मुनिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रः पतंजलिः ॥ कात्यायनिः पाणिनिश्च वाल्मीक्याद्याश्च ऋत्विजः ॥१०॥ पूजिता यादवेंद्रेण प्रसन्नास्तेऽभवन्नृप ॥ ततः सर्वे ऋत्विजश्च नृपमूचूर्निमंत्रिताः ॥११॥ मुनय ऊचुः - उग्रसेन महाराज सुरासुरनमस्कृत ॥ यज्ञं कृष्णस्य कृपया कुरु सोऽपि भविष्यति ॥१२॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा परितुष्टाखिलेंद्रियः ॥ सर्वान्वै क्रतुसंभारानाजहारांधकेश्वरः ॥१३॥ ततः कृष्ट्वा यज्ञभूमिं विप्राः कनकलांगलैः ॥ पिंडारके यथान्यायं दीक्षायां चक्रिरे नृपम् ॥१४॥ चतुर्योजनपर्यंतं विलिख्य बहुशो महीम् ॥ यज्ञस्यार्थे नृपस्तत्र रचयामास मंडपान् ॥१५॥ योनिमेखलया युक्तं मध्यकुंडं विधाय च ॥ तस्मिन्वै स्थापयामस विधिना जातवेदसम् ॥१६॥ रत्‍नानेकैर्विरचितां पताकाभिर्युतां सभाम् ॥ मम वाक्याद्वज्रनाभे रचयामास चाहुकः ॥१७॥ अथ दृष्ट्वा सभां कृष्णो निजगौ स्वसुतं प्रति ॥ श्रीकृष्ण उवाच - प्रद्युम्न शृणु मद्वाक्यं तन्निशम्य कुरु त्वरम् ॥१८॥ गत्वा शस्त्रधरैः शूरैर्यत्‍नेन हयमानय ॥ श्रीगर्ग उवाच - इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ॥१९॥ तथेत्युक्त्वा हयं नेतुं वाजिशालां जगाम ह ॥ ततः कृष्णेन रक्षार्थं स्वपुत्राश्च हयस्य वै ॥२०॥ प्रेषिता वाजिशालायां भानुसांबादयो नृप ॥ स गत्वा वाजिशालायां रुक्मिणीनन्दनो बली ॥२१॥ स्वर्णशृंखलया बद्धाञ्छ्यामकर्णान्सहस्रशः ॥ विलोक्यैकं स्वहस्तेन यज्ञयोग्यं तुरंगमम् ॥२२॥ प्रहसन्मोचयामास बंधनान्नृप लीलया ॥ सहयो निर्ययौ मुक्तो शालायाश्च शनैः शनै ॥२३॥ रक्ताननो पीतपुच्छ: श्यामकर्णो मनोहरः ॥ स्रग्भिर्मुक्ताफलानाञ्च शोभितो दिव्यदर्शनः ॥२४॥ श्वेतातपत्रेण युतो चामरैः समलंकृतः ॥ अग्रतो मध्यतश्चैव पृष्ठतश्च हरेः सुताः ॥२५॥ सेवंते हरिराजं वै सुराः सर्वे हरिं यथा ॥ तथान्यै रक्षमाणस्तु मण्डलेशैस्तुरंगमः ॥२६॥ प्राप्तोऽथ मंडपं कुर्वन्खुरक्षततलां महीम् ॥ नृपो वीक्ष्यागतं तत्र श्यामकर्णं मुदान्वितः ॥२७॥ प्रेषयामास मां राजन्क्रियाकर्तव्यतां प्रति ॥ सोऽहं नृपं च संस्थाप्य रुचिमत्या समन्वितम् ॥२८॥ पिंडारके प्रयोगं वै कारयामास धर्मतः ॥ नृपश्चैत्रे पूर्णिमायां दीक्षितोऽजिनसंवृतः ॥२९॥ असिपत्रव्रतं राजन्स चकार मदाज्ञया ॥ अहं तु यादवेन्द्रस्य कुलपूर्वगुरुर्मुनिः ॥३०॥ सर्वेषां चैव विप्राणामाचार्यो ह्यभवं नृप ॥ अथ विप्र ब्रह्मघोषैः श्रीकृष्णस्याज्ञया स्थिताः ॥३१॥ सर्वे प्रपूजयामासुर्हेरंबादीन्सुरान्पृथक् ॥ ततः सर्वे मुनिगणाः संस्थाप्य तुरगं नृप ॥ काश्मीरचन्दनेनापि पुष्पस्रग्भिश्च तंदुलैः ॥३२॥ नीराजनादिभिर्धूपैः सुधाकुण्डलकादिभिः ॥ पूजयित्वा हयं भूपं दानार्थे तु ह्यनोदयन् ॥३३॥ ततः श्रुत्वाऽऽहुकः शीघ्रं पूर्वं मह्यं ददौ धनम् ॥ एकलक्षं तुरङ्गाणा सहस्रं हस्तिना तथा ॥३४॥ द्विसहस्रं रथानां च धेनूनां लक्षमेव च ॥ शतभारं सुवर्णानामीदृशीं दक्षिणां नृपः ॥३५॥ निमंत्रितेभ्यो विप्रेभ्य उग्रसेनो नृपस्ततः ॥ यथोक्तां दक्षिणां राजन्प्रददौ तां च त्वं शृणु ॥३६॥ घोटकानां सहस्रं च द्विपानां शतमेवच ॥ रथानां द्विशतं चैव सहस्रं च गवां तथा ॥३७॥ विंशद्‌भारं च हेमानामीदृशीं दक्षिणां पुनः ॥ अथागतेभ्यो विप्रेभ्यो नत्वा राजा विधानतः ॥३८॥ गजमेकं रथं गां च स्वर्णभारं च घोटकम् ॥ एकैकस्मै च विप्राय दक्षिणां प्रददौ नृपः ॥३९॥ एवं कृत्वा तु दानं वै ललाटे तुरगस्य च ॥ कमनीयं कुंकुमाद्यैः स्वर्णपत्रं बबंध ह ॥४०॥ तत्राहमुग्रसेनस्य प्रतापं वीर्यमूर्जितम् ॥ ततोऽलिखं सभायां वै यादवानां च पश्यताम् ॥४१॥ चन्द्रवंशे यदुकुले उग्रसेनो विराजते ॥ इन्द्रादयः सुरगणा यस्यादेशानुवर्तिनः ॥४२॥ सहायो यस्य भगवाञ्श्रीकृष्णो भक्तपालकः ॥ अस्ति वै द्वारकापुर्यां तद्‌भक्त्या निवसन्हरिः ॥४३॥ तद्वाक्याद्धयमेधं स उग्रसेनो नृपेश्वरः ॥ चक्रवर्ती हठाद्यज्ञं स्वयशोऽर्थे करोति हि ॥४४॥ मोचितस्तेन तुरगो हयानां प्रवरः शुभः ॥ तद्‌रक्षकः कृष्णपौत्रोऽनिरुद्धो वृकदैत्यहा ॥४५॥ गजाश्वरथवीराणां सेनासंघसमन्वितः ॥ राजानो ये करिष्यंति राज्यं कौ शूरमानिनः ॥४६॥ ते गृह्णंतु यज्ञहयं स्वबलात्पत्रशोभितम् ॥ तं मोचयति धर्मात्मा गृहीतं च हयं नृपैः ॥४७॥ स्वबाहुबलवीर्येणानिरुद्धो लीलया हठात् ॥ तस्यान्यथा च पदयोः पतित्व यांतु धन्विनः ॥४८॥ इति पत्रे च लिखिते दघ्मुः शंखान्यदूत्तमाः ॥ कांस्यतालमृदंगाद्या नेदुर्भेर्यश्च गोमुखाः ॥४९॥ मंगलानि चरित्राणि श्रीकृष्णबलदेवयोः ॥ गंधर्वास्तत्र गायंति ननृतुरप्सरसो मुदा ॥५०॥ अथानिरुद्धं तुरगस्य पालने भूत्वा प्रसन्नः किल कार्ष्णिनन्दनम् ॥ समादिदेशाच्युतमेव संस्थितं यदूत्तमानामधिपस्य पश्यतः ॥५१॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधचरित्रे सुमेरौ हयपूजनं नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

śrīgarga uvāca - atha rājā sudharmāyāṃ vāsudevena noditaḥ || saṃsthitānṛtvijo vavre mūrdhnā''namya prasādya ca ||1|| parāśaraśca vyāsaśca devalaścyavano'sitaḥ || śatānando gālavaśca yājñavalkyo bṛhaspatiḥ ||2|| agastyo vāmadevaśca maitreyo lomaśaḥ kaviḥ || ahaṃ kraturjaiminiśca vaiśampāyana eva ca ||3|| pailaḥ sumaṃtuḥ kaṇvaśca bhṛgū rāmo'kṛtavraṇaḥ || madhucchaṃdā vītahotro kavaṣo dhaumya āsuriḥ ||4|| jābālirvīrasenaśca pulastyaḥ pulahastathā || durvāsāśca marīciśca hyekataśca dvitastritaḥ ||5|| aṃgirā nāradaścaiva parvataḥ kapilo muniḥ || jātūkarṇyo hyutathyaśca saṃvartaśca mṛgīsutaḥ ||6|| śāṃḍilyaḥ prāḍ‌‍vipākāśca kahoḍaḥ surato manuḥ || kacaḥ sthūlaśirāścaiva sthūlākṣaḥ pratimardanaḥ ||7|| bakadālbhyaśca kauṃḍinyo raibhyo droṇaḥ kṛpastathā || prakaṭākṣo yavakrīto vasudhanvā ca mitrabhūḥ ||8|| apāṃtaratamo datto mārkaṃḍeyo mahānuniḥ || jamadagniḥ kaśyapaśca bharadvājaśca gautamaḥ ||9|| atrirmunirvasiṣṭhaśca viśvāmitraḥ pataṃjaliḥ || kātyāyaniḥ pāṇiniśca vālmīkyādyāśca ṛtvijaḥ ||10|| pūjitā yādaveṃdreṇa prasannāste'bhavannṛpa || tataḥ sarve ṛtvijaśca nṛpamūcūrnimaṃtritāḥ ||11|| munaya ūcuḥ - ugrasena mahārāja surāsuranamaskṛta || yajñaṃ kṛṣṇasya kṛpayā kuru so'pi bhaviṣyati ||12|| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā parituṣṭākhileṃdriyaḥ || sarvānvai kratusaṃbhārānājahārāṃdhakeśvaraḥ ||13|| tataḥ kṛṣṭvā yajñabhūmiṃ viprāḥ kanakalāṃgalaiḥ || piṃḍārake yathānyāyaṃ dīkṣāyāṃ cakrire nṛpam ||14|| caturyojanaparyaṃtaṃ vilikhya bahuśo mahīm || yajñasyārthe nṛpastatra racayāmāsa maṃḍapān ||15|| yonimekhalayā yuktaṃ madhyakuṃḍaṃ vidhāya ca || tasminvai sthāpayāmasa vidhinā jātavedasam ||16|| rat‍nānekairviracitāṃ patākābhiryutāṃ sabhām || mama vākyādvajranābhe racayāmāsa cāhukaḥ ||17|| atha dṛṣṭvā sabhāṃ kṛṣṇo nijagau svasutaṃ prati || śrīkṛṣṇa uvāca - pradyumna śṛṇu madvākyaṃ tanniśamya kuru tvaram ||18|| gatvā śastradharaiḥ śūrairyat‍nena hayamānaya || śrīgarga uvāca - iti śrutvā harervākyaṃ pradyumno dhanvināṃ varaḥ ||19|| tathetyuktvā hayaṃ netuṃ vājiśālāṃ jagāma ha || tataḥ kṛṣṇena rakṣārthaṃ svaputrāśca hayasya vai ||20|| preṣitā vājiśālāyāṃ bhānusāṃbādayo nṛpa || sa gatvā vājiśālāyāṃ rukmiṇīnandano balī ||21|| svarṇaśṛṃkhalayā baddhāñchyāmakarṇānsahasraśaḥ || vilokyaikaṃ svahastena yajñayogyaṃ turaṃgamam ||22|| prahasanmocayāmāsa baṃdhanānnṛpa līlayā || sahayo niryayau mukto śālāyāśca śanaiḥ śanai ||23|| raktānano pītapuccha: śyāmakarṇo manoharaḥ || sragbhirmuktāphalānāñca śobhito divyadarśanaḥ ||24|| śvetātapatreṇa yuto cāmaraiḥ samalaṃkṛtaḥ || agrato madhyataścaiva pṛṣṭhataśca hareḥ sutāḥ ||25|| sevaṃte harirājaṃ vai surāḥ sarve hariṃ yathā || tathānyai rakṣamāṇastu maṇḍaleśaisturaṃgamaḥ ||26|| prāpto'tha maṃḍapaṃ kurvankhurakṣatatalāṃ mahīm || nṛpo vīkṣyāgataṃ tatra śyāmakarṇaṃ mudānvitaḥ ||27|| preṣayāmāsa māṃ rājankriyākartavyatāṃ prati || so'haṃ nṛpaṃ ca saṃsthāpya rucimatyā samanvitam ||28|| piṃḍārake prayogaṃ vai kārayāmāsa dharmataḥ || nṛpaścaitre pūrṇimāyāṃ dīkṣito'jinasaṃvṛtaḥ ||29|| asipatravrataṃ rājansa cakāra madājñayā || ahaṃ tu yādavendrasya kulapūrvagururmuniḥ ||30|| sarveṣāṃ caiva viprāṇāmācāryo hyabhavaṃ nṛpa || atha vipra brahmaghoṣaiḥ śrīkṛṣṇasyājñayā sthitāḥ ||31|| sarve prapūjayāmāsurheraṃbādīnsurānpṛthak || tataḥ sarve munigaṇāḥ saṃsthāpya turagaṃ nṛpa || kāśmīracandanenāpi puṣpasragbhiśca taṃdulaiḥ ||32|| nīrājanādibhirdhūpaiḥ sudhākuṇḍalakādibhiḥ || pūjayitvā hayaṃ bhūpaṃ dānārthe tu hyanodayan ||33|| tataḥ śrutvā''hukaḥ śīghraṃ pūrvaṃ mahyaṃ dadau dhanam || ekalakṣaṃ turaṅgāṇā sahasraṃ hastinā tathā ||34|| dvisahasraṃ rathānāṃ ca dhenūnāṃ lakṣameva ca || śatabhāraṃ suvarṇānāmīdṛśīṃ dakṣiṇāṃ nṛpaḥ ||35|| nimaṃtritebhyo viprebhya ugraseno nṛpastataḥ || yathoktāṃ dakṣiṇāṃ rājanpradadau tāṃ ca tvaṃ śṛṇu ||36|| ghoṭakānāṃ sahasraṃ ca dvipānāṃ śatamevaca || rathānāṃ dviśataṃ caiva sahasraṃ ca gavāṃ tathā ||37|| viṃśad‌bhāraṃ ca hemānāmīdṛśīṃ dakṣiṇāṃ punaḥ || athāgatebhyo viprebhyo natvā rājā vidhānataḥ ||38|| gajamekaṃ rathaṃ gāṃ ca svarṇabhāraṃ ca ghoṭakam || ekaikasmai ca viprāya dakṣiṇāṃ pradadau nṛpaḥ ||39|| evaṃ kṛtvā tu dānaṃ vai lalāṭe turagasya ca || kamanīyaṃ kuṃkumādyaiḥ svarṇapatraṃ babaṃdha ha ||40|| tatrāhamugrasenasya pratāpaṃ vīryamūrjitam || tato'likhaṃ sabhāyāṃ vai yādavānāṃ ca paśyatām ||41|| candravaṃśe yadukule ugraseno virājate || indrādayaḥ suragaṇā yasyādeśānuvartinaḥ ||42|| sahāyo yasya bhagavāñśrīkṛṣṇo bhaktapālakaḥ || asti vai dvārakāpuryāṃ tad‌bhaktyā nivasanhariḥ ||43|| tadvākyāddhayamedhaṃ sa ugraseno nṛpeśvaraḥ || cakravartī haṭhādyajñaṃ svayaśo'rthe karoti hi ||44|| mocitastena turago hayānāṃ pravaraḥ śubhaḥ || tad‌rakṣakaḥ kṛṣṇapautro'niruddho vṛkadaityahā ||45|| gajāśvarathavīrāṇāṃ senāsaṃghasamanvitaḥ || rājāno ye kariṣyaṃti rājyaṃ kau śūramāninaḥ ||46|| te gṛhṇaṃtu yajñahayaṃ svabalātpatraśobhitam || taṃ mocayati dharmātmā gṛhītaṃ ca hayaṃ nṛpaiḥ ||47|| svabāhubalavīryeṇāniruddho līlayā haṭhāt || tasyānyathā ca padayoḥ patitva yāṃtu dhanvinaḥ ||48|| iti patre ca likhite daghmuḥ śaṃkhānyadūttamāḥ || kāṃsyatālamṛdaṃgādyā nedurbheryaśca gomukhāḥ ||49|| maṃgalāni caritrāṇi śrīkṛṣṇabaladevayoḥ || gaṃdharvāstatra gāyaṃti nanṛturapsaraso mudā ||50|| athāniruddhaṃ turagasya pālane bhūtvā prasannaḥ kila kārṣṇinandanam || samādideśācyutameva saṃsthitaṃ yadūttamānāmadhipasya paśyataḥ ||51|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhacaritre sumerau hayapūjanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||