Chapter 2

अश्वमेधखण्डः - द्वितीयोऽध्यायः कृष्णलीलावर्णनम् - सूत उवाच - इति श्रुत्वा वज्रनाभिर्मुनेः श्रीगर्गसंहिताम् ॥ भृशं मुमोदाथ गुरुं प्रत्युवाच प्रणम्य च ॥१॥ अद्य श्रीकृष्ण्चन्द्रस्य चरित्रं तु श्रुतं मया ॥ त्वन्मुखान्मुनिशार्दूल तेन दुःखाश्च मे गताः ॥ २॥ मे मनस्तु कृपानाथ पुनः श्रोतुं हरेर्यशः ॥ अतृप्तस्यापि कृष्णस्य वदस्व चरितं परम् ॥३॥ द्वार्वत्यामुग्रसेनेन हयमेधः कृतः पुरा ॥ तच्चरित्रं वद मुने किंचित्पूर्वं श्रुतं मया ॥४॥ अनुव्रतानां शिष्याणां सुतानां च मुनीश्वर ॥ ब्रूयुर्गुह्यमनापृष्टं गुरवः करुणामयाः ॥५॥ श्रीसूत उवाच - एवं भाषितमाकर्ण्य यादवानां गुरुर्मुनिः ॥ प्रीतः प्रत्याह राजेन्द्रं स्मरन्पादाम्बुजं हरेः ॥६॥ गर्ग उवाच - धन्यस्त्वं कृष्णचन्द्रस्य पादयोर्भक्तिरीदृशी ॥ जाता ते यादवश्रेष्ठ दिष्ट्या तु दुर्लभा नृणाम् ॥७॥ कथयाम्यत्र ते राजन्नितिहासं शृणुष्व वै ॥ यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥८॥ द्वापारे पीडिता राजन् धरा भारेण पापिनाम् ॥ ब्रह्माग्रे कथयामास सोऽपि श्रुत्वा हरिं ययौ ॥९॥ गत्वा च कथयामास श्रुत्वा श्रीराधिकापतिः ॥ महीमाश्वास्य देवैश्च भारं हर्तुं मनो दधे ॥१०॥ विवाहो वसुदेवस्य मधुपुर्यामभूत्ततः ॥ कंसबोधनषट्‍पुत्रवधः कसंभयं नृप ॥११॥ मायाज्ञामनुदेवादिस्तुतिः कृष्णसमुद्‌भवम् ॥ वर्णनं रूपकृष्णस्य वसुदेवस्य संस्तुतिः ॥१२॥ देवक्यादिपुराकृत्यकथनं जगदीशितुः ॥ गोकुलानयनं कन्यापातनं तद्विभाषणम् ॥१३॥ सांत्वनं वसुदेवस्य मोचनं भार्यया सह ॥ कंसदुर्मंत्रदैत्येषु साधु बाल उपद्रवः ॥१४॥ प्रादुर्भूते व्रजे कृष्णे व्रजराजमहोत्सवः ॥ मथुरागमनं नंदवसुदेवसमागमः ॥ १५॥ पूतनासुपयःपानं नन्दगोपादिविस्मयः ॥ शकटव्यत्यये दैत्यचक्रवातवधः शिशोः ॥१६॥ संलालने मुखे धात्र्या जृम्भणे विश्वदर्शनम् ॥ रामकेशवयोर्नाम्नोः कारणं केलिरेतयोः ॥१७॥ धौर्त्यं गोपवधूगेहे प्रसंगान्मृदभक्षणम् ॥ दर्शनं विश्वरूपस्य नन्दभाग्यपुराकथा ॥१८॥ चौर्यं हैयङ्गवस्याथ बन्धनं दामभिर्बलात् ॥ यमलार्जुनयोः शापो भंगश्चैव स्तुतिस्तयोः ॥१९॥ बालक्रीडोपनन्दादिमंत्रणं गमनं ततः ॥ वृन्दावने तयोः क्रीडा वयस्यैर्वत्सचारिणोः ॥२०॥ वत्सासुरस्य च वधो बकाघासुरयोपि ॥ भोजनं सखिभिस्तीरे यमुनाया हरेर्मुदा ॥२१॥ वत्साघाहरणं धात्रा कृष्णत्वं वत्सपालयोः ॥ ब्रह्मणो गमनं पश्चात्स्तुतिः कृष्णरतिर्गतिः ॥२२॥ गोचारणे महाक्रीडा धेनुकादिवधस्तथा ॥ व्रज आगमनं कृष्णगोपीनेत्रमहोत्सवः ॥२३॥ मृतान् विषांभःपानेन गोपान्हरिरजीवयत् ॥ कालीयदमने स्तोत्रं तद्‌भार्याणां प्रलापनम् ॥२४॥ ह्रदे कालीयसम्बन्धकथनं वह्निमोचनम् ॥ क्रीडाप्रलंबनिधनं दावाग्नेर्मोचनं गवाम् ॥२५॥ वर्षाशरद्वर्णनं च गोपीनां वचनामृतम् ॥ व्रतं गोकुलकन्यानां वस्त्राणां हरणं मुदा ॥२६॥ वनभाग्यकथा गोपप्रार्थना प्रेषणं मखे ॥ विप्रभार्याप्रसादश्च पश्चात्तापो द्विजन्मनाम् ॥२७॥ यागभंगो महेन्द्रस्य धृतिर्गोवर्धनस्य च ॥ सुरेन्द्रगर्वहरणं गर्गजातकवर्णनम् ॥२८॥ गोपशंकापगमनमिंद्रधेन्वाभियाचितम् ॥ नन्दस्य मोक्षणं गोपवैकुण्ठगमनं ततः ॥२९॥ पञ्चाध्यायनिशाक्रीडा सर्पान्नंदस्य मोक्षणम् ॥ शंखचूडवधः पश्चाद्‌गोपीगीतं वृषार्दनम् ॥३०॥ कंसनारदसंवादः कंसाक्रूरकथा ततः ॥ केशिनो निधनं कृष्णान्नारदर्षिकथा ततः ॥३१॥ व्योमासुरवधोऽक्रूरागमनं गोकुलेषु च ॥ दर्शनानंदहृष्टात्मा रोमांचो गद्‌गदा गिरः ॥३२॥ संवादो रामकृष्णाभ्यां वर्णितं कंसचेष्टितम् ॥ रामकृष्णप्रयाणं च तथा गोपीप्रलापनम् ॥३३॥ मथुरागमनं मध्ये ह्रदे कृष्णस्य दर्शनम् ॥ स्तुतिः पुरा गतिः पश्चाद्दर्शनं पुरसंपदः ॥३४॥ रजकस्य शिरश्छेदो वायकस्य वरादयः ॥ सुदाम्नो वरदानं च कुब्जासंदर्शनं हरेः ॥३५॥ धनुर्भंगः सैन्यवधः कंसदुर्हेतुदर्शनम् ॥ रंगोत्सवः कुवलयापीडयुद्धविघातनम् ॥३६॥ दर्शनं रामकृष्णस्य पौराणां प्रेमवर्धनम् ॥ मल्लानां निधनं रंगे कंसस्य सह बन्धुभिः ॥३७॥ पित्रोश्च सांत्वनं सर्वसुहृदां चैव तोषणम् ॥ उग्रसेनाभिषेकं च नंदादिव्रजप्रेषणम् ॥३८॥ ईषद्‌द्विजातिसंस्कारं पठनं च गुरोर्गृहे ॥ मृतपुत्रप्रदानं च गुरोः पंचजनार्दनम् ॥३९॥ पुनरागमनं शौरेर्मधुपुर्यां महोत्सवः ॥ उद्धवप्रेषणं गोपीविलापपरिसांत्वनम् ॥४०॥ मेलनार्थं तु कृष्णस्यागमनं नंदगोकुले ॥ पुनर्वै कोलदैत्यस्य वधः पश्चात्प्रकीर्तितः ॥४१॥ कुब्जारतिस्तथाक्रूरप्रेषणं गजसाह्वये ॥ पांडवेषु च वैषम्यं धृतराष्ट्रस्य बोधनम् ॥४२॥ इति श्रीगर्गसंहितायामश्वमेधचरित्रे सुमेरौ कृष्णलीलावर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - dvitīyo'dhyāyaḥ kṛṣṇalīlāvarṇanam - sūta uvāca - iti śrutvā vajranābhirmuneḥ śrīgargasaṃhitām || bhṛśaṃ mumodātha guruṃ pratyuvāca praṇamya ca ||1|| adya śrīkṛṣṇcandrasya caritraṃ tu śrutaṃ mayā || tvanmukhānmuniśārdūla tena duḥkhāśca me gatāḥ || 2|| me manastu kṛpānātha punaḥ śrotuṃ hareryaśaḥ || atṛptasyāpi kṛṣṇasya vadasva caritaṃ param ||3|| dvārvatyāmugrasenena hayamedhaḥ kṛtaḥ purā || taccaritraṃ vada mune kiṃcitpūrvaṃ śrutaṃ mayā ||4|| anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ sutānāṃ ca munīśvara || brūyurguhyamanāpṛṣṭaṃ guravaḥ karuṇāmayāḥ ||5|| śrīsūta uvāca - evaṃ bhāṣitamākarṇya yādavānāṃ gururmuniḥ || prītaḥ pratyāha rājendraṃ smaranpādāmbujaṃ hareḥ ||6|| garga uvāca - dhanyastvaṃ kṛṣṇacandrasya pādayorbhaktirīdṛśī || jātā te yādavaśreṣṭha diṣṭyā tu durlabhā nṛṇām ||7|| kathayāmyatra te rājannitihāsaṃ śṛṇuṣva vai || yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate ||8|| dvāpāre pīḍitā rājan dharā bhāreṇa pāpinām || brahmāgre kathayāmāsa so'pi śrutvā hariṃ yayau ||9|| gatvā ca kathayāmāsa śrutvā śrīrādhikāpatiḥ || mahīmāśvāsya devaiśca bhāraṃ hartuṃ mano dadhe ||10|| vivāho vasudevasya madhupuryāmabhūttataḥ || kaṃsabodhanaṣaṭ‍putravadhaḥ kasaṃbhayaṃ nṛpa ||11|| māyājñāmanudevādistutiḥ kṛṣṇasamud‌bhavam || varṇanaṃ rūpakṛṣṇasya vasudevasya saṃstutiḥ ||12|| devakyādipurākṛtyakathanaṃ jagadīśituḥ || gokulānayanaṃ kanyāpātanaṃ tadvibhāṣaṇam ||13|| sāṃtvanaṃ vasudevasya mocanaṃ bhāryayā saha || kaṃsadurmaṃtradaityeṣu sādhu bāla upadravaḥ ||14|| prādurbhūte vraje kṛṣṇe vrajarājamahotsavaḥ || mathurāgamanaṃ naṃdavasudevasamāgamaḥ || 15|| pūtanāsupayaḥpānaṃ nandagopādivismayaḥ || śakaṭavyatyaye daityacakravātavadhaḥ śiśoḥ ||16|| saṃlālane mukhe dhātryā jṛmbhaṇe viśvadarśanam || rāmakeśavayornāmnoḥ kāraṇaṃ keliretayoḥ ||17|| dhaurtyaṃ gopavadhūgehe prasaṃgānmṛdabhakṣaṇam || darśanaṃ viśvarūpasya nandabhāgyapurākathā ||18|| cauryaṃ haiyaṅgavasyātha bandhanaṃ dāmabhirbalāt || yamalārjunayoḥ śāpo bhaṃgaścaiva stutistayoḥ ||19|| bālakrīḍopanandādimaṃtraṇaṃ gamanaṃ tataḥ || vṛndāvane tayoḥ krīḍā vayasyairvatsacāriṇoḥ ||20|| vatsāsurasya ca vadho bakāghāsurayopi || bhojanaṃ sakhibhistīre yamunāyā harermudā ||21|| vatsāghāharaṇaṃ dhātrā kṛṣṇatvaṃ vatsapālayoḥ || brahmaṇo gamanaṃ paścātstutiḥ kṛṣṇaratirgatiḥ ||22|| gocāraṇe mahākrīḍā dhenukādivadhastathā || vraja āgamanaṃ kṛṣṇagopīnetramahotsavaḥ ||23|| mṛtān viṣāṃbhaḥpānena gopānharirajīvayat || kālīyadamane stotraṃ tad‌bhāryāṇāṃ pralāpanam ||24|| hrade kālīyasambandhakathanaṃ vahnimocanam || krīḍāpralaṃbanidhanaṃ dāvāgnermocanaṃ gavām ||25|| varṣāśaradvarṇanaṃ ca gopīnāṃ vacanāmṛtam || vrataṃ gokulakanyānāṃ vastrāṇāṃ haraṇaṃ mudā ||26|| vanabhāgyakathā gopaprārthanā preṣaṇaṃ makhe || viprabhāryāprasādaśca paścāttāpo dvijanmanām ||27|| yāgabhaṃgo mahendrasya dhṛtirgovardhanasya ca || surendragarvaharaṇaṃ gargajātakavarṇanam ||28|| gopaśaṃkāpagamanamiṃdradhenvābhiyācitam || nandasya mokṣaṇaṃ gopavaikuṇṭhagamanaṃ tataḥ ||29|| pañcādhyāyaniśākrīḍā sarpānnaṃdasya mokṣaṇam || śaṃkhacūḍavadhaḥ paścād‌gopīgītaṃ vṛṣārdanam ||30|| kaṃsanāradasaṃvādaḥ kaṃsākrūrakathā tataḥ || keśino nidhanaṃ kṛṣṇānnāradarṣikathā tataḥ ||31|| vyomāsuravadho'krūrāgamanaṃ gokuleṣu ca || darśanānaṃdahṛṣṭātmā romāṃco gad‌gadā giraḥ ||32|| saṃvādo rāmakṛṣṇābhyāṃ varṇitaṃ kaṃsaceṣṭitam || rāmakṛṣṇaprayāṇaṃ ca tathā gopīpralāpanam ||33|| mathurāgamanaṃ madhye hrade kṛṣṇasya darśanam || stutiḥ purā gatiḥ paścāddarśanaṃ purasaṃpadaḥ ||34|| rajakasya śiraśchedo vāyakasya varādayaḥ || sudāmno varadānaṃ ca kubjāsaṃdarśanaṃ hareḥ ||35|| dhanurbhaṃgaḥ sainyavadhaḥ kaṃsadurhetudarśanam || raṃgotsavaḥ kuvalayāpīḍayuddhavighātanam ||36|| darśanaṃ rāmakṛṣṇasya paurāṇāṃ premavardhanam || mallānāṃ nidhanaṃ raṃge kaṃsasya saha bandhubhiḥ ||37|| pitrośca sāṃtvanaṃ sarvasuhṛdāṃ caiva toṣaṇam || ugrasenābhiṣekaṃ ca naṃdādivrajapreṣaṇam ||38|| īṣad‌dvijātisaṃskāraṃ paṭhanaṃ ca gurorgṛhe || mṛtaputrapradānaṃ ca guroḥ paṃcajanārdanam ||39|| punarāgamanaṃ śaurermadhupuryāṃ mahotsavaḥ || uddhavapreṣaṇaṃ gopīvilāpaparisāṃtvanam ||40|| melanārthaṃ tu kṛṣṇasyāgamanaṃ naṃdagokule || punarvai koladaityasya vadhaḥ paścātprakīrtitaḥ ||41|| kubjāratistathākrūrapreṣaṇaṃ gajasāhvaye || pāṃḍaveṣu ca vaiṣamyaṃ dhṛtarāṣṭrasya bodhanam ||42|| iti śrīgargasaṃhitāyāmaśvamedhacaritre sumerau kṛṣṇalīlāvarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||