Chapter 51

अश्वमेधखण्डः - एकपंचाशत्तमोऽध्यायः यादवगणानां कौन्तलपुरगमनम् - गर्ग उवाच - अथ कृष्णस्तु भगवान्यादवानां च पालनम् ॥ कृत्वा मिलित्वा प्रययौ रथेनापि कुशस्थलीम् ॥१॥ कृष्णे गतेऽनिरुद्धस्तु हयं संपूज्य यत्‍नतः ॥ बंधनान्मोचयामास विजयार्थे नृपेश्वर ॥२॥ मुक्तस्तुरंगः प्रययौ देशान्देशान्विलोकयन् ॥ पृष्ठतस्तस्य राजेंद्र त्वरं जग्मुश्च वृष्णयः ॥३॥ दुर्योधनं जितं श्रुत्वा भूपास्तु तं तुरंगमम् ॥ प्राप्तं न जगृहू राष्ट्रे कृष्णस्य बलिनो भयात् ॥४॥ अथाव्रजत्तुरंगोऽयं शृण्वन्पश्यन्नितस्ततः ॥ संप्राप्तोऽभूद्‌द्वैतवने यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥५॥ भ्रातृभिर्भार्यया सार्द्धं वनवासं करोति हि ॥ तस्मिन्वने भीमसेनो वनद्वीपगणैः सह ॥६॥ नित्यं करोति क्रीडां वै बालः क्रीडनकैरिव ॥ ददर्श तुरगं तत्र तं वनं गह्वरं महत् ॥७॥ न्यग्रोधाश्वत्थबिल्वैश्च खर्जूरपनसैस्तथा ॥ बकुलैः सप्तपर्णैश्च तिंदुकैस्तिलकैरपि ॥८॥ शालैस्तालैस्तमालैश्च बदरीलोध्रपाटलैः ॥ बब्बूरशाल्मलीवेणूपलाशादिभीरन्वितम् ॥९॥ आगतं घोटकं दृष्ट्वा दुर्जरे निर्जने वने ॥ वराहमृगशार्दूलवृकसर्पगणैर्युते ॥१०॥ झिल्लीझंकारसंयुक्ते गृध्रचिल्लादिभिर्युते ॥ वृते तथा भुजंगैश्च वल्मीकादर्द्धनिःसृतैः ॥११॥ शृगालमर्कमहिषगवयादिभिरन्विते ॥ नीलगोगजभल्लूकमार्जारैर्वनमानुषैः ॥ १२॥ युक्ते भयंकरे राजन्भीमो भीमपराक्रमः ॥ अश्वं जग्राह केशेषु सपत्रं नृप लीलया ॥१३॥ केनोत्सृष्टं वदन्वाक्यं स्वाश्रमं प्रययौ शनैः ॥ तदैव चानिरुद्धाद्या आजग्मुः सर्वयादवाः ॥१४॥ पश्यंतो यज्ञगन्धर्वमरण्ये नृप कृच्छ्रतः ॥ दृष्ट्वा गृहीतं तुरगमूचुस्ते तु परस्परम् ॥१५॥ अहो वनचरो ह्येष दृश्यते भीमसेनवत् ॥ बृहद्बाहुर्महापुष्टो महोच्चो रक्तलोचनः ॥१६॥ महागौरः कृच्छ्रधरो धूलिलिप्तो गदाधरः ॥ इत्थं ब्रुवंतस्ते सर्वे पुनरूचुश्च तं जनम् ॥१७॥ कस्त्वं श्रीराजराजन्यहयं नीत्वा क्व यास्यसि ॥ तस्मान्मोचय शीघ्रं त्वां न चेद्धन्मो शिलीमुखैः ॥१८॥ इति तद्वाक्यमाकर्ण्य हयं बद्ध्वा च गह्वरे ॥ जगाम स्वगदां गुर्वीं भारायुतसमन्विताम् ॥१९॥ तया जघान संग्रामे यादवान्भीमविक्रमः ॥ निपेतुर्वृष्णयस्तत्र भीमेन निहताश्च ये ॥२०॥ अनिरुद्धस्ततः क्रुद्धो दृष्ट्वा तस्य पराक्रमम् ॥ सहस्रवारणान्मत्तान्नोदयामास शत्रवे ॥२१॥ ततः सदिग्गजैः सोऽपि भूभृच्छिखरसन्निभैः ॥ पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैरवपीड्यते ॥२२॥ ततो भीमः समुत्थाय क्रोधत्प्रस्फुरिताधरः ॥ मत्तान्गजाञ्जघानाथ गदया वज्रकल्पया ॥२३॥ कांश्चिच्चिक्षेप गगने काँश्चिद्‌भूमौ व्यपोथयत् ॥ काँश्चिन्ममर्द पादाभ्यां गजान्काँश्चिद्‌गजेषु च ॥२४॥ ततश्च दुद्रुवुः सर्वे वारणा भयविह्वला: ॥ तदाऽऽजगाम संक्रुद्धो गदस्तत्र गदाधरः ॥२५॥ गत्वा तत्सन्निधौ सोऽपि ज्ञात्वा भीमं तु शंकितः ॥ उवाच नत्वा हे वीर कस्त्वं वद ममाग्रतः ॥२६॥ सोऽब्रवीद्‌भीमसेनोऽहं जित्वा द्यूतेन हे गद ॥ दुर्योधनेन रिपुणा पुरान्निष्कासिता वयम् ॥२७॥ अत्रस्थानाद्योजने तु भ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः ॥ करोति वनवासं वै ह्यहो दैवस्य मायया ॥२८॥ वने वर्षा गताश्चाष्टौ चत्वारस्त्ववशेषिताः ॥ वर्षमात्रं करिष्यामोऽज्ञातवासं वयं पुनः ॥२९॥ अर्जुनस्तु गतः स्वर्गमाहूतो वासवेन च ॥ अहं न जाने तु कदाऽऽगमिष्यति महीतले ॥३०॥ गद त्वं तु यदूनां च कुशलं कथयस्व नः ॥ तुरगः कस्य भूपस्य किमर्थं यूयमागताः ॥३१॥ इत्युक्त्वा मीमसेनस्तु रुरोदाश्रुपरिप्लुतः ॥ दुर्योधनकृतान्क्लेशान्संस्मरन्दुःखपूरितः ॥३२॥ इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं तं समाश्वास्य दुःखितः ॥ भीमाय कथयामास वार्तां सर्वां च विस्तरात् ॥३३॥ श्रुत्वा भीमस्तु मुदितोऽनिरुद्धाद्यैर्यदूत्तमैः ॥ समन्वितस्तु प्रययौ धर्मपुत्रस्य सन्निधौ ॥३४॥ आगतान्यादवाञ्छ्रुत्वाजातशत्रुः प्रहर्षितः ॥ आनेतुं निर्ययौ राजन्नकुलाद्यैः समन्वितः ॥३५॥ नेमुस्तं यादवाः सर्वे सोऽपि दत्वा वराशिषम् ॥ निवासयामास मुदा सर्वान्द्वैतवने नृप ॥३६॥ आगतेभ्यश्च सर्वेभ्यो यथायोग्यं यथारुचि ॥ प्रददौ भोजनं राजा स्थाल्या भास्करदत्तया ॥३७॥ उषित्वा रजनीमेकां प्रभाते कार्ष्णिनंदनः ॥ क्रतोर्निमंत्रणं दत्त्वा पाडवेभ्यः परंतप ॥३८॥ यादवैः सहितः शीघ्रं मोचयित्वा तुरंगमम् ॥ ययौ सारस्वतान्देशान् तुरगस्य च पृष्ठतः ॥३९॥ अशूराँश्च बहून्देशांस्त्यक्त्वा तुरगराट् ततः ॥ स्वेच्छया विचरन् राजन् ययौ कौंतलकं पुरम् ॥४०॥ तस्मिन्पुरे महाराज चन्द्रहासश्च वैष्णवः ॥ पालितो यः कुलिन्देन केरलाधिपतेः सुतः ॥४१॥ कृष्णदेवप्रसादेन राज्यं तत्र करोति हि ॥ कथास्तस्यापि भक्तस्य राजञ्जैमिनिभारते ॥४२॥ अर्जुनाग्रे विस्तराद्वै नारदेन तु वर्णिताः ॥ तस्मिन्पुरे नराः सर्वे कृष्णभक्ता वसंति हि ॥४३॥ ब्रह्मण्याः पुण्यकर्त्तारः परदारपराङ्‌मुखाः ॥ स्वदारनिरताः सर्वे कृष्णपूजनतत्पराः ॥४४॥ गोविंदगाथां शृण्वंति पुराणानि तथैव च ॥ जपंति तत्र नामानि राधामाधवयोर्मुदा ॥४५॥ तुलसीमालिकाभिश्च ह्यूर्ध्वपुंड्रधरा द्विजाः ॥ गोपीचन्दनकाश्मीरैर्हरिमंदिरचर्चिताः ॥ ४६॥ श्यामबिंदुधराः सर्वे श्रीधराः केचिदेव हि ॥ तिलकैर्द्वादशैर्युक्ताश्चाष्टमुद्राधराः पराः ॥४७॥ गृहस्थाः शीतलां मुद्रां गोपीचन्दसंयुताम् ॥ नित्यं विप्रादयो वर्णाः प्रभाते धारयन्ति हि ॥४८॥ अग्निसंस्कारणार्थं तु विरक्ताः केचिदेव हि ॥ तप्तमुद्रां धारयंति केचित्संन्यासिनस्तथा ॥४९॥ तस्मिन्पुरे हयः पश्यन्प्राप्तोऽभूद्‌राजमंदिरे ॥ यत्र राजति राजा तु चन्द्रहासश्च चन्द्रवत् ॥५०॥ इति श्रीगर्गसंहितायां हयमेधखण्डे कौंतलपुरगमनं नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५१॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

aśvamedhakhaṇḍaḥ - ekapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ yādavagaṇānāṃ kauntalapuragamanam - garga uvāca - atha kṛṣṇastu bhagavānyādavānāṃ ca pālanam || kṛtvā militvā prayayau rathenāpi kuśasthalīm ||1|| kṛṣṇe gate'niruddhastu hayaṃ saṃpūjya yat‍nataḥ || baṃdhanānmocayāmāsa vijayārthe nṛpeśvara ||2|| muktasturaṃgaḥ prayayau deśāndeśānvilokayan || pṛṣṭhatastasya rājeṃdra tvaraṃ jagmuśca vṛṣṇayaḥ ||3|| duryodhanaṃ jitaṃ śrutvā bhūpāstu taṃ turaṃgamam || prāptaṃ na jagṛhū rāṣṭre kṛṣṇasya balino bhayāt ||4|| athāvrajatturaṃgo'yaṃ śṛṇvanpaśyannitastataḥ || saṃprāpto'bhūd‌dvaitavane yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||5|| bhrātṛbhirbhāryayā sārddhaṃ vanavāsaṃ karoti hi || tasminvane bhīmaseno vanadvīpagaṇaiḥ saha ||6|| nityaṃ karoti krīḍāṃ vai bālaḥ krīḍanakairiva || dadarśa turagaṃ tatra taṃ vanaṃ gahvaraṃ mahat ||7|| nyagrodhāśvatthabilvaiśca kharjūrapanasaistathā || bakulaiḥ saptaparṇaiśca tiṃdukaistilakairapi ||8|| śālaistālaistamālaiśca badarīlodhrapāṭalaiḥ || babbūraśālmalīveṇūpalāśādibhīranvitam ||9|| āgataṃ ghoṭakaṃ dṛṣṭvā durjare nirjane vane || varāhamṛgaśārdūlavṛkasarpagaṇairyute ||10|| jhillījhaṃkārasaṃyukte gṛdhracillādibhiryute || vṛte tathā bhujaṃgaiśca valmīkādarddhaniḥsṛtaiḥ ||11|| śṛgālamarkamahiṣagavayādibhiranvite || nīlagogajabhallūkamārjārairvanamānuṣaiḥ || 12|| yukte bhayaṃkare rājanbhīmo bhīmaparākramaḥ || aśvaṃ jagrāha keśeṣu sapatraṃ nṛpa līlayā ||13|| kenotsṛṣṭaṃ vadanvākyaṃ svāśramaṃ prayayau śanaiḥ || tadaiva cāniruddhādyā ājagmuḥ sarvayādavāḥ ||14|| paśyaṃto yajñagandharvamaraṇye nṛpa kṛcchrataḥ || dṛṣṭvā gṛhītaṃ turagamūcuste tu parasparam ||15|| aho vanacaro hyeṣa dṛśyate bhīmasenavat || bṛhadbāhurmahāpuṣṭo mahocco raktalocanaḥ ||16|| mahāgauraḥ kṛcchradharo dhūlilipto gadādharaḥ || itthaṃ bruvaṃtaste sarve punarūcuśca taṃ janam ||17|| kastvaṃ śrīrājarājanyahayaṃ nītvā kva yāsyasi || tasmānmocaya śīghraṃ tvāṃ na ceddhanmo śilīmukhaiḥ ||18|| iti tadvākyamākarṇya hayaṃ baddhvā ca gahvare || jagāma svagadāṃ gurvīṃ bhārāyutasamanvitām ||19|| tayā jaghāna saṃgrāme yādavānbhīmavikramaḥ || nipeturvṛṣṇayastatra bhīmena nihatāśca ye ||20|| aniruddhastataḥ kruddho dṛṣṭvā tasya parākramam || sahasravāraṇānmattānnodayāmāsa śatrave ||21|| tataḥ sadiggajaiḥ so'pi bhūbhṛcchikharasannibhaiḥ || pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇairavapīḍyate ||22|| tato bhīmaḥ samutthāya krodhatprasphuritādharaḥ || mattāngajāñjaghānātha gadayā vajrakalpayā ||23|| kāṃściccikṣepa gagane kā~ścid‌bhūmau vyapothayat || kā~ścinmamarda pādābhyāṃ gajānkā~ścid‌gajeṣu ca ||24|| tataśca dudruvuḥ sarve vāraṇā bhayavihvalā: || tadā''jagāma saṃkruddho gadastatra gadādharaḥ ||25|| gatvā tatsannidhau so'pi jñātvā bhīmaṃ tu śaṃkitaḥ || uvāca natvā he vīra kastvaṃ vada mamāgrataḥ ||26|| so'bravīd‌bhīmaseno'haṃ jitvā dyūtena he gada || duryodhanena ripuṇā purānniṣkāsitā vayam ||27|| atrasthānādyojane tu bhrātṛbhiśca yudhiṣṭhiraḥ || karoti vanavāsaṃ vai hyaho daivasya māyayā ||28|| vane varṣā gatāścāṣṭau catvārastvavaśeṣitāḥ || varṣamātraṃ kariṣyāmo'jñātavāsaṃ vayaṃ punaḥ ||29|| arjunastu gataḥ svargamāhūto vāsavena ca || ahaṃ na jāne tu kadā''gamiṣyati mahītale ||30|| gada tvaṃ tu yadūnāṃ ca kuśalaṃ kathayasva naḥ || turagaḥ kasya bhūpasya kimarthaṃ yūyamāgatāḥ ||31|| ityuktvā mīmasenastu rurodāśrupariplutaḥ || duryodhanakṛtānkleśānsaṃsmaranduḥkhapūritaḥ ||32|| iti śrutvā sa tadvākyaṃ taṃ samāśvāsya duḥkhitaḥ || bhīmāya kathayāmāsa vārtāṃ sarvāṃ ca vistarāt ||33|| śrutvā bhīmastu mudito'niruddhādyairyadūttamaiḥ || samanvitastu prayayau dharmaputrasya sannidhau ||34|| āgatānyādavāñchrutvājātaśatruḥ praharṣitaḥ || ānetuṃ niryayau rājannakulādyaiḥ samanvitaḥ ||35|| nemustaṃ yādavāḥ sarve so'pi datvā varāśiṣam || nivāsayāmāsa mudā sarvāndvaitavane nṛpa ||36|| āgatebhyaśca sarvebhyo yathāyogyaṃ yathāruci || pradadau bhojanaṃ rājā sthālyā bhāskaradattayā ||37|| uṣitvā rajanīmekāṃ prabhāte kārṣṇinaṃdanaḥ || kratornimaṃtraṇaṃ dattvā pāḍavebhyaḥ paraṃtapa ||38|| yādavaiḥ sahitaḥ śīghraṃ mocayitvā turaṃgamam || yayau sārasvatāndeśān turagasya ca pṛṣṭhataḥ ||39|| aśūrā~śca bahūndeśāṃstyaktvā turagarāṭ tataḥ || svecchayā vicaran rājan yayau kauṃtalakaṃ puram ||40|| tasminpure mahārāja candrahāsaśca vaiṣṇavaḥ || pālito yaḥ kulindena keralādhipateḥ sutaḥ ||41|| kṛṣṇadevaprasādena rājyaṃ tatra karoti hi || kathāstasyāpi bhaktasya rājañjaiminibhārate ||42|| arjunāgre vistarādvai nāradena tu varṇitāḥ || tasminpure narāḥ sarve kṛṣṇabhaktā vasaṃti hi ||43|| brahmaṇyāḥ puṇyakarttāraḥ paradāraparāṅ‌mukhāḥ || svadāraniratāḥ sarve kṛṣṇapūjanatatparāḥ ||44|| goviṃdagāthāṃ śṛṇvaṃti purāṇāni tathaiva ca || japaṃti tatra nāmāni rādhāmādhavayormudā ||45|| tulasīmālikābhiśca hyūrdhvapuṃḍradharā dvijāḥ || gopīcandanakāśmīrairharimaṃdiracarcitāḥ || 46|| śyāmabiṃdudharāḥ sarve śrīdharāḥ kecideva hi || tilakairdvādaśairyuktāścāṣṭamudrādharāḥ parāḥ ||47|| gṛhasthāḥ śītalāṃ mudrāṃ gopīcandasaṃyutām || nityaṃ viprādayo varṇāḥ prabhāte dhārayanti hi ||48|| agnisaṃskāraṇārthaṃ tu viraktāḥ kecideva hi || taptamudrāṃ dhārayaṃti kecitsaṃnyāsinastathā ||49|| tasminpure hayaḥ paśyanprāpto'bhūd‌rājamaṃdire || yatra rājati rājā tu candrahāsaśca candravat ||50|| iti śrīgargasaṃhitāyāṃ hayamedhakhaṇḍe kauṃtalapuragamanaṃ nāmaikapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ ||51|| hariḥ oṃ tatsat śrīkṛṣṇārpaṇamastu ||