Chapter 5

श्रीबहुलाश्व उवाच - कन्कान्देशान् ययौ जेतुं क्रमतः श्रीहरेः सुतः ॥ तस्य कर्माण्युदाराणि ब्रूहि देवर्षिसत्तम ॥१॥ अहो श्रीकृष्णचंद्रस्य कृपा भक्तेषु चेदृशी ॥ पुनाति प्रश्रुता ध्याता पापिनं संकुलं जनम् ॥२॥ श्रीनारद उवाच - साधु साधु त्वया पृष्टं साधु ते विमला मतिः ॥ चरितं कृष्णभक्तानां पुनाति भुवनत्रयम् ॥३॥ तत्काले मेघधाराश्च भूमेः सर्वरजांसि च ॥ कविश्चेद्‌गणयेद्‌राजन् न हरेः श्रीमतो गुणान् ॥४॥ चतुर्योजनमात्रं हि छाया यस्य प्रदृश्यते ॥ तेन श्वेतातपत्रेण शोभितो रुक्मिणीसुतः ॥५॥ रथेन शक्रदत्तेन स्वसैन्यपरिवारितः ॥ कच्छदेशान् ययौ जेतुं त्रिपुरान्गिरिशो यथा ॥६॥ कच्छदेशाधिपः शुभ्रो मृगयार्थी विनिर्गतः ॥ सेनां समागतां ज्ञात्वा पुरीं हालां समाययौ ॥७॥ प्रद्युम्नस्यागता सेना गजपादप्रताडनैः ॥ चूर्णयंती तरून्देशान्पातयन्ती च मैथिल ॥८॥ उत्थितैस्तद्‌रजोवृन्दै-रन्धीभूतं नभोऽभवत् ॥ भयं प्रापुर्जनाः सर्वे कच्छदेशनिवासिनः ॥९॥ तदातिहर्षितः शुभ्रो गजानां हेममालिनाम् ॥ नीत्वा पञ्चशतं सद्यो हयानामयुतं तथा ॥१०॥ विंशद्‌भारं सुवर्णानामागतस्यास्य संमुखे ॥ दत्त्वा बलिं ननामाशु स्रजा बद्ध्वा करद्वयम् ॥ ११॥ तस्मै तुष्टः शंबरारिः प्रददौ रत्‍नमालिकाम् ॥ संस्थाप्य राज्ये तं राजंस्तथा हि प्रकृतिः सताम् ॥१२॥ कलिंगान्प्रययौ जेतुं रुक्मिणीनन्दनो बली ॥ पतत्पताकैः सत्सैन्यैर्मेघैरिंद्र इव व्रजन् ॥१३॥ कलिंगराजः स्वबलैः समर्थद्विपवाहनैः ॥ निर्ययौ संमुखे योद्धुं प्रद्युम्नस्य महात्मनः ॥१४॥ कलिंगमागतं वीक्ष्यानिरुद्धो धन्विनां वरः ॥ रथेनैकेन तत्सैन्यैर्युयुधे यादवाग्रतः ॥१५॥ शतबाणैश्च कालिंगं दशभिर्दशभी रथान् ॥ आतडयद्‌गजान् वीरश्चापं टंकारयन्मुहुः ॥१६॥ स्वशत्रवश्च स्वे सर्वे साधु साध्विति वादिनः ॥ आनिरुद्धः प्रयुयुधे प्रद्युम्नस्य प्रपश्यतः ॥१७॥ अनिरुद्धस्य बाणौघैः केचिद्वीरा द्विधा कृताः ॥ गजाश्च भिन्नशिरसः पादभिन्ना हया नृप ॥१८॥ रथाश्च चूर्णचरणा हताश्वा हतनायकाः ॥ रथिसारथयो वातैर्निपेतुः पादपा इव ॥१९॥ पलायमानां तां सेनां कलिंगो वीक्ष्य मैथिल ॥ आजगाम गजारूढो विच्छिन्नकवचो रुषा ॥२०॥ द्विसप्ततिभारयुतां गदां चिक्षेप सत्वरम् ॥ गजेन पातयन्‍वीरान् जगर्ज घनवद्बली ॥२१॥ गदाप्रहारपतितं किंचिद्‌व्याकुलमानसम् ॥ अनिरुद्धं मृधे वीक्ष्य यादवाः क्रोधपूरिताः ॥२२॥ तदैव तेडुः कालिंगं बाणैस्तीक्ष्णैः स्फुरत्प्रभैः ॥ समांसमुद्‍भटं श्येनं कुरराश्चंचुभिर्यथा ॥२३॥ कालिंगोऽपि तदा क्रुद्धःसज्जं कृत्वा धनुः स्वयम् ॥ टंकारयन्मुहुर्बाणैर्बाणांश्चूर्णीचकार ह ॥२४॥ गदो गदां समादाय बलदेवानुजो बली ॥ तद्‌गजं ताडयामास वामहस्तेन मैथिल ॥२५॥ अर्धचंद्रप्रहारेण विशीर्णोऽभूद्‌गजस्तथा ॥ इन्द्रवज्रप्रहारेण गण्डशैलो यथा नृप ॥२६॥ कालिंगः पतितो भूत्वा गृहीत्वा महतीं गदाम् ॥ गदं च ताडयामास कालिंगं च गदस्तदा ॥२७॥ कलिंगगदयोस्तत्र घोरं युद्धं बभूव ह ॥ विस्फुलिंगान् क्षरन्त्यौ द्वे गदे चूर्णीबभूवतुः ॥२८॥ गदो गृहीत्वा कालिंगं पातयित्वा रणांगणे ॥ चकर्ष स्वकरेणाशु फणिनं गरुडो यथा ॥२९॥ गदाप्रहारव्यथितश्चूर्णितास्थिः कलिंगराट् ॥ आययौ शरणं सोऽपि प्रद्युम्नस्य महात्मनः ॥३०॥ दत्वा बलिं प्राह कलिंगराज- स्त्वं देवदेवः परमेश्वरोऽसि ॥ कः क्रोधवन्तं प्रसहेत कौ त्वां जनो यथा दण्डधरं नमस्ते ॥३१॥

śrībahulāśva uvāca - kankāndeśān yayau jetuṃ kramataḥ śrīhareḥ sutaḥ || tasya karmāṇyudārāṇi brūhi devarṣisattama ||1|| aho śrīkṛṣṇacaṃdrasya kṛpā bhakteṣu cedṛśī || punāti praśrutā dhyātā pāpinaṃ saṃkulaṃ janam ||2|| śrīnārada uvāca - sādhu sādhu tvayā pṛṣṭaṃ sādhu te vimalā matiḥ || caritaṃ kṛṣṇabhaktānāṃ punāti bhuvanatrayam ||3|| tatkāle meghadhārāśca bhūmeḥ sarvarajāṃsi ca || kaviśced‌gaṇayed‌rājan na hareḥ śrīmato guṇān ||4|| caturyojanamātraṃ hi chāyā yasya pradṛśyate || tena śvetātapatreṇa śobhito rukmiṇīsutaḥ ||5|| rathena śakradattena svasainyaparivāritaḥ || kacchadeśān yayau jetuṃ tripurāngiriśo yathā ||6|| kacchadeśādhipaḥ śubhro mṛgayārthī vinirgataḥ || senāṃ samāgatāṃ jñātvā purīṃ hālāṃ samāyayau ||7|| pradyumnasyāgatā senā gajapādapratāḍanaiḥ || cūrṇayaṃtī tarūndeśānpātayantī ca maithila ||8|| utthitaistad‌rajovṛndai-randhībhūtaṃ nabho'bhavat || bhayaṃ prāpurjanāḥ sarve kacchadeśanivāsinaḥ ||9|| tadātiharṣitaḥ śubhro gajānāṃ hemamālinām || nītvā pañcaśataṃ sadyo hayānāmayutaṃ tathā ||10|| viṃśad‌bhāraṃ suvarṇānāmāgatasyāsya saṃmukhe || dattvā baliṃ nanāmāśu srajā baddhvā karadvayam || 11|| tasmai tuṣṭaḥ śaṃbarāriḥ pradadau rat‍namālikām || saṃsthāpya rājye taṃ rājaṃstathā hi prakṛtiḥ satām ||12|| kaliṃgānprayayau jetuṃ rukmiṇīnandano balī || patatpatākaiḥ satsainyairmeghairiṃdra iva vrajan ||13|| kaliṃgarājaḥ svabalaiḥ samarthadvipavāhanaiḥ || niryayau saṃmukhe yoddhuṃ pradyumnasya mahātmanaḥ ||14|| kaliṃgamāgataṃ vīkṣyāniruddho dhanvināṃ varaḥ || rathenaikena tatsainyairyuyudhe yādavāgrataḥ ||15|| śatabāṇaiśca kāliṃgaṃ daśabhirdaśabhī rathān || ātaḍayad‌gajān vīraścāpaṃ ṭaṃkārayanmuhuḥ ||16|| svaśatravaśca sve sarve sādhu sādhviti vādinaḥ || āniruddhaḥ prayuyudhe pradyumnasya prapaśyataḥ ||17|| aniruddhasya bāṇaughaiḥ kecidvīrā dvidhā kṛtāḥ || gajāśca bhinnaśirasaḥ pādabhinnā hayā nṛpa ||18|| rathāśca cūrṇacaraṇā hatāśvā hatanāyakāḥ || rathisārathayo vātairnipetuḥ pādapā iva ||19|| palāyamānāṃ tāṃ senāṃ kaliṃgo vīkṣya maithila || ājagāma gajārūḍho vicchinnakavaco ruṣā ||20|| dvisaptatibhārayutāṃ gadāṃ cikṣepa satvaram || gajena pātayan‍vīrān jagarja ghanavadbalī ||21|| gadāprahārapatitaṃ kiṃcid‌vyākulamānasam || aniruddhaṃ mṛdhe vīkṣya yādavāḥ krodhapūritāḥ ||22|| tadaiva teḍuḥ kāliṃgaṃ bāṇaistīkṣṇaiḥ sphuratprabhaiḥ || samāṃsamud‍bhaṭaṃ śyenaṃ kurarāścaṃcubhiryathā ||23|| kāliṃgo'pi tadā kruddhaḥsajjaṃ kṛtvā dhanuḥ svayam || ṭaṃkārayanmuhurbāṇairbāṇāṃścūrṇīcakāra ha ||24|| gado gadāṃ samādāya baladevānujo balī || tad‌gajaṃ tāḍayāmāsa vāmahastena maithila ||25|| ardhacaṃdraprahāreṇa viśīrṇo'bhūd‌gajastathā || indravajraprahāreṇa gaṇḍaśailo yathā nṛpa ||26|| kāliṃgaḥ patito bhūtvā gṛhītvā mahatīṃ gadām || gadaṃ ca tāḍayāmāsa kāliṃgaṃ ca gadastadā ||27|| kaliṃgagadayostatra ghoraṃ yuddhaṃ babhūva ha || visphuliṃgān kṣarantyau dve gade cūrṇībabhūvatuḥ ||28|| gado gṛhītvā kāliṃgaṃ pātayitvā raṇāṃgaṇe || cakarṣa svakareṇāśu phaṇinaṃ garuḍo yathā ||29|| gadāprahāravyathitaścūrṇitāsthiḥ kaliṃgarāṭ || āyayau śaraṇaṃ so'pi pradyumnasya mahātmanaḥ ||30|| datvā baliṃ prāha kaliṃgarāja- stvaṃ devadevaḥ parameśvaro'si || kaḥ krodhavantaṃ prasaheta kau tvāṃ jano yathā daṇḍadharaṃ namaste ||31||