Chapter 7

मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सहस्रनामाख्यं श्रीगायत्र्याः फलप्रदम् । स्तोत्रं महोन्नतिकरं महाभाग्यकरं परम् ॥ १ ॥ अधुना श्रोतुमिच्छामि दीक्षालक्षणमुत्तमम् । विना येन न सिध्येत देवीमन्त्रेऽधिकारिता ॥ २ ॥ ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां स्त्रीणां तथैव च । सामान्यविधिना सर्वं विस्तरेण वद प्रभो ॥ ३ ॥ श्रीनारायण उवाच शृणु दीक्षां प्रवक्ष्यामि शिष्याणां भावितात्मनाम् । देवाग्निगुरुपूजादावधिकारो यया भवेत् ॥ ४ ॥ दिव्यं ज्ञानं हि या दद्यात्कुर्यात्पापक्षयं तु या । सैव दीक्षेति सम्प्रोक्ता वेदतन्त्रविशारदैः ॥ ५ ॥ अवश्यं सा तु कर्तव्या यतो बहुफला मता । गुरुशिष्यावुभावत्राप्यतिशुद्धावपेक्षितौ ॥ ६ ॥ गुरुस्तु विधिवत्प्रातः कृत्यं सर्वं विधाय च । स्नानसन्ध्यादिकं सर्वं यथाविधि विधाय च ॥ ७ ॥ कमण्डलुकरो मौनी गृहं यायात्सरित्तटात् । यागमण्डपमासाद्य विशेत्तत्रासने वरे ॥ ८ ॥ आचम्य प्राणानायम्य गन्धपुष्पविमिश्रितम् । सप्तवारास्त्रमन्त्रेण जप्तं वारि सुसाधयेत् ॥ ९ ॥ वारिणा तेन मतिमानस्त्रमन्त्रं समुच्चरन् । प्रोक्षयेद्‌द्वारमखिलं ततः पूजां समाचरेत् ॥ १० ॥ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवं गणनाथं तथा श्रियम् । सरस्वतीं नाममन्त्रैः पूजयेद्‌गन्धपुष्पकैः ॥ ११ ॥ द्वारदक्षिणशाखायां गङ्‌गां विघ्नेशमर्चयेत् । द्वारस्य वामशाखायां क्षेत्रपालं च सूर्यजाम् ॥ १२ ॥ देहल्यां पूजयेदस्त्रदेवतामस्त्रमन्त्रतः । सर्वं देवीमयं दृश्यमिति सञ्चिन्त्य सर्वतः ॥ १३ ॥ दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नानस्त्रमन्त्रजपेन तु । अन्तरिक्षगतान्विघ्नान्पादघातैस्तु भूमिगान् ॥ १४ वामशाखां स्पृशन्पश्चात्प्रविशेद्दक्षिणाङ्घ्रिणा । प्रविश्य कुम्भं संस्थाप्य सामान्यार्घ्यं विधाय च ॥ १५ ॥ तेन चार्घ्यजलेनापि नैर्ऋत्यां दिशि पूजयेत् । वास्तुनाथं पद्मयोनिं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥ १६ ॥ ततः कुर्यात्पञ्चगव्यं तेन चार्घ्योदकेन च । तोरणस्तम्भपर्यन्तं प्रोक्षयेन्मण्डपं गुरुः ॥ १७ ॥ सर्वं देवीमयं चेदं भावयेन्मनसा किल । मूलमन्त्रं जपन्भक्त्या प्रोक्षणं स्याच्छराणुना ॥ १८ ॥ शरमन्त्रं समुच्चार्य ताडयेन्मण्डपक्षमाम् । हुंमन्त्रं तु समुच्चार्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः ॥ १९ ॥ धूपयेदन्तरं धूपैर्विकिरान् विकिरेत्ततः । मार्जयेत्तांस्तु मार्जन्या कुशनिर्मितया पुनः ॥ २० ॥ ईशानदिशि तत्पुञ्जं कृत्वा संस्थापयेन्मुने । पुण्याहवाचनं कृत्वा दीनानाथांश्च तोषयेत् ॥ २१ ॥ विशेन्मृद्वासने पश्चान्नमस्कृत्य गुरुं निजम् । प्राङ्मुखो विधिवद्ध्यात्वा देयमन्त्रस्य देवताम् ॥ २२ ॥ भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ऋष्यादिन्यासकं कुर्याद्देयमन्त्रस्य वै मुने ॥ २३ ॥ न्यसेन्मुनिं तु शिरसि मुखे छन्दः समीरितम् । देवतां हृदयाम्भोजे गुह्ये बीजं तु पादयोः ॥ २४ ॥ शक्तिं विन्यस्य पश्चात्तु तालत्रयरवात्ततः । दिग्बन्धं कारयेत्पश्चाच्छोटिकाभिस्त्रिभिर्नरः ॥ २५ ॥ प्राणायामं ततः कृत्वा मूलमन्त्रमनुस्मरन् । मातृकां विन्यसेद्देहे तत्प्रकारस्तथोच्यते ॥ २६ ॥ ॐ अं नम इति प्रोच्य न्यसेच्छिरसि मन्त्रवित् । एवमेव तु सर्वेषु न्यसेत्स्थानेषु वै मुने ॥ २७॥ मूलमन्त्रं षडङ्गं च न्यसेदङ्गेषु सत्तमः । अङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु हृदयादिषु च क्रमात् ॥ २८ ॥ नमः स्वाहावषड्युक्तैर्हुंवौषट्फट्पदान्वितैः । प्रणवादियुतैर्मन्त्रैः षड्भिरेव षडङ्गकम् ॥ २९ ॥ वर्णन्यासादिकं पश्चान्मूलमन्त्रस्य योजयेत् । स्थानेषु तत्तत्कल्पोक्तेष्विति न्यासविधिः स्मृतः ॥ ३० ॥ ततो निजे शरीरेऽस्मिंश्चिन्तयेदासनं शुभम् । दक्षांसे च न्यसेद्धर्मं वामांसे ज्ञानमेव च ॥ ३१ ॥ वामोरौ चापि वैराग्यं दक्षोरावथ विन्यसेत् । ऐश्वर्यं मुखदेशे तु मुने ध्यायेदधर्मकम् ॥ ३२ ॥ वामपार्श्वे नाभिदेशे दक्षपार्श्वे तथा पुनः । नञादीश्चापि ज्ञानादीन्पूर्वोक्तानेव विन्यसेत् ॥ ३३ ॥ पादा धर्मादयः प्रोक्ताः पीठस्य मुनिसत्तम । अधर्माद्यास्तु गात्राणि स्मृतानि मुनिपुङ्गवैः ॥ ३४ ॥ मध्येऽनन्तं हृदि स्थाने न्यसेन्मृद्वासने स्थले । प्रपञ्चपद्मं विमलं तस्मिन्सूर्येन्दुपावकान् ॥ ३५ ॥ न्यसेत्कलायुतान्मन्त्री संक्षेपात्ता वदाम्यहम् । सूर्यस्य द्वादश कलास्ता इन्दोः षोडश स्मृताः ॥ ३६ ॥ दश वह्नेः कलाः प्रोक्तास्ताभिर्युक्तांस्तु तान्स्मरेत् । सत्त्वं रजस्तमश्चैव न्यसेत्तेषामथोपरि ॥ ३७ ॥ आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च । ज्ञानात्मानं न्यसेद्विद्वानित्थं पीठस्य कल्पना ॥ ३८ ॥ अमुकासनाय नम इति मन्त्रेण साधकः । आसनं पूजयित्वा तु तस्मिन्ध्यायेत्पराम्बिकाम् ॥ ३९ ॥ कल्पोक्तविधिना मन्त्री देयमन्त्रस्य देवताम् । मानसैरुपचारैश्च पूजयेत्तां यथाविधि ॥ ४० ॥ मुद्राः प्रदर्शयेद्विद्वान्कल्पोक्ता मोदकारिकाः । याभिर्विरचिताभिस्तु मोदो देव्यास्तु जायते ॥ ४१ ॥ श्रीनारायण उवाच ततः स्ववामभागाग्रे षट्कोणोपरि वर्तुलम् । चतुरस्रयुतं सम्यङ्‌मध्ये मण्डलमालिखेत् ॥ ४२ ॥ मध्ये त्रिकोणं संलिख्य शङ्खमुद्रां प्रदर्शयेत् । षडङ्गानि च षट्कोणेष्वर्चयेत्कुसुमादिभिः ॥ ४३ ॥ अग्न्यादिषु तु कोणेषु षडङ्गार्चनमाचरेत् । आधारपात्रमादाय शङ्खस्य मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥ अस्त्रमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य स्थापयेत्तत्र मण्डले । मं वह्निमण्डलायोक्त्वा ततो दशकलात्मने ॥ ४५ ॥ अमुकदेव्या अर्घ्यपात्रस्थानाय नम इत्यपि । मन्त्रोऽयमुक्तः शङ्खस्याप्याधारस्थापने बुधैः ॥ ४६ ॥ आधारे पूर्वमारभ्य प्रदक्षिणक्रमेण तु । दश वह्निकलाः पूज्या वह्निमण्डलसंस्थिताः ॥ ४७ ॥ ततो वै मूलमन्त्रेण प्रोक्षितं शङ्खमुत्तमम् । स्थापयेत्तत्र चाधारे मूलमन्त्रमनुस्मरन् ॥ ४८ ॥ अं सूर्यमण्डलायोक्त्वा द्वादशान्ते कलात्मने । अमुकदेव्यर्घ्यपात्राय नम इत्युच्चरेत्ततः ॥ ४९ ॥ शं शङ्खाय पदं प्रोच्य नम इत्येतदुच्चरेत् । प्रोक्षयेत्तेन तं शङ्खं तस्मिन्द्वादश पूजयेत् ॥ ५० ॥ सूर्यस्य द्वादश कलास्तपन्याद्या यथाक्रमम् । विलोममातृकां प्रोच्य मूलमन्त्रं विलोमकम् ॥ ५१ ॥ जलैरापूरयेच्छङ्खं तत्र चेन्दोः कलां न्यसेत् । ॐ सोममण्डलायोक्त्वान्ते षोडशकलात्मने ॥ ५२ ॥ अमुकार्घ्यामृतायेति हृन्मन्त्रान्तो मनुः स्मृतः । पूजयेन्मनुना तेन जलं तु सृणिमुद्रया ॥ ५३ ॥ तीर्थान्यावाह्य तत्रैवाप्यष्टकृत्वो जपेन्मनुम् । षडङ्गानि जले न्यस्य हृदा संपूजयेदपः ॥ ५४ ॥ अष्टकृत्वो जपेन्मूलं छादयेन्मत्स्यमुद्रया । ततो दक्षिणदिग्भागे शङ्खस्य प्रोक्षणीं न्यसेत् ॥ ५५ ॥ शङ्खाम्बु किञ्चिन्निक्षिप्य प्रोक्षयेत्तेन सर्वतः । पूजाद्रव्यं निजात्मानं विशुद्धं भावयेत्ततः ॥ ५६ ॥ श्रीनारायणाय उवाच ततः स्वपुरतो वेद्यां सर्वतोभद्रमण्डलम् । संलिख्य कर्णिकामध्यं पूरयेच्छालितण्डुलैः ॥ ५७ ॥ आस्तीर्य दर्भांस्तत्रैव न्यसेत्कूर्चं सलक्षणम् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्वन्तमर्चयेत् ॥ ५८ ॥ निर्व्रणं कुम्भमादायाप्यस्त्राद्भिः क्षालितान्तरम् । तन्तुना वेष्टयेत्तं तु त्रिगुणेनारुणेन च ॥ ५९ ॥ नवरत्‍नोदरं कूर्चयुतं गन्धादिपूजितम् । स्थापयेत्तत्र पीठे तु तारमन्त्रेण देशिकः ॥ ६० ॥ ऐक्यं कुम्भस्य पीठस्य भावयेत्पूरयेत्ततः । मातृकां प्रतिलोमेन जपंस्तीर्थोदकैर्मुने ॥ ६१ ॥ मूलमन्त्रं च सञ्जप्य पूरयेद्‌देवताधिया । अश्वत्थपनसाम्राणां कोमलैर्नवपल्लवैः ॥ ६२ ॥ छादयेत्कुम्भवदनं चषकं सफलाक्षतम् । संस्थापयेत मतिमान् वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ ६३ ॥ प्राणस्थापनमन्त्रेण प्राणस्थापनमाचरेत् । आवाहनादिमुद्राभिर्मोदयेद्देवतां पराम् ॥ ६४ ॥ ध्यायेत्तां परमेशानीं कल्पोक्तेन प्रकारतः । स्वागतं कुशलप्रश्नं देव्या अग्रे समुच्चरेत् ॥ ६५ ॥ पाद्यं दद्यात्ततोऽप्यर्घ्यं ततश्चाचमनीयकम् । मधुपर्कं च साभ्यङ्गं देव्यै स्नानं निवेदयेत् ॥ ६६ ॥ वाससी च ततो दद्याद्‌रक्ते क्षौमे सुनिर्मले । नानामणिगणाकीर्णानाकल्पान्कल्पयेत्ततः ॥ ६७ ॥ मनुना पुटितैर्वर्णैर्मातृकाया विधानतः । देव्या अङ्गेषु विन्यस्य चन्दनाद्यैः समर्चयेत् ॥ ६८ ॥ गन्धः कालागुरुभवः कर्पूरेण समन्वितः । काश्मीरं चन्दनं चापि कस्तूरीसहितं मुने ॥ ६९ ॥ कुन्दपुष्पादिपुष्पाणि परदेव्यै समर्पयेत् । धूपोऽगुरुपुरुव्रातोशीरचन्दनशर्कराः ॥ ७० ॥ मधुमिश्राः स्मृता देव्याः प्रिया धूपात्मना सदा । दीपाननेकान्दत्त्वाथ नैवेद्यं दर्शयेत्सुधीः ॥ ७१ ॥ प्रतिद्रव्यं जलं दद्यात्प्रोक्षणीस्थं न चान्यथा । ततः कुर्यादङ्गपूजां कल्पोक्तावरणानि च ॥ ७२ ॥ साङ्गां देवीमथाभ्यर्च्य वैश्वदेवं ततश्चरेत् । दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम् ॥ ७३ ॥ मूर्तिस्थां देवतां तत्रावाह्य संपूज्य च क्रमात् । तारव्याहृतिभिर्हुत्वा मूलमन्त्रेण वै ततः ॥ ७४ ॥ पञ्चविंशतिवारं तु पायसेन ससर्पिषा । हुनेत्पश्चाद्व्याहृतिभिः पुनश्च जुहुयान्मुने ॥ ७५ ॥ गन्धाद्यैरर्चयित्वा च देवीं पीठे तु योजयेत् । वह्निं विसृज्य हविषा परितो विकिरेद्‌बलिम् ॥ ७६ ॥ देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्धपुष्पादिसंयुतान् । पञ्चोपचारान्दत्त्वाथ ताम्बूलं छत्रचामरे ॥ ७७ ॥ दद्याद्देव्यै ततो मन्त्रं सहस्रावृत्तितो जपेत् । जपं समर्प्य चैशान्यां विकिरे दिशि संस्थिते ॥ ७८ ॥ कर्करीं स्थापयेत्तस्यां दुर्गामावाह्य पूजयेत् । रक्ष रक्षेति चोच्चार्य नालमुक्तेन वारिणा ॥ ७९ ॥ अस्त्रमन्त्रं जपन्देशं सेचयेत्तु प्रदक्षिणम् । कर्करीं स्थापयेत्स्थाने पूजयेच्चास्त्रदेवताम् ॥ ८० ॥ पश्चाद्‌गुरुस्तु शिष्येण सह भुञ्जीत वाग्यतः । तस्यां रात्रौ तु तद्वेद्यां निद्रां कुर्यात्प्रयत्‍नतः ॥ ८१ ॥ श्रीनारायण उवाच ततः कुण्डस्य संस्कारं स्थण्डिलस्य च वा मुने । प्रवक्ष्यामि समासेन यथाविधि विधानतः ॥ ८२ ॥ मूलमन्त्रं समुच्चार्य वीक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । प्रोक्षयेत्ताडनं कुर्यात्तेनैव कवचेन तु ॥ ८३ ॥ अभ्युक्षणं समुद्दिष्टं तिस्रस्तिस्रस्ततः परम् । प्रागग्रा उदगग्राश्च लिखेल्लेखाः समन्ततः ॥ ८४ ॥ प्रणवेन समभ्युक्ष्य पीठं देव्याः समर्चयेत् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्त्रावसानकम् ॥ ८५ ॥ तस्मिन्पीठे समावाह्य शिवौ परमकारणौ । गन्धाद्यैरुपचारैश्च पूजयेत्तौ समाहितः ॥ ८६ ॥ देवीं ध्यायेदृतुस्नातां संसक्तां शङ्‌करेण तु । कामातुरां तयोः क्रीडां किञ्चित्कालं विभावयेत् ॥ ८७ ॥ अथ वह्निं समादाय पात्रेण पुरतो न्यसेत् । क्रव्यादांशं परित्यज्य पूर्वोक्तैर्वीक्षणादिभिः ॥ ८८ ॥ संस्कृत्य वह्निं रं बीजमुच्चार्य तदनन्तरम् । चैतन्यं योजयेत्तस्मिन्प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् ॥ ८९ ॥ सप्तवारं ततो धेनुमुद्रां सन्दर्शयेद्‌गुरुः । शरेण रक्षितं कृत्वा तनुत्रेणावगुण्ठयेत् ॥ ९० ॥ अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य प्रादक्षिण्येन सत्तमः । कुण्डोपरि जपंस्तारं जानुस्पृष्टमहीतलः ॥ ९१ ॥ शिवबीजधिया देव्या योनौ वह्निं विनिक्षिपेत् । आचामयेत्ततो देवं देवीं च जगदम्बिकाम् ॥ ९२ ॥ चित्पिङ्‌गल हनदहपचयुग्मं ततः परम् । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोऽयं वह्निदीपने ॥ ९३ ॥ अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम् ॥ ९४ ॥ मन्त्रेणानेन तं वह्निं स्तुवीत परमादरात् । ततो न्यसेद्वह्निमन्त्रं षडङ्गं देशिकोत्तमः ॥ ९५ ॥ सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठपुरुषः स्मृतः । धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर इति क्रमात् ॥ ९६ ॥ जातियुक्ताः षडङ्गाः स्युः पूर्वस्थानेषु विन्यसेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं त्रिनेत्रं पद्मसंस्थितम् ॥ ९७ ॥ इष्टशक्तिस्वस्तिकाभीर्धारकं मङ्गलं परम् । परिषिञ्चेत्ततः कुण्डं मेखलोपरि मन्त्रवित् ॥ ९८ ॥ दर्भैः परिस्तरेत्पश्चात्परिधीन्विन्यसेदथ । त्रिकोणवृत्तषट्कोणं साष्टपत्रं सभूपुरम् ॥ ९९ ॥ यन्त्रं विभावयेद्वह्नेः पूर्वं वा संलिखेदथ । तन्मध्ये पूजयेद्वह्निं मन्त्रेणानेन वै मुने ॥ १०० ॥ वैश्वानर ततो जातवेदः पश्चादिहावह । लोहिताक्षपदं प्रोक्त्वा सर्वकर्माणि साधय ॥ १०१ ॥ वह्निजायान्तको मन्त्रस्तेन वह्निं तु पूजयेत् । मध्ये षट्स्वपि कोणेषु हिरण्या गगना तथा ॥ १०२ ॥ रक्ता कृष्णा सुप्रभा च बहुरूपातिरक्तिका । पूजयेत्सप्तजिह्वास्ताः केसरेष्वङ्गपूजनम् ॥ १०३ ॥ दलेषु पूजयेन्मूर्तीः शक्तिस्वस्तिकधारिणी । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहन एव च ॥ १०४ ॥ अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानराह्वयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखः स्मृतः ॥ १०५ ॥ ताराग्नये पदाद्याः स्युर्नत्यन्ता वह्निमूर्तयः । लोकपालांश्चतुर्दिक्षु वज्राद्यायुधसंयुतान् ॥ १०६ ॥ श्रीनारायण उवाच ततः स्रुक्स्रुवसंस्कारावाज्यसंस्कार एव च । कृत्वा होमं ततः कुर्यात्स्रुवेणादाय वै घृतम् ॥ १०७ ॥ दक्षिणाद्‌घृतभागात्तु वह्नेर्दक्षिणलोचने । जुहुयादग्नये स्वाहेत्येवं वै वामतोऽन्यतः ॥ १०८ ॥ सोमाय स्वाहेति मध्याद्‌घृतमादाय सत्तम । अग्नीषोमाभ्यां स्वाहेति मध्यनेत्रे हुनेत्ततः ॥ १०९ ॥ पुनर्दक्षिणभागात्तु घृतमादाय वै मुखे । अग्नये स्विष्टकृत्स्वाहेत्यनेनैव हुनेत्ततः ॥ ११० ॥ सताराभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयादथ साधकः । जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवारं तु ततः परम् ॥ १११ ॥ ततस्तु प्रणवेनैवाप्यष्टावष्टौ घृताहुतीः । गर्भाधानादिसंस्कारकृते तु जुहुयान्मुने ॥ ११२ ॥ गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । जातकर्म नामकर्माप्युपनिष्क्रमणं तथा ॥ ११३ ॥ अन्नाशनं तथा चूडा व्रतबन्धस्तथैव च । महानाम्न्यं व्रतं पश्चात्तथौपनिषदं व्रतम् ॥ ११४ ॥ गोदानोद्वाहकौ प्रोक्ताः संस्काराः श्रुतिचोदिताः । ततः शिवं पार्वतीं च पूजयित्वा विसर्जयेत् ॥ ११५ ॥ जुहुयात्पञ्च समिधो वह्निमुद्दिश्य साधकः । पश्चादावरणानां चाप्येकैकामाहुतिं हुनेत् ॥ ११६ ॥ घृतं स्रुचि समादाय चतुर्वारं स्रुवेण च । पिधाय तां तु तेनैव मुने तिष्ठन्निजासने ॥ ११७ ॥ वौषडन्तेन मनुना वह्नेस्तु जुहुयात्ततः । महागणेशमन्त्रेण जुहुयादाहुतीर्दश ॥ ११८ ॥ वह्नौ पीठं समभ्यर्च्य देयमन्त्रस्य देवताम् । वह्नौ ध्यात्वा तु तद्वक्त्रे पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ११९ ॥ मूलमन्त्रेण जुहुयाद्वक्त्रैकीकरणाय च । वह्निदेवतयोरैक्यं भावयन्नात्मना सह ॥ १२० ॥ एकीभूतं भावयेत्तु ततस्तु साधकोत्तमः । षडङ्‌गं देवतानां च जुहुयादाहुतीः पृथक् ॥ १२१ ॥ एकादशैव जुहुयादाहुतीर्मुनिसत्तम । एतेन नाडीसन्धानं वह्निदेवतयोर्मुने ॥ १२२ ॥ एकैकक्रमयोगेनाप्यावृत्तीनां तथैव च । एकैकक्रमयोगेन घृतेन जुहुयान्मुने ॥ १२३ ॥ ततः कल्पोक्तद्रव्यैस्तु जुहुयादथवा तिलैः । देवतामूलमन्त्रेण गजान्तकसहस्रकम् ॥ १२४ ॥ एवं हुत्वा ततो देवीं सन्तुष्टां भावयेन्मुने । तथैवावृतिदेवीश्च वह्न्याद्या देवता अपि ॥ १२५ ॥ ततः शिष्यं च सुस्नातं कृतसम्यादिकक्रियम् । वस्त्रद्वययुतं स्वर्णाभरणेन समन्वितम् ॥ १२६ ॥ कमण्डलुकरं शुद्धं कुण्डस्यान्तिकमानयेत् । नमस्कृत्य ततः शिष्यो गुरूनथ सभासदः ॥ १२७ ॥ कुलदेवं नमस्कृत्य विशेत्तत्राथ विष्टरे । गुरुस्ततस्तु तं शिष्यं कृपादृष्ट्या विलोकयेत् ॥ १२८ ॥ तच्चैतन्यं निजे देहे भावयेत्सङ्‌गतं त्विति । ततः शिष्यतनुस्थानामध्वनां परिशोधनम् ॥ १२९ ॥ कुर्यात्तु होमतो विद्वान्दिव्यदृष्ट्यवलोकनात् । येन जायेत शुद्धात्मा योग्यो देवाद्यनुग्रहे ॥ १३० ॥ श्रीनारायण उवाच तनौ ध्यायेत्तु शिष्यस्य षडध्वनः कमेण तु । पादयोस्तु कलाध्वानमन्धौलिङ्गे तत्त्वाध्वकं पुनः ॥ १३१ ॥ नाभौ तु भुवनाध्वानं वर्णाध्वानं तथा हृदि । पदाध्वानं तथा भाले मन्त्राध्वानं तु मूर्धनि ॥ १३२ ॥ शिष्यं स्पृशंस्तु कूर्चेन तिलैराज्यपरिप्लुतैः । शोधयाम्यमुमध्वानं स्वाहेति मनुमुच्चरन् ॥ १३३ ॥ ताराढ्यं जुहुयादष्टवारं प्रत्यध्वमेव हि । षडध्वनस्ततस्तांस्तु लीनान् ब्रह्मणि भावयेत् ॥ १३४ ॥ पुनरुत्पादयेत्तस्मात्सृष्टिमार्गेण वै गुरुः । आत्मस्थितं तच्चैतन्यं पुनः शिष्ये तु योजयेत् ॥ १३५ ॥ पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा देवतां कलशे नयेत् । पुनर्व्याहृतिभिर्हुत्वा वह्नेरङ्गाहुतीस्तथा ॥ १३६ ॥ एकैकशो गुरुर्दत्त्वा विसृजेद्वह्निमात्मनि । ततः शिष्यस्य नेत्रे तु बध्नीयाद्वाससा गुरुः ॥ १३७ ॥ नेत्रमन्त्रेण तं शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । पुष्पाञ्जलिं मुख्यदेव्यां कारयेच्छिष्यहस्ततः ॥ १३८ ॥ नेत्रबन्धं निराकृत्य वेशयेत्कुशविष्टरे । भूतशुद्धिं शिष्यदेहे कुर्यात्प्रोक्तेन वर्त्मना ॥ १३९ ॥ मन्त्रोदितांस्तथा न्यासान्कृत्वा शिष्यतनौ ततः । मण्डले वेशयेच्छिष्यमन्यस्मिन्कुम्भसंस्थितान् ॥ १४० ॥ पल्लवाञ्छिष्यशिरसि विन्यसेन्मातृकां जपेत् । कलशस्थजलैः शिष्यं स्नापयेद्देवतात्मकैः ॥ १४१ ॥ वर्धनीजलसेकं च कुर्याद्‌रक्षार्थमञ्जसा । ततः शिष्यः समुत्थाय वाससी परिधाय च ॥ १४२ ॥ कृतभस्मावलेपश्च संविशेद्‌गुरुसन्निधौ । ततो गुरुः स्वकीयात्तु हृदयान्निर्गतां शिवाम् ॥ १४३ ॥ प्रविष्टां शिष्यहृदये भावयेत्करुणानिधिः । पूजयेद्‌गन्धपुष्पाद्यैरैक्यं वै भावयंस्तयोः ॥ १४४ ॥ ततस्त्रिंशो दक्षकर्णे शिष्यस्योपदिशेद्‌गुरुः । महामन्त्रं महादेव्याः स्वहस्तं शिरसि न्यसन् ॥ १४५ ॥ अष्टोत्तरशतं मन्त्रं शिष्योऽपि प्रजपेन्मुने । दण्डवत्प्रणमेद्‌भूमौ तं गुरुं देवतात्मकम् ॥ १४६ ॥ सर्वस्वमर्पयेत्तस्मै यावज्जीवमनन्यधीः । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ १४७ ॥ सुवासिनीः कुमारीश्च बटुकांश्चैव सर्वशः । दीनानाथान्दरिद्रांश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः ॥ १४८ ॥ कृतार्थतां स्वस्य बुद्ध्वा नित्यमाराधयेन्मनुम् । इति ते कथितः सम्यग्दीक्षाविधिरनुत्तमः ॥ १४९ ॥ विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् । नान्यस्तु परमो धर्मो ब्राह्मणस्यात्र विद्यते ॥ १५० ॥ वैदिकः स्वस्वगृह्योक्तक्रमेणोपदिशेन्मनुम् । तान्त्रिकस्तन्त्ररीत्या तु स्थितिरेषा सनातनी ॥ १५१ ॥ तत्तदुक्तप्रयोगांस्ते ते ते कुर्युर्न चान्यथा । श्रीनारायण उवाच इति सर्वं मयाख्यातं यत्पृष्टं नारद त्वया ॥ १५२ ॥ अतः परं पराम्बाया भज नित्यं पदाम्बुजम् । नित्यमाराध्य तच्चाहं निर्वृतिं परमां गतः ॥ १५३ ॥ व्यास उवाच इति राजन्नारदाय प्रोक्त्वा सर्वमनुत्तमम् । समाधिमीलिताक्षस्तु दध्यौ देवीपदाम्बुजम् ॥ १५४ ॥ नारायणस्तु भगवान् मुनिवर्यशिखामणिः । नारदोऽपि ततो नत्वा गुरुं नारायणं परम् । जगाम सद्यस्तपसे देवीदर्शनलालसः ॥ १५५ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

mantradīkṣāvidhivarṇanam nārada uvāca śrutaṃ sahasranāmākhyaṃ śrīgāyatryāḥ phalapradam | stotraṃ mahonnatikaraṃ mahābhāgyakaraṃ param || 1 || adhunā śrotumicchāmi dīkṣālakṣaṇamuttamam | vinā yena na sidhyeta devīmantre'dhikāritā || 2 || brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ strīṇāṃ tathaiva ca | sāmānyavidhinā sarvaṃ vistareṇa vada prabho || 3 || śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu dīkṣāṃ pravakṣyāmi śiṣyāṇāṃ bhāvitātmanām | devāgnigurupūjādāvadhikāro yayā bhavet || 4 || divyaṃ jñānaṃ hi yā dadyātkuryātpāpakṣayaṃ tu yā | saiva dīkṣeti samproktā vedatantraviśāradaiḥ || 5 || avaśyaṃ sā tu kartavyā yato bahuphalā matā | guruśiṣyāvubhāvatrāpyatiśuddhāvapekṣitau || 6 || gurustu vidhivatprātaḥ kṛtyaṃ sarvaṃ vidhāya ca | snānasandhyādikaṃ sarvaṃ yathāvidhi vidhāya ca || 7 || kamaṇḍalukaro maunī gṛhaṃ yāyātsarittaṭāt | yāgamaṇḍapamāsādya viśettatrāsane vare || 8 || ācamya prāṇānāyamya gandhapuṣpavimiśritam | saptavārāstramantreṇa japtaṃ vāri susādhayet || 9 || vāriṇā tena matimānastramantraṃ samuccaran | prokṣayed‌dvāramakhilaṃ tataḥ pūjāṃ samācaret || 10 || ūrdhvodumbarake devaṃ gaṇanāthaṃ tathā śriyam | sarasvatīṃ nāmamantraiḥ pūjayed‌gandhapuṣpakaiḥ || 11 || dvāradakṣiṇaśākhāyāṃ gaṅ‌gāṃ vighneśamarcayet | dvārasya vāmaśākhāyāṃ kṣetrapālaṃ ca sūryajām || 12 || dehalyāṃ pūjayedastradevatāmastramantrataḥ | sarvaṃ devīmayaṃ dṛśyamiti sañcintya sarvataḥ || 13 || divyānutsārayedvighnānastramantrajapena tu | antarikṣagatānvighnānpādaghātaistu bhūmigān || 14 vāmaśākhāṃ spṛśanpaścātpraviśeddakṣiṇāṅghriṇā | praviśya kumbhaṃ saṃsthāpya sāmānyārghyaṃ vidhāya ca || 15 || tena cārghyajalenāpi nairṛtyāṃ diśi pūjayet | vāstunāthaṃ padmayoniṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ || 16 || tataḥ kuryātpañcagavyaṃ tena cārghyodakena ca | toraṇastambhaparyantaṃ prokṣayenmaṇḍapaṃ guruḥ || 17 || sarvaṃ devīmayaṃ cedaṃ bhāvayenmanasā kila | mūlamantraṃ japanbhaktyā prokṣaṇaṃ syāccharāṇunā || 18 || śaramantraṃ samuccārya tāḍayenmaṇḍapakṣamām | huṃmantraṃ tu samuccārya kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ || 19 || dhūpayedantaraṃ dhūpairvikirān vikirettataḥ | mārjayettāṃstu mārjanyā kuśanirmitayā punaḥ || 20 || īśānadiśi tatpuñjaṃ kṛtvā saṃsthāpayenmune | puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dīnānāthāṃśca toṣayet || 21 || viśenmṛdvāsane paścānnamaskṛtya guruṃ nijam | prāṅmukho vidhivaddhyātvā deyamantrasya devatām || 22 || bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā pūrvoktenaiva vartmanā | ṛṣyādinyāsakaṃ kuryāddeyamantrasya vai mune || 23 || nyasenmuniṃ tu śirasi mukhe chandaḥ samīritam | devatāṃ hṛdayāmbhoje guhye bījaṃ tu pādayoḥ || 24 || śaktiṃ vinyasya paścāttu tālatrayaravāttataḥ | digbandhaṃ kārayetpaścācchoṭikābhistribhirnaraḥ || 25 || prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā mūlamantramanusmaran | mātṛkāṃ vinyaseddehe tatprakārastathocyate || 26 || oṃ aṃ nama iti procya nyasecchirasi mantravit | evameva tu sarveṣu nyasetsthāneṣu vai mune || 27|| mūlamantraṃ ṣaḍaṅgaṃ ca nyasedaṅgeṣu sattamaḥ | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu hṛdayādiṣu ca kramāt || 28 || namaḥ svāhāvaṣaḍyuktairhuṃvauṣaṭphaṭpadānvitaiḥ | praṇavādiyutairmantraiḥ ṣaḍbhireva ṣaḍaṅgakam || 29 || varṇanyāsādikaṃ paścānmūlamantrasya yojayet | sthāneṣu tattatkalpokteṣviti nyāsavidhiḥ smṛtaḥ || 30 || tato nije śarīre'smiṃścintayedāsanaṃ śubham | dakṣāṃse ca nyaseddharmaṃ vāmāṃse jñānameva ca || 31 || vāmorau cāpi vairāgyaṃ dakṣorāvatha vinyaset | aiśvaryaṃ mukhadeśe tu mune dhyāyedadharmakam || 32 || vāmapārśve nābhideśe dakṣapārśve tathā punaḥ | nañādīścāpi jñānādīnpūrvoktāneva vinyaset || 33 || pādā dharmādayaḥ proktāḥ pīṭhasya munisattama | adharmādyāstu gātrāṇi smṛtāni munipuṅgavaiḥ || 34 || madhye'nantaṃ hṛdi sthāne nyasenmṛdvāsane sthale | prapañcapadmaṃ vimalaṃ tasminsūryendupāvakān || 35 || nyasetkalāyutānmantrī saṃkṣepāttā vadāmyaham | sūryasya dvādaśa kalāstā indoḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ || 36 || daśa vahneḥ kalāḥ proktāstābhiryuktāṃstu tānsmaret | sattvaṃ rajastamaścaiva nyasetteṣāmathopari || 37 || ātmānamantarātmānaṃ paramātmānameva ca | jñānātmānaṃ nyasedvidvānitthaṃ pīṭhasya kalpanā || 38 || amukāsanāya nama iti mantreṇa sādhakaḥ | āsanaṃ pūjayitvā tu tasmindhyāyetparāmbikām || 39 || kalpoktavidhinā mantrī deyamantrasya devatām | mānasairupacāraiśca pūjayettāṃ yathāvidhi || 40 || mudrāḥ pradarśayedvidvānkalpoktā modakārikāḥ | yābhirviracitābhistu modo devyāstu jāyate || 41 || śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ svavāmabhāgāgre ṣaṭkoṇopari vartulam | caturasrayutaṃ samyaṅ‌madhye maṇḍalamālikhet || 42 || madhye trikoṇaṃ saṃlikhya śaṅkhamudrāṃ pradarśayet | ṣaḍaṅgāni ca ṣaṭkoṇeṣvarcayetkusumādibhiḥ || 43 || agnyādiṣu tu koṇeṣu ṣaḍaṅgārcanamācaret | ādhārapātramādāya śaṅkhasya munisattama || 44 || astramantreṇa samprokṣya sthāpayettatra maṇḍale | maṃ vahnimaṇḍalāyoktvā tato daśakalātmane || 45 || amukadevyā arghyapātrasthānāya nama ityapi | mantro'yamuktaḥ śaṅkhasyāpyādhārasthāpane budhaiḥ || 46 || ādhāre pūrvamārabhya pradakṣiṇakrameṇa tu | daśa vahnikalāḥ pūjyā vahnimaṇḍalasaṃsthitāḥ || 47 || tato vai mūlamantreṇa prokṣitaṃ śaṅkhamuttamam | sthāpayettatra cādhāre mūlamantramanusmaran || 48 || aṃ sūryamaṇḍalāyoktvā dvādaśānte kalātmane | amukadevyarghyapātrāya nama ityuccarettataḥ || 49 || śaṃ śaṅkhāya padaṃ procya nama ityetaduccaret | prokṣayettena taṃ śaṅkhaṃ tasmindvādaśa pūjayet || 50 || sūryasya dvādaśa kalāstapanyādyā yathākramam | vilomamātṛkāṃ procya mūlamantraṃ vilomakam || 51 || jalairāpūrayecchaṅkhaṃ tatra cendoḥ kalāṃ nyaset | oṃ somamaṇḍalāyoktvānte ṣoḍaśakalātmane || 52 || amukārghyāmṛtāyeti hṛnmantrānto manuḥ smṛtaḥ | pūjayenmanunā tena jalaṃ tu sṛṇimudrayā || 53 || tīrthānyāvāhya tatraivāpyaṣṭakṛtvo japenmanum | ṣaḍaṅgāni jale nyasya hṛdā saṃpūjayedapaḥ || 54 || aṣṭakṛtvo japenmūlaṃ chādayenmatsyamudrayā | tato dakṣiṇadigbhāge śaṅkhasya prokṣaṇīṃ nyaset || 55 || śaṅkhāmbu kiñcinnikṣipya prokṣayettena sarvataḥ | pūjādravyaṃ nijātmānaṃ viśuddhaṃ bhāvayettataḥ || 56 || śrīnārāyaṇāya uvāca tataḥ svapurato vedyāṃ sarvatobhadramaṇḍalam | saṃlikhya karṇikāmadhyaṃ pūrayecchālitaṇḍulaiḥ || 57 || āstīrya darbhāṃstatraiva nyasetkūrcaṃ salakṣaṇam | ādhāraśaktimārabhya pīṭhamanvantamarcayet || 58 || nirvraṇaṃ kumbhamādāyāpyastrādbhiḥ kṣālitāntaram | tantunā veṣṭayettaṃ tu triguṇenāruṇena ca || 59 || navarat‍nodaraṃ kūrcayutaṃ gandhādipūjitam | sthāpayettatra pīṭhe tu tāramantreṇa deśikaḥ || 60 || aikyaṃ kumbhasya pīṭhasya bhāvayetpūrayettataḥ | mātṛkāṃ pratilomena japaṃstīrthodakairmune || 61 || mūlamantraṃ ca sañjapya pūrayed‌devatādhiyā | aśvatthapanasāmrāṇāṃ komalairnavapallavaiḥ || 62 || chādayetkumbhavadanaṃ caṣakaṃ saphalākṣatam | saṃsthāpayeta matimān vastrayugmena veṣṭayet || 63 || prāṇasthāpanamantreṇa prāṇasthāpanamācaret | āvāhanādimudrābhirmodayeddevatāṃ parām || 64 || dhyāyettāṃ parameśānīṃ kalpoktena prakārataḥ | svāgataṃ kuśalapraśnaṃ devyā agre samuccaret || 65 || pādyaṃ dadyāttato'pyarghyaṃ tataścācamanīyakam | madhuparkaṃ ca sābhyaṅgaṃ devyai snānaṃ nivedayet || 66 || vāsasī ca tato dadyād‌rakte kṣaume sunirmale | nānāmaṇigaṇākīrṇānākalpānkalpayettataḥ || 67 || manunā puṭitairvarṇairmātṛkāyā vidhānataḥ | devyā aṅgeṣu vinyasya candanādyaiḥ samarcayet || 68 || gandhaḥ kālāgurubhavaḥ karpūreṇa samanvitaḥ | kāśmīraṃ candanaṃ cāpi kastūrīsahitaṃ mune || 69 || kundapuṣpādipuṣpāṇi paradevyai samarpayet | dhūpo'gurupuruvrātośīracandanaśarkarāḥ || 70 || madhumiśrāḥ smṛtā devyāḥ priyā dhūpātmanā sadā | dīpānanekāndattvātha naivedyaṃ darśayetsudhīḥ || 71 || pratidravyaṃ jalaṃ dadyātprokṣaṇīsthaṃ na cānyathā | tataḥ kuryādaṅgapūjāṃ kalpoktāvaraṇāni ca || 72 || sāṅgāṃ devīmathābhyarcya vaiśvadevaṃ tataścaret | dakṣiṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvā tatrādhāya hutāśanam || 73 || mūrtisthāṃ devatāṃ tatrāvāhya saṃpūjya ca kramāt | tāravyāhṛtibhirhutvā mūlamantreṇa vai tataḥ || 74 || pañcaviṃśativāraṃ tu pāyasena sasarpiṣā | hunetpaścādvyāhṛtibhiḥ punaśca juhuyānmune || 75 || gandhādyairarcayitvā ca devīṃ pīṭhe tu yojayet | vahniṃ visṛjya haviṣā parito vikired‌balim || 76 || devatāyāḥ pārṣadebhyo gandhapuṣpādisaṃyutān | pañcopacārāndattvātha tāmbūlaṃ chatracāmare || 77 || dadyāddevyai tato mantraṃ sahasrāvṛttito japet | japaṃ samarpya caiśānyāṃ vikire diśi saṃsthite || 78 || karkarīṃ sthāpayettasyāṃ durgāmāvāhya pūjayet | rakṣa rakṣeti coccārya nālamuktena vāriṇā || 79 || astramantraṃ japandeśaṃ secayettu pradakṣiṇam | karkarīṃ sthāpayetsthāne pūjayeccāstradevatām || 80 || paścād‌gurustu śiṣyeṇa saha bhuñjīta vāgyataḥ | tasyāṃ rātrau tu tadvedyāṃ nidrāṃ kuryātprayat‍nataḥ || 81 || śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ kuṇḍasya saṃskāraṃ sthaṇḍilasya ca vā mune | pravakṣyāmi samāsena yathāvidhi vidhānataḥ || 82 || mūlamantraṃ samuccārya vīkṣayedastramantrataḥ | prokṣayettāḍanaṃ kuryāttenaiva kavacena tu || 83 || abhyukṣaṇaṃ samuddiṣṭaṃ tisrastisrastataḥ param | prāgagrā udagagrāśca likhellekhāḥ samantataḥ || 84 || praṇavena samabhyukṣya pīṭhaṃ devyāḥ samarcayet | ādhāraśaktimārabhya pīṭhamantrāvasānakam || 85 || tasminpīṭhe samāvāhya śivau paramakāraṇau | gandhādyairupacāraiśca pūjayettau samāhitaḥ || 86 || devīṃ dhyāyedṛtusnātāṃ saṃsaktāṃ śaṅ‌kareṇa tu | kāmāturāṃ tayoḥ krīḍāṃ kiñcitkālaṃ vibhāvayet || 87 || atha vahniṃ samādāya pātreṇa purato nyaset | kravyādāṃśaṃ parityajya pūrvoktairvīkṣaṇādibhiḥ || 88 || saṃskṛtya vahniṃ raṃ bījamuccārya tadanantaram | caitanyaṃ yojayettasminpraṇavenābhimantrayet || 89 || saptavāraṃ tato dhenumudrāṃ sandarśayed‌guruḥ | śareṇa rakṣitaṃ kṛtvā tanutreṇāvaguṇṭhayet || 90 || arcitaṃ triḥ paribhrāmya prādakṣiṇyena sattamaḥ | kuṇḍopari japaṃstāraṃ jānuspṛṣṭamahītalaḥ || 91 || śivabījadhiyā devyā yonau vahniṃ vinikṣipet | ācāmayettato devaṃ devīṃ ca jagadambikām || 92 || citpiṅ‌gala hanadahapacayugmaṃ tataḥ param | sarvajñājñāpaya svāhā mantro'yaṃ vahnidīpane || 93 || agniṃ prajvalitaṃ vande jātavedaṃ hutāśanam | suvarṇavarṇamamalaṃ samiddhaṃ viśvatomukham || 94 || mantreṇānena taṃ vahniṃ stuvīta paramādarāt | tato nyasedvahnimantraṃ ṣaḍaṅgaṃ deśikottamaḥ || 95 || sahasrārciḥ svastipūrṇa uttiṣṭhapuruṣaḥ smṛtaḥ | dhūmavyāpī saptajihvo dhanurdhara iti kramāt || 96 || jātiyuktāḥ ṣaḍaṅgāḥ syuḥ pūrvasthāneṣu vinyaset | dhyāyedvahniṃ hemavarṇaṃ trinetraṃ padmasaṃsthitam || 97 || iṣṭaśaktisvastikābhīrdhārakaṃ maṅgalaṃ param | pariṣiñcettataḥ kuṇḍaṃ mekhalopari mantravit || 98 || darbhaiḥ paristaretpaścātparidhīnvinyasedatha | trikoṇavṛttaṣaṭkoṇaṃ sāṣṭapatraṃ sabhūpuram || 99 || yantraṃ vibhāvayedvahneḥ pūrvaṃ vā saṃlikhedatha | tanmadhye pūjayedvahniṃ mantreṇānena vai mune || 100 || vaiśvānara tato jātavedaḥ paścādihāvaha | lohitākṣapadaṃ proktvā sarvakarmāṇi sādhaya || 101 || vahnijāyāntako mantrastena vahniṃ tu pūjayet | madhye ṣaṭsvapi koṇeṣu hiraṇyā gaganā tathā || 102 || raktā kṛṣṇā suprabhā ca bahurūpātiraktikā | pūjayetsaptajihvāstāḥ kesareṣvaṅgapūjanam || 103 || daleṣu pūjayenmūrtīḥ śaktisvastikadhāriṇī | jātavedāḥ saptajihvo havyavāhana eva ca || 104 || aśvodarajasaṃjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ | kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ smṛtaḥ || 105 || tārāgnaye padādyāḥ syurnatyantā vahnimūrtayaḥ | lokapālāṃścaturdikṣu vajrādyāyudhasaṃyutān || 106 || śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ sruksruvasaṃskārāvājyasaṃskāra eva ca | kṛtvā homaṃ tataḥ kuryātsruveṇādāya vai ghṛtam || 107 || dakṣiṇād‌ghṛtabhāgāttu vahnerdakṣiṇalocane | juhuyādagnaye svāhetyevaṃ vai vāmato'nyataḥ || 108 || somāya svāheti madhyād‌ghṛtamādāya sattama | agnīṣomābhyāṃ svāheti madhyanetre hunettataḥ || 109 || punardakṣiṇabhāgāttu ghṛtamādāya vai mukhe | agnaye sviṣṭakṛtsvāhetyanenaiva hunettataḥ || 110 || satārābhirvyāhṛtibhirjuhuyādatha sādhakaḥ | juhuyādagnimantreṇa trivāraṃ tu tataḥ param || 111 || tatastu praṇavenaivāpyaṣṭāvaṣṭau ghṛtāhutīḥ | garbhādhānādisaṃskārakṛte tu juhuyānmune || 112 || garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ | jātakarma nāmakarmāpyupaniṣkramaṇaṃ tathā || 113 || annāśanaṃ tathā cūḍā vratabandhastathaiva ca | mahānāmnyaṃ vrataṃ paścāttathaupaniṣadaṃ vratam || 114 || godānodvāhakau proktāḥ saṃskārāḥ śruticoditāḥ | tataḥ śivaṃ pārvatīṃ ca pūjayitvā visarjayet || 115 || juhuyātpañca samidho vahnimuddiśya sādhakaḥ | paścādāvaraṇānāṃ cāpyekaikāmāhutiṃ hunet || 116 || ghṛtaṃ sruci samādāya caturvāraṃ sruveṇa ca | pidhāya tāṃ tu tenaiva mune tiṣṭhannijāsane || 117 || vauṣaḍantena manunā vahnestu juhuyāttataḥ | mahāgaṇeśamantreṇa juhuyādāhutīrdaśa || 118 || vahnau pīṭhaṃ samabhyarcya deyamantrasya devatām | vahnau dhyātvā tu tadvaktre pañcaviṃśatisaṃkhyayā || 119 || mūlamantreṇa juhuyādvaktraikīkaraṇāya ca | vahnidevatayoraikyaṃ bhāvayannātmanā saha || 120 || ekībhūtaṃ bhāvayettu tatastu sādhakottamaḥ | ṣaḍaṅ‌gaṃ devatānāṃ ca juhuyādāhutīḥ pṛthak || 121 || ekādaśaiva juhuyādāhutīrmunisattama | etena nāḍīsandhānaṃ vahnidevatayormune || 122 || ekaikakramayogenāpyāvṛttīnāṃ tathaiva ca | ekaikakramayogena ghṛtena juhuyānmune || 123 || tataḥ kalpoktadravyaistu juhuyādathavā tilaiḥ | devatāmūlamantreṇa gajāntakasahasrakam || 124 || evaṃ hutvā tato devīṃ santuṣṭāṃ bhāvayenmune | tathaivāvṛtidevīśca vahnyādyā devatā api || 125 || tataḥ śiṣyaṃ ca susnātaṃ kṛtasamyādikakriyam | vastradvayayutaṃ svarṇābharaṇena samanvitam || 126 || kamaṇḍalukaraṃ śuddhaṃ kuṇḍasyāntikamānayet | namaskṛtya tataḥ śiṣyo gurūnatha sabhāsadaḥ || 127 || kuladevaṃ namaskṛtya viśettatrātha viṣṭare | gurustatastu taṃ śiṣyaṃ kṛpādṛṣṭyā vilokayet || 128 || taccaitanyaṃ nije dehe bhāvayetsaṅ‌gataṃ tviti | tataḥ śiṣyatanusthānāmadhvanāṃ pariśodhanam || 129 || kuryāttu homato vidvāndivyadṛṣṭyavalokanāt | yena jāyeta śuddhātmā yogyo devādyanugrahe || 130 || śrīnārāyaṇa uvāca tanau dhyāyettu śiṣyasya ṣaḍadhvanaḥ kameṇa tu | pādayostu kalādhvānamandhauliṅge tattvādhvakaṃ punaḥ || 131 || nābhau tu bhuvanādhvānaṃ varṇādhvānaṃ tathā hṛdi | padādhvānaṃ tathā bhāle mantrādhvānaṃ tu mūrdhani || 132 || śiṣyaṃ spṛśaṃstu kūrcena tilairājyapariplutaiḥ | śodhayāmyamumadhvānaṃ svāheti manumuccaran || 133 || tārāḍhyaṃ juhuyādaṣṭavāraṃ pratyadhvameva hi | ṣaḍadhvanastatastāṃstu līnān brahmaṇi bhāvayet || 134 || punarutpādayettasmātsṛṣṭimārgeṇa vai guruḥ | ātmasthitaṃ taccaitanyaṃ punaḥ śiṣye tu yojayet || 135 || pūrṇāhutiṃ tato hutvā devatāṃ kalaśe nayet | punarvyāhṛtibhirhutvā vahneraṅgāhutīstathā || 136 || ekaikaśo gururdattvā visṛjedvahnimātmani | tataḥ śiṣyasya netre tu badhnīyādvāsasā guruḥ || 137 || netramantreṇa taṃ śiṣyaṃ kuṇḍato maṇḍalaṃ nayet | puṣpāñjaliṃ mukhyadevyāṃ kārayecchiṣyahastataḥ || 138 || netrabandhaṃ nirākṛtya veśayetkuśaviṣṭare | bhūtaśuddhiṃ śiṣyadehe kuryātproktena vartmanā || 139 || mantroditāṃstathā nyāsānkṛtvā śiṣyatanau tataḥ | maṇḍale veśayecchiṣyamanyasminkumbhasaṃsthitān || 140 || pallavāñchiṣyaśirasi vinyasenmātṛkāṃ japet | kalaśasthajalaiḥ śiṣyaṃ snāpayeddevatātmakaiḥ || 141 || vardhanījalasekaṃ ca kuryād‌rakṣārthamañjasā | tataḥ śiṣyaḥ samutthāya vāsasī paridhāya ca || 142 || kṛtabhasmāvalepaśca saṃviśed‌gurusannidhau | tato guruḥ svakīyāttu hṛdayānnirgatāṃ śivām || 143 || praviṣṭāṃ śiṣyahṛdaye bhāvayetkaruṇānidhiḥ | pūjayed‌gandhapuṣpādyairaikyaṃ vai bhāvayaṃstayoḥ || 144 || tatastriṃśo dakṣakarṇe śiṣyasyopadiśed‌guruḥ | mahāmantraṃ mahādevyāḥ svahastaṃ śirasi nyasan || 145 || aṣṭottaraśataṃ mantraṃ śiṣyo'pi prajapenmune | daṇḍavatpraṇamed‌bhūmau taṃ guruṃ devatātmakam || 146 || sarvasvamarpayettasmai yāvajjīvamananyadhīḥ | ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dattvā brāhmaṇāṃścāpi bhojayet || 147 || suvāsinīḥ kumārīśca baṭukāṃścaiva sarvaśaḥ | dīnānāthāndaridrāṃśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ || 148 || kṛtārthatāṃ svasya buddhvā nityamārādhayenmanum | iti te kathitaḥ samyagdīkṣāvidhiranuttamaḥ || 149 || vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam | nānyastu paramo dharmo brāhmaṇasyātra vidyate || 150 || vaidikaḥ svasvagṛhyoktakrameṇopadiśenmanum | tāntrikastantrarītyā tu sthitireṣā sanātanī || 151 || tattaduktaprayogāṃste te te kuryurna cānyathā | śrīnārāyaṇa uvāca iti sarvaṃ mayākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ nārada tvayā || 152 || ataḥ paraṃ parāmbāyā bhaja nityaṃ padāmbujam | nityamārādhya taccāhaṃ nirvṛtiṃ paramāṃ gataḥ || 153 || vyāsa uvāca iti rājannāradāya proktvā sarvamanuttamam | samādhimīlitākṣastu dadhyau devīpadāmbujam || 154 || nārāyaṇastu bhagavān munivaryaśikhāmaṇiḥ | nārado'pi tato natvā guruṃ nārāyaṇaṃ param | jagāma sadyastapase devīdarśanalālasaḥ || 155 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe mantradīkṣāvidhivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||